Düysenbi, 23 Qırküyek 2019
Alaşorda 2561 3 pikir 28 Qañtar, 2019 sağat 10:50

Hazar qağanatı qalay jäne qayda ornadı?

Ötken aptada Abai.kz aqparattıq portalında Bekjan Ädenwlınıñ "Hazarlar Kavkazğa qalay bardı?" attı maqalasın jariyalağan edik. Bügin sol maqalanıñ jalğasın oqırman nazarına wsınıp otırmız. 

Abai.kz aqparattıq portalı

Tarihşılar 626 jılı (VIİ ğasırda) Tbilisi qalasın jaulap alğan aziyattardı Batıs Türki qağanatı äskeri dep tanidı. YAğni, olardıñ qazirgi Qazaqstannan barğanın moyındaydı (jalpaq bet, qısıq köz adamdar ekeni de olardıñ qazaq dalasınan barğanına kuä). Ibn äl Asir sol Türki qağanatı äskeriniñ VIİ ğasırda Zakavkaz'eni jaulap alğanın bılay bayandaydı: «Kogda je vocarilsya Hosroy, on postroil v okruge Sula i Djorajana mnogo postroek i ukreplennıe zamki, kotorımi on ukrepil vsyu stranu. I napravilsya hakan Sindjibur v ego stranu. Eto bıl veliçayşiy iz tyurok i on privlek na svoyu storonu hazar, abhazcev i balandjara i oni podçinilis' emu. I vıstupil on vo glave bol'şogo çisla i napisal Hosroyu, trebuya s nego podat' i ugrojaya emu, esli on ne sdelaet. No Hosroy ne udovletvoril ni odnoy iz ego pros'b, tak kak on ukrepil svoyu stranu i ukrepil oblast' Arminii tak, çto ona mogla dovol'stvovat'sya (dlya svoey zaşitı) nebol'şim çislom (voinov). I povernul hakan v svoyu stranu, ne dostigşi svoey celi, tak kak on ne mog niçego sdelat'...»

Osı derektegi Hosroy degen patşa – Hosroy Anuşirvannıñ nemeresi. Ol – 570-628 jıldar arasında bilik etken Hosroy Parviz degen patşa. Resey ğalımdarı bolsa, Hosroy Anuşirvan men onıñ nemeresi Hosroy Parvizdiñ esimderi birdey ekenin paydalanıp, ekeuin bir adamday körsetedi. Osılayşa türki hanı Sindjibur jorığın Hosroy Anuşirvan zamanında bolğanday bwrmalaydı. Olar eş dälelsiz «Sindjibur han men Istemi qağan – ­bir adam» dep twjırımdap, Istemi qağannıñ eftalid elin (qazirgi Türkimenstan aumağın) jaulap aluı men Sindjibur hannıñ Zakavkaz'eni jaulap aluın bir oqiğa dep bwrmalaydı. Alayda, Ibn äl Asir jazbası şındıqtıñ tipti basqa ekenin däleldeydi.

Joğarıdağı derekte türki hanı Sindjiburdıñ äueli hazar, abhaz, balandjarlardı bağındırğanı, sosın Iranğa jasağan jorığı iske aspağanı, öytkeni Hosroydıñ aldın ala Armeniya aymağındağı şekarasın qorğandarmen küşeytip qoyğanı jazılğan. Ondağı abhaz, hazar, balandjarlar men Iran şekarası retinde Armeniya aymağı körsetilui oqiğanıñ Zakavkaz'ede bolğanın ayqın rastaydı. Sindjibur – Türki qağanatınıñ ökili, al Türki qağanatı äskeri Zakavkaz'ege VIİ ğasırdıñ birinşi jartısında ğana, naqtıraq aytsaq 626 jılı barğanın tarihşılar moyındaydı. Hosroy Anuşirvan ol zamanda ömirde bolğan joq, 579 jılı qaytıs bolğan. Demek, Sindjibur şabuılı zamanındağı Iran bileuşisi Hosroy Parviz ekeni anıq. Ibn äl Asir Sindjibur hannıñ Zakavkaz'eni basıp alğanın, sodan soñ Armeniya aymağı arqılı Iranğa jorıq jasauğa tırısqanın anıq körsetedi. Osı derekter qazirgi Türkimenstan aumağın jaulap alğan Istemi qağannıñ Sindjibur han emestigin däleldeydi.

Ibn äl Asir hazarlardı Sindjibur hannıñ äskeri demeydi, kerisinşe Sindjiburdıñ abhaz, balandjarlarmen birge, hazarlardı da bağındırğanın aytadı. Osı derek Sindjibur bizdiñ daladan barıp Zakavkaz'eni basıp alğanda hazarlar sol aymaqta otırğan jergilikti halıq ekenin ayğaqtaydı. Hosroy Parvizdiñ Armeniya aymağınıñ qorğanısın küşeytkeni Iran men Hazar qağanatı şekarası Armeniya aymağında ekenin tağı bayqatadı.

Ol zamanda (620 jıldarı) Türki qağanatı ekige ıdırap, Aşina dinastiyası qazirgi Qazaqstan aymağındağı biliginen ayrılğanın, bizdiñ aymaqta Jujandıq swrböras-şiböraş dinastiyası On Aq Tütin qağanatın (Batıs Türki qağanatı) ornatqanın aldıñğı maqalamızda jazğanbız. Sindjibur han – sol Türki Aşina dinastiyasınıñ ökili, qazaq dalasındağı bilikten ayrılğan soñ halıqtıñ özine bağınıştı böligin ertip Kavkazğa ketken. Demek, VIİ ğasırda qazaqtardı Zakavkaz'ege bastap barğan – Sindjibur han. Ol sol jerdegi hazar, abhaz, qwmıq, alan tärizdi jergilikti halıqtardı bağındırıp, öz memleketin ornatqan. Zakavkazede hazarlar basım bolğandıqtan jäne parsılar VI ğasırdan ol jerdi «Hazarlar ieligi» dep tanığandıqtan, Sindjibur han ornatqan memleket Hazar qağanatı bolıp tarihqa engen.

Avtordıñ maqalaların mına silteme arqılı oquıñızğa boladı.

Bekjan Ädenwlı

(Jalğası bar)

Abai.kz

3 pikir