Särsenbi, 24 Şilde 2019
Ädebiet 4312 10 pikir 15 Qañtar, 2019 sağat 10:37

Nesipbek Aytwlı: "Tuğan tilin bilmese,  tuğan wlım jat mağan"...

Qayran tilim

Eger tilim bolsa erteñ qwrımaq,

Men dayınmın öluge de bügin-aq.

Rasul Ğamzatov

 

Tilge qılış töngende,

Kütken ümit söngende,

Medet tilep jılaymın,

Aspannan da, jerden de.

Sırği aqqan sudan da,

Wytqi soqqan jelden de.

Orman-toğay, tau men tas,

Özennen de, kölden de.

Jügirgen añ, wşqan qws,

Qañırağan şölden de.

Äldilegen besikten,

Esikten de, törden de.

Jer astında jeti atam

Wyıqtap jatqan körden de.

Endi küniñ ne bolar,

Qayran tilim şermende?

 

Zaman beti tüzelip,

Azat bolğan biz edik.

Öz tilinen jerinip,

Özge tildiñ soñına,

Ketti wl men qız erip.

Twlpar tildiñ tırday ğıp,

Jal-qwyrığın küzedik...

 

Ölsek aytıp öleyik,

Ne salğanın köreyik.

Twnjıraydı tuğan til,

Bosağada şömeyip.

Törge qaşan şığadı,

Jan-tınısı keñeyip?

 

Til – halqımnıñ jüregi,

Til – halqımnıñ tiregi.

Mıñ jasağan wlı jwrt,

Tilmen ğana tiri edi.

Babamızdıñ tili edi,

Dalamızdıñ tili edi.

Omırauın emizgen,

Anamızdıñ tili edi.

Dep quanıp jürgende,

Tilim qayta tüledi.

Mına zaman äkelip,

Tığırıqqa tiredi...

Bwl qalpında qayran til,

Qaytip ömir süredi?..

 

Şıqtı bäri şeginen,

Endi qayda şeginem?

Äkem qazir ölgendey,

Eñireymin, egilem.

Qoldan keler därmen joq,

Tepeñdeymin, tebinem.

Köpten keñes bolmasa,

Jalğız özim ne bilem?

 

Qorqam künde, saqtanam,

Jau töngendey tap mağan.

Dulat körgen zar zaman,

Mına bizge jetti aman.

San ğasırlar babalar,

Sarı mayday saqtağan,

Asıl tilim qor boldı,

Tabanında janşılıp,

Tasırlardıñ taptağan.

Paqır bolsa bir säri

Ana sütin tatpağan.

Netken sorlı el edik,

Qara siraq, aq taban?

Jastı körsem quanam,

Ana tilin satpağan.

Tili şıqqan qazaqşa,

Säbi körsem şattanam!

Tuğan tilin bilmese,

Tuğan wlım jat mağan!..

 

Biz jılamay kim jılar?

Jan-jağına üñilip,

Wltım bar-au demeydi.

İşten şıqqan şwbırıp,

Şwbar jılan köbeydi.

 

Jıla meyli, kül meyli,

Qalay batpas janğa bwl?

Tuğan tilin bilmeydi,

Jiırma beske tolğan wl.

 

Üreylenip şoşına,

Qaynap otır el işi.

Bizder kütken osı ma,

Bostandıqtıñ jemisi?

 

Qazaq sözin atalı,

Kömgisi bar kebinsiz.

Azattığım qapalı,

Alğı künge senimsiz.

 

Jwtıp qoyar jılımnıñ

Beti jatır jıltırap.

Zar qaqsaydı jırımnıñ

Say-süyegi sırqırap.

 

Söylemeymin sebepsiz,

Ögey tildiñ qwlımız.

Memleketke kereksiz,

Memlekettik tilimiz.

 

İşten tınıp kürsinip,

Halqım künde qınjılar.

Qwrsın büytken tirşilik,

Biz jılamay kim jılar?

 

Arba sınıp, at ölip

Ötti bastan talay kün,

Öli ümitke jan bitip.

Keleşekke qaraymın,

Qaraşığım qan jwtıp.

 

Mwñlı jürek jaralı,

Öksidi jas baladay.

Dünie köşip baradı,

Aldı-artına qaramay.

 

Qasqırğa qoy baqtırğan,

Mına zaman qay zaman?

Birin-biri laqtırğan,

Qara bazar aynalam.

 

Arba sınıp, at ölip,

Aydalada qaldı arman.

Kürik-kürik jötelip,

Qaltıraydı toñğan jan.

 

Qarlı boran soğadı,

Qañırağan işimde.

Köktem külim qağadı,

Öñimde emes tüsimde...

 

Toyda

Är türli ala-ğwla jwrt jiılğan,

Bwl toyğa qaydan keldim twtqiıldan?

Bireuler töñkerdi de teuip ketti,

Köñildiñ tostağanın süt qwyılğan.

 

Qazaqqa kelgenmenen pişinderi,

Qazaqşa bir auız söz tüsinbedi.

Büyregi,şirkinderdiñ, bülk etpeydi,

Bilmedim, ne bäleket işindegi?

 

Jas twnıp janarıma jas botaday,

Öleñnen tilgen edim taspa talay.

Tögiltip jır oqıp em aldarında,

Betime bajıraydı tasbaqaday.

 

Soğadı suıq ızğar sözderinen,

Jılılıq köre almadım közderinen.

Qaradım men de olarğa ajırayıp,

Qaldırmay kesirlerdi öz jönimen?..

 

İşi-arzan, jandar eken sırtı-qwndı,

Bolmadıq kisinesken jılqı qwrlı.

Ün-tünsiz bwrıldım da jüre berdim,

Jasırıp jwlıqtağı jırtığımdı...

                                              

Ölgen soñ da

Qıran qwstay aspandap ana tilim

Köterilse, qauırsın-qanatımın.

Şalatwğın qiırdan ne bolmasa

Jarqıldağan köziniñ bolatımın.

 

Samğau ğana jarasar kök qwsına,

Tegeurini menmin ğoy, topşısı da.

Ua, Täñirim, bar bolsañ şınımenen,

Jolatpa onı atılar oq twsına.

 

Jerge tüsse qonatın twğırımın,

Twğır bolar tamırdıñ tübirimin.

Ne bolsam da bolayın tilim üşin,

Keregine jarasam ğwmırınıñ.

 

Twlpar bolsa alısqa arındaytın,

Tınısımın eşqaşan tarılmaytın.

Twyağımın nemese kök temirdey,

Tasqa soqsa sınbaytın, jarılmaytın.

 

Üylesimin tabamın, jarasımın,

Tilimdiki boydağı bar asılım.

Twra şapsa kök mwzda taydırmaytın

Tabandağı nemese tağasımın.

 

Tüsken kezde tağdırdıñ egesine,

Tağasınıñ bolamın şegesi de.

Qasietiñnen, ana til, aynalayın,

Halqım meniñ kötergen töbesine!

 

Twlparım da öziñsiñ, qıranım da,

Namısım da öziñsiñ, wranım da!

Köz jwmılıp, qarañğı körge kirsem,

Seniñ üniñ jatadı qwlağımda!

 

Imanım da öziñsiñ, qwranım da,

Jağılatın basıma şırağım da.

Ölgen soñ da sen üşin küresemin,

Aruaq bolıp ornımnan twramın da!..

 

BAY BALASINA

Seniñ äkeñ mansaptı,

Meniñ äkem malsaq-tı.

Sende saray on şaqtı,

Mende saulıq on şaqtı.

Seniñ äkeñ halıqtı

Qan jılatıp jer sattı.

Meniñ äkem mañdaydan

Tamşılatıp ter sattı.

Seniñ şeşeñ moynınan

Ağıtqan joq monşaqtı.

Meniñ şeşem qolınan

Tastağan joq kelsaptı.

Jer men köktey qarasam,

Eki aramız alşaq-tı.

Sen jalaysıñ barmaqtı,

Men soramın sausaqtı.

Sausağımnan sorğan sor

Qabırğamdı qausattı.

 

Aqqan baylıq say taptı,

Baydıñ köñili jay taptı.

Balpañ-balpañ basasıñ,

Bay balası baypaqtı.

Baypağım bar eken dep,

Taptay berme Baytaqtı!

Köldeneñnen it qosqan

Toqtat endi aytaqtı.

Mına zaman ırqıña

Könbeytinin bayqattı.

Şala molda din bwzar,

Şala qazaq til bwzar,

Eldi bwzğan däl sendey

Körmedim men naysaptı!

 

Keşirgeysiñ wlıñdı

Qaraqşımen qandaspın,

Jemqormenen joldaspın.

Dämin tattım solarmen,

Jal men jaya, jambastıñ.

 

Bar ma basqa amalım,

Osı bolsa zamanım.

Periştedey pendeni,

Qaydan izdep tabamın?

 

İzdey bilsem alqınbay,

Barlığına halqım bay.

Biren-sarın bar şığar,

Qwmğa siñgen altınday.

 

Qayran atamekenim,

Senen qayda ketemin?

Keşirgeysiñ wlıñdı,

Barmen bazar etemin...

 

Külkim keledi

Joğalğan jılqım köp edi,

Tonalğan mülkim köp edi.

Deregin bilse bireuler,

Habarın mümkin beredi.

Wrıdan qorğar wlıqtıñ,

Tier me, şirkin, kömegi?

Arbauğa jwrtım könedi,

Aldauğa wltım senedi.

Qulardıñ sanı köbeydi,

Maylağan mwrtın sebebi.

Şındıq közi bar bolsa,

Bärin de bir kün köredi.

Joğalğan jılqım köp edi,

Tonalğan mülkim köp edi.

Jemqorğa jemqor tap bergen,

Küreske külkim keledi...

 

Aytumen jürmiz

Aytumen jürmiz Azattıq jırın,

Tartumen jürmiz azaptıñ jügin.

Öziniñ tilin it te biledi,

Itke bermesin qazaqtıñ künin!...

Abai.kz

10 pikir