Jeksenbi, 17 Aqpan 2019
Alaşorda 4599 22 pikir 1 Aqpan, 2019 sağat 11:40

Mwzdauan-Mergenbay

Asu bermes Mwzdauan. HH ğasırdıñ basında tüsirilgen suret

«Nwr Otan» partiyası jariyalağan «Wlı dala» respublikalıq şığarmaşılıq konkursı öz märesine jetti. Atalğan bäygege Abai.kz aqparattıq portalınıñ Bas redaktorı Qanat Äbilqayır qatısıp, «Publicistika» nominaciyası boyınşa jüldeli ekinşi orındı jeñip aldı. Biz äriptesimizdi kezekti jeñisimen qwttıqtay otırıp, jülde alğan «Mwzdauan-Mergenbay» attı essesin oqırman nazarına wsınamız! 

Abai.kz aqparattıq portalı

(ğwmırbayandıq esse)

 

Mergenbay Jamanközwlınıñ

tuğanına 135 jıl toluına oray

 

Wlı dalanıñ eñ biik nüktesi Han-Täñiri mañındağı Mwzdauannıñ qoynauı tolğan adam süyegi...

Qısta sol Mwzdauannıñ qar-mwzı jüzin jasırğan, jazda qasat qar jipsigende beti aşıq qalatın köp qañqa kimdiki?

Ol – meniñ babalarım, ol – meniñ analarım... Babalarım men analarımdı ğana emes, besiktegi balanı da, qalt-qwlt etken şal-kempirdi de Mwzdauan jwtqan.

Joq, qatelesesiz! Ol sansız halıqtı qınaday qırğan Mwzdauan emes – Keñes ükimeti. Qızılköz kommunisterdiñ şeñgel-ideologiyasınan qaşqan qazaq Mwzdauannıñ qoltığına tığıldı. Qormalı joq qara halıqtı qızıl jendetter qırıp saldı.

Osıdan bar bolğanı 90 jıl bwrın keñestik totalitarlıq noqtağa bası sıymay, Qıtayğa qaşqan mıñdağan qazaqtıñ şaşılğan sol süyeginiñ qwnın swrauşı bar ma, büginde?!.

 

Älqissa...

Qoş! Ötkenniñ qwnın daulauşı, keyingi wrpaqqa keşegi qanqwylı jıldardıñ tauqımetin wqtıruşı basqa emes, sol ölkeniñ resmi biligi häm öz azamattarı boluğa tiis-ti. Şekara ötinde mıñdap qırılğan qazaqtı zaualdan araşalap almaq bolğan batırlar turalı üzdiksiz izdenis jasap, tasqa qaşau da aldımen Narınqoldan bastaluı kerek edi.

Biraq... Biraq eski señ äli bwzılmaptı. 2018 jıldıñ 17 qaraşasında Almatı oblısı Rayımbek audanınıñ «Han-Täñiri» gazetinde qazaqtıñ basına äñgirtayaq oynatıp, qınaday qırğan A.K.Voloseviç, V.I.Petrov, V.V.Saenkolardı – erjürek batır, olarğa toytarıs bergen Mergenbay Jamanközwlın qaraqşı atandırğan maqala jariya bolıp kete jazdadı.

«Han-Täñiri» gazetiniñ Facebook paraqşasında jariyalanğan mätin

Altay men Atıraudıñ arasındağı qazaqtıñ wlanğayır Wlı dalası Prezident maqalasınıñ mänin wğıp, «Ruhani jañğırıp» jatqanda ruhani twrğıda tüley almay otırğan gazetke de, onı jazğan avtorlarğa da der kezinde qarsılıq körsettik. Baspada basılğalı twrğan gazet tüzetildi. Basılım halıqtan keşirim swradı.

Osı bir wyattı oqiğadan keyin sanağa siñgen keñestik ideologiyadan äli de azat bola almay otırğanımızdı añğarıp, jwrttı säl de bolsa «ruhani jañğırtu»  üşin Mwzdauanda şeyit ketken mıñdağan qazaq, sol qazaqtı qwtqaru jolında şıbın janın şüberekke tüyip, qanmaydanğa kirgen batır Mergenbay haqında özim biletin biraz jaydı jazbasam bolmaytının wqtım.

 

Obelisk-mazar haqında...

«Han-Täñiri» gazetinde jazılğan Voloseviçtiñ mazarın bala kezden körip östim (tömendegi surette). Şağın ğana eskertkiştiñ topırağın qopsıtıp, ay sayın qorşauın sılap-boyau şekara beketi äskerleriniñ mindeti ispetti edi. Tas belginiñ basında bes jwldızdı temir twratın. Azattıq alğanğa deyin ol bes jwldız qızıl tüske boyalatın. Täuelsizdikten keyin ol kök tüsti bes jwldızğa aynaldı (soñğı jıldarı qaytadan qızılğa boyalıp jür). Bar özgeris – osı. Bizdiñ eldegi Wlttıq qauipsizdik komitetine bağınıştı Şekara qızmeti salası ruhani twrğıda tüsti özgertip qana tüledi.

Keñes kezindegi obelisk

Eskertkiş tastıñ qazirgi sureti

Tipti, osı bir mazardı qasterlep, qwrmet körsetu äli de toqtağan joq.

Men bwrın äkemnen:

– Bwl kimniñ mazarı?  –  dep swrauşı edim.

– Bayağıda Qıtayğa qaşqan eldi ayausız qırğan zastavanıñ basşısı bolıptı. Sonı Mergenbay batır ebin tauıp jer jastandırğan eken, – deytin ol (Voloseviçtiñ qaza tabuı turalı tarihtı keyinirek jazatın bolamız).

Men sodan beri Mergenbay batır jayında aytılğan är añızğa qwlağımdı türe jüretin boldım. Keyinnen klassik jazuşı Berdibek Soqpaqbaevtıñ Mergenbay turalı roman jazu üşin el-auzındağı añız äñgimelerdi jiğanın estip, batır twlğasına degen qızığuşılığım tipti arttı. Keñestik jüye bolmağanda Berdibek ol romanın sözsiz jazar edi. Ol roman qağazğa tüsse, bügin aramter bolıp bwl jazbanı şimaylamas edim. Qoş!

 

Mergenbaydıñ esiminiñ qoyılu tarihı

Berdibektiñ roman arnağısı kelgen qay Mergenbay? Tarihtan az-kem habarı bar adam osı swraqtı töte qoyarı anıq.

Han-Täñiri öñirinde Alaşqa atı mälim eki Mergenbay ömir sürdi. Biri bolıs, küyşi – Mergenbay Erdenewlı. Ol – toğız äyel alıp, wrpağı rulı elge aynalğan, qalmaqpen de, qırğızben de şayqasıp, batırlığımen artınan qilı añız ertken twlğa.

Ekinşisi – biz söz etip otırğan Mergenbay Jamanközwlı. Berdibektiñ tañdauı Mergenbay Jamanközwlına tüskeni anıq. Öytkeni, jazuşı ağamız Jamanközwlı Mergenbaydıñ erlikterin közben körgen qanşama ağayınmen tanıs-bilis boldı.

Eldiñ aytuına qarağanda Mergenbay batır düniege kelerde (1884 jıl) Jamanközdiñ äyelin birneşe kün tolğaq qısıp, qattı qinalsa kerek. Sol künderi jolauşılap Jamanköz auılına Mergenbay Erdenewlı kelipti. Ejelginiñ saltımen batır tolğaq qısqan äyel jatqan üydiñ sırtınan qamşımen «şıq, şıqtap» alastağanda şekesi torsıqtay wl tuıptı-mıs.

El «batırdıñ qasietiniñ arqasında aman-esen düniege keldi» dep qızıl-şaqa säbige ırımdap Mergenbay degen at qoyğan. Jwrttıñ tileuin Qwday berip, Mergenbaydıñ atı bala kezinen-aq el auzına iligedi.

 

Ostaşkinniñ marapatı

«Bala kezden atı şıqtı» degendi däleldeu üşin mına bir derekti alğa tartamız. El auzında Sarıjaz äskeri komendaturasınıñ basşısı Şaldinmen Mergenbaydıñ qalay tanısqanı jöninde añız saqtalğan.

Mergenbay bağıp jürgen jılqısın suğaru üşin taudan Qaqpaq özenine tüsedi-mis. Özenge kelse, qos at jekken arba su işinde qayrañdap twr eken.  4-5 qızıl äsker attı arbanı sudan şığara almay, äbigerlenip jatadı. Mergenbay özenge tüsedi de, beluardan suğa batqan arbanı iterip jağağa şığaradı. Qızıl äskerdiñ komandiri dala qazağınıñ joyqın küşine tamsanıp: «Mınau nağız batır eken» dep arqasınan qağadı.

Şaldin men Mergenbay osı oqiğadan keyin tös qağıstırıp, dos bolıptı. Şaldin Mergenbaydı otryad komandiri etip, şekara qorğau qızmetine alıptı.

Añız tübi – aqiqat. «Halıq aytsa, qalt aytpaydı»... Biraq, sol «aqiqattıñ» naq sipatı qanday?

Mergenbaydıñ Vladimir lentası häm kümis medal'men marapattalğanı turalı qwjat (44-qor. 1 tizbe, 1735-is, 17 paraq. Derek tarihşı R. Orazovtıñ jeke qorınan alındı).

Bizdiñ biluimizşe suğa ketken arbanı qwtqaru erligin Mergenbay Jamanközwlı 19 jasında, yağni 1903 jılı Aq Patşa taqtan taymay twrıp jasağan. Patşa äskeri bolıstıqtardıñ qwjatın arbağa tiep, Jarkentke apara jatqan kezde Qaqpaq özeniniñ suı tasıp, ötkel bermeydi. «Sudan arbanı ötkizemiz» dep jürip, äskeriler qaza tabadı. Patşa äskerine Düyşe Swltanov (qırğız) pen Mergenbay Jamanközov kömektesip, memlekettik mañızı bar qwjattardı özennen aman-esen ötkizip beredi.

Osı erligi üşin Jetisu oblısı äskeri vice-gubernatorınıñ jarlığımen Mergenbay Jamanközwlı marapatqa wsınıladı.

Mergenbaydı marapatqa wsınğan vice-gubernator Pavel Petroviç Ostaşkin

Ostaşkinniñ qolı qoyılğan osı marapat Mergenbayğa tigen soñ (Mergenbayğa marapatpen qosa atı-jöni jazılğan besatar mıltıq tartu etilgen), el onı «batır» atap ketken.

Bwl oqiğanı el añızğa aynaldırıp, Keñestik kezeñde bolğanday etip özgertip jibergen. Keñes ükimeti Narınqolğa ornağan 1918-1920 jıldarda Mergenbay batırdıñ atağı altı qırdan arı asıp, esimi estilse, qalmaqtıñ jılağan balası (bwl twsta türli barımta şayqastarı bolıp twrğanı belgili) uanatın uaqıt edi. Şaldinniñ arqadan qağuına batır ol kezde mwqtaj emes bolatın. Keñes Ükimeti Narınqolğa tuın tikken twsta Mergenbay Han-Täñirdiñ kökjalına aynalıp, eldi uısında wstap twrdı.

Biraq, añızdıñ jalpı swlbası men derektik qwjat arası tım alşaq emes. Ekeuinde de arba suğa ketken, ekeuinde de batır atanğanı aytıladı. Biz arhivtik derekke süyenip, añızdı aqiqatqa aynaldırıp otırmız.

 

Şirkeudegi mazaq

Qaytadan Patşa uağına oralayıq... Janbolat Auıpbaev ağamızdıñ «Tyan'-Şannıñ kovboyı» attı äygili maqalası bar. Sol maqalada aytılğan jaydıñ swlbası mınau (bizdiñ nwsqa boyınşa)...

1872 jıldan bastap Reseyden qazaq jerin otarlau üşin kelgen qaraşekpen orıstar qwyqalı jer Narınqolğa «Ohotniçiy» attı bekinis salıp, ornığadı. 1904-1906 jıldarğa taman qarulı orıstar küşeyip, bekinis mañına jaqındağan, özennen su almaq bolğan qazaqtardı atıp tastaytın oqiğalar bolğan. Otarlauşılardıñ zorlıq-zombılığına şıdamağan qazaqtar Wzaq (Saurıqwlı) batırğa şağımdana bastaydı.

Wzaq batır aqsaqaldarmen aqıldasıp, orıstardı jönge saludı Mergenbayğa tapsıradı. Köp bolıp küş körsetse, Vernıy (Almatı) men Prjeval'skiden (Qaraqol) jazalauşı otryad şığıp, el qırıluı mümkin. Sondıqtan da, «el işindegi bir tentektiñ sotqarlığı» dep aqtalu üşin de öte mañızdı operaciyanı Mergenbay jalğız özi jasauğa bekidi.

Mergenbay batır Pasha meyramı küni (orıstardıñ bäri şirkeuge jinalğan bolatın) eki oq şığarıp şirkeudiñ ağaş-kresiniñ bıt-şıtın şığaradı da, toğayğa kirip, közden ğayıp boladı. Qaydağı bir «basurmannıñ» osınşalıq basınğanına orıstar namıstanıp, ertesi qazaqtardı jazalau üşin jorıqqa attanbaq boladı.

«Jorıq aldında qwlşılıq etemiz» dep otız şaqtı äsker şirkeuge kirgende jaqın mañda añdıp jürgen Mergenbay mamağaşta baylaulı twrğan attardıñ şılbırın kezdikpen qiıp, qalıñ jılqını ötkelge qaray dürkirete ayday jöneledi.

Mergenbay batırdıñ ağaş-kresti atıp tüsirgen şirkeu osı... Bwl şirkeu keyinnen örtenip ketken.

Şirkeu töbesindegi kresti atıp tüsiru… Jorıqqa minetin attardı er-twrmanımen aydap äketu… Osınıñ bärin istep jürgen bir ğana «dikar'»… Al olardıñ mwnda 10-ı nemese 20-sı kelse ne bolmaq? Osını oylağan orıstar qazaqqa jönsiz soqtığudı qoyğan eken.

 

Sibe-qalmaqtarmen şayqas

Mergenbay tekşesi

Mergenbay Jamanközwlı turalı hikayağa bergisiz äñgimeler öte köp. Sonıñ bir-ekeuin ğana tilge tiek etsek...

Birinşisi. Batırdıñ ayudı üñgirine ayağın tığıp aşulandırıp, sırtqa şıqpaq bolğan jırtqıştı bir oqpen jayratıp salğanı aytıladı. Osı oqiğadan keyin batırdıñ ayuğa atqan oq därisi şaşırap, beti şıbarlanıp qalğan eken-mis.

Ekinşisi. Bir küni Wzaq batırdıñ 600 jılqısın barımtağa kelgen sibe-qalmaq aydap ketedi. Barımtaşılar otız şaqtı adam eken. Bäri mwzday qarulanğan. Wzaq batır jılqını qalmaqtar äketkenin Mergenbayğa habarlaydı. Mergenbay qasına bar bolğanı eki jigit ertip, qalmaq barımtaşıların Asutörden kütip aladı.

«Bayınqoldan örlep qaşqan qalmaqtı jayratasıñ» dep tau şatqalına Asaubekti, «eñis jağalağandı tosıp alasıñ» dep Toyğwlını tauğa bekindirip, özi sibelerdi qaq aldınan tosıp aladı.

Barımtaşılar Mergenbaydıñ tosqauılın bwza almay qızıl-ala qanğa boyaladı. Otız barımtaşıdan birneşeui ğana qwtılıp ketse kerek...

 

Qaşqarğa qaşqan qazaqtı tügendeu oqiğası

Mergenbay memlekettik qwjattardı sudan aman ötkizip atı bir şıqtı. Artınşa şirkeudegi oyranı arqılı zorlıq-zombılıq körsetken otarlauşılardı rayınan qaytarıp el işindegi abıroyı tipti aspandap ketti. Bwğan ayudı atqanı men qalmaqtıñ qalıñ äskerin jayratıp salğan oqiğasın qosıñız...

Qarqara järmeñkesi, 1903 jıl

El auzındağı äñgimege qarağanda, Mergenbay Jamanközwlı 1916 jılğa deyin Qarqaradağı järmeñkede sauda-sattıq istegen qazaqtıñ qwqığın qorğağan. Apiın, qaru sekildi tiım salınğan saudanı öz baqılauında wstağan. Qalmaq, qırğız, qazaq arasındağı barımta şayqastarına qatısıp, äbjildigimen közge tüsip dañqı alısqa jayılğan.

Biraq, 1916 jılğı Qarqara köterilisine qatısqanı turalı derekter äli aşılğan joq. Oğan Mergenbaydıñ «bandı» atanıp, 70 jıl esiminiñ aytıluına tiım salınğanı sebep bolsa kerek. Mwnıñ sırtında Mergenbay äli künge quğın-sürgin qwrbanı retinde tolıq aqtalmadı.

1916 jılğı köterilisten keyin Han-Täñiri baurayındağı el ürkip, tüp qotarıla Qıtay astı. Sol Ürkinde eldi arğı betke Mergenbay bastağan qazaq batırları alıp ötti. 1918-1919 jıldarda Oraz Jandosov pen Twrar Rısqwlovtardıñ bastamasımen Qıtay memleketine swrau salınıp, köşken eldi Keñes ükimeti qayta qaytarıp aldı.

Mergenbay osı köş kezinde tağı közge tüsedi. «Qaş-qaşta» (Ürkindi el osılay da atağan) Şıñjañdı bılay qoyıp, Qaşqar asıp ketken ağayındı köşirip äkelu üşin ayanbay ter tökti.

Tağı da añızğa kezek bereyik.

1916 jıldağı köterilisten keyin biraz el ürkip, Qaşqarğa bir-aq asqan eken. Ol jwrttı tügendep keri qaytaru Mergenbay bastağan batırlarğa tapsırıladı. Osı saparında Mergenbay aynaldırğan eki-üş jıldıñ işinde Qaşqardağı qandastardıñ sart bolıp ketkenine tañ qaladı.  Elge qaytar kezde qazaqtar qoyındarına appaq nandı tığıp jatsa kerek. Batır «Onı ne isteysiñder?» dep swrasa: «Elde mınanday appaq nan bar ma?» dep özine qayıra swraq qoyadı eken. «Qara talqan jeseñ de, ölmeysiñ» depti sonda Mergenbay.

Mergenbay Qaşqarğa Keñes ükimetiniñ tapsırmasımen bardı. Sodan bastap, batırdıñ keñestik jüyege qızmet ete bastağanın añğaruğa boladı.

 

Mergenbay twrğan üydiñ qısqaşa tarihı

1919 jılı «Aqgvardiyaşılar» Narınqolda Keñes ökimetin qwlatadı. 1920 jıldıñ jazında jergilikti halıqtan qwralğan Mergenbay jasağı Bayınqol añğarındağı Taldısaydıñ auzında 300-dey aqtardıñ «attı eskadronın» qorşauğa alıp, joyıp jiberedi. Osı şayqasta Qojeke Jarılqasınwlı, Orazımbet Qazıbekov, Qwdaybersin Jauğaşev, Jazılbek Seribaev, t.b batırlar erlik körsetedi.

Sarıjazdağı Mergenbay batır bir jıl twrğan üy

Batırdıñ tuıstarınıñ aytuınşa, Mergenbay öz qolımen aqtar qwlatqan qızıldar ükimetin qayta ornattı. Bäybişesi Jämilä Qorjınbayqızın Almatığa audan atınan deputat etip, delegattıqqa jiberip (äyel teñdigi sayasatı beleñ alğan kezeñ), artınşa OGPU-ğa qızmetke alındı. Söytip, Sarıjaz äskeri komendaturasında otryad komandiri qızmetin atqardı. Sol twsta äskeri komendaturanıñ keñsesi bolğan tarihi ğimaratta (surette) otbasımen birge bir jıl twrğan.

(Mergenbayday batırdıñ izi qalğan bwl üydiñ keyingi tarihınan az-kem aqparat bere ketsek. 1990 jıldarğa deyin bwl ğimarat psihologiyalıq auıtquı bar adamdardı emdeytin ortalıq (jındıhana) boldı. Tarihşı Bekmahanov quğınğa tüsip, Narınqolğa jiberilu sebebi bar. Eger tarihşı minez körsetip, bağınbaudı bastasa, ğalımdı osı jındıhanağa ötkizu josparı bolğan. YAğni, bwl ğimaratta totalitarlıq jüyege qarsı qazaqtıñ qanşama özgeşe oylaytın azamattarı jatqan boluı mümkin).

 

Saqaymaytın auru...

«Halıqtı teñdikke jetkizedi» degen Keñes ökimetiniñ piğılı özgerdi. Kil jalañayaq kedeyler «Batıraq» wyımın qwrıp, «Bay-qwlaq» dep öz ağayının Itjekkenge aydatatın zaman tudı. Qolında azın-aulaq malı bar azamattar jappay twtqındala bastadı. Bwl jayttar batırğa oñay tigen joq.

Eldiñ auzındağı äñgimege qarağanda, Mergenbay öz qolımen ornatqan ökimeti el işin büldirip, bülinşilik jasap jatqasın bar küşin jazıqsız eldi qwtqaruğa jwmıldıradı.

Mäselen, Uälibay degen ağayınına bir täulik işinde 6 centner jün salığı salınğan. Uälibay «bar qoyımdı soyıp, etin özderiñ alıp, jünin jwlıp beriñder» dep elge sauın aytadı.  Bir täulikte mwnday jündi tabu oñay şarua emes. Mergenbay jwrttı wyımdastırıp, körpelerin sögip, aytılğan bwyrıqtı uaqıtında orındatqızadı. Artınşa nemere inisi Qwlatayğa on tonna et ötkizu ükimi şığarıladı. Mergenbay tağı eldiñ kömegimen salıqtı keşiktirmey töleydi. Uälibay men Qwlataydı qızıl äsker sapında jürgen Mergenbaydıñ qwtqaruı «batıraqtardıñ» bilik orındarına arız jaudıruına sep boldı.

Batıraqtar «Mergenbay bay-qwlaqtıñ jaqtauşısı bolıp ketti» dep joğarğı jaqqa arız jaudırıp jatqanda Mergenbay nauqastanğan qızın Narınqoldağı därigerge aparıp, öz otbasınıñ qamımen jürgen edi.

Eldiñ piğılın öz adamdarı arqılı estip: «Bizdiñ el saqaymaytın auruğa duşar bolıptı» degen äygili sözin aytadı.

«Qızım jazılsa – batısqa köşemin, jazılmasa – şığısqa köşemin» degen naqıl sözi de osı künderde auzınan şığıp, bükil elge taraydı.

«Aspan astı – quıs. Jan küyitteuden basqa qayran joq» degen tämsili de el arasına tarap ketti.

Wzaq batırdıñ ağayındarı qwda tüsken qızı köz jwmğan soñ, Mergenbay tau-tastı panalap, eldi Qıtay asıruğa qamdana bastaydı. Osı tek qamdanudıñ özi 18 adamnıñ şeyit ketuimen ayaqtalğan.

El işinde aytılatın äñgimelerdiñ nobayı osınday...

 

«Mergenbay Jantay bandısınıñ adamı»...

Endi Şaldinniñ Mergenbaydı qızmetke qalay alğanı turalı aytqanına (orıs jazuşısı Oleg Muhinniñ deregine süyenip) kezek bereyik.

Mergenbay bastapqıda şekara äskeriniñ jılqısın qarauşı bolıp ornalasadı. Şaldinge jergilikti bilik ötiniş jasap «Mergenbay bwrın bir baydıñ jılqısın baqqan adam» dep komotryadqa qızmetke twruın swraydı. Şaldin jergilikti biliktiñ aytqanına könip, Mergenbaydıñ qolına qaru berip, komotryadqa aladı. Batır şekaraşı qızmetin öte jaqsı atqaradı.

Osı twsta OGPU tıñşıları Mergenbaydı qırğız batırı (bandısı) Jantay Omanovtıñ (Jantay Omanovtıñ qızı Mergenbay batırdıñ äyeli bolğan) tıñşısı ekenin, qızıl äskerdiñ barlıq josparın aldın-ala bandılarğa habarlap kelgenin anıqtaydı. Jantay Omanovtıñ äskeri Narınqoldağı zastavağa basıp kirgende, Mergenbay küzetşiniñ közin joyıp, bandılardıñ äskeri beketti basıp aluına jağday jasamaq bolğan-mıs.

OGPU-dıñ jendetteri twtqındauğa şıqqanın bilip, Mergenbay tauğa jasırınadı.

Şaldin qatañ sögis alıp, bwrınğı eñbegi eskerilip, qızmetinde qaldırıladı.

Jantay Omanov «bandısı» birneşe toptan qwralğan edi. Olar bir uaqıtta birneşe jerde şabuılğa şığa alatın. Mergenbay şekara zastavalarındağı işki jağdaydı, küzettiñ qay mezgilde auısıp, äsker qay uaqıtta demalatının jaqsı biletin. Sondıqtan da, qızıldarğa Mergenbay tobı eñ qauipti jau boldı. Osılayşa, bwrın «keremet iz kesuşi», «komotryadtıñ tañdaulı jolbasşısı», «keñes qızıl äskerleriniñ senimdi serigi» dep däriptelgen Mergenbay bir-aq künde «bandı» atanıp şığa keldi.

Muhinniñ kitabındağı jayt bizge biraz tıñ derektiñ betin aştı. Biraq, sol zamannıñ ıñğayına qaray birjaqtı jazılğan jaydıñ ras-ötirigin anıqtau bizdiñ mindet emes. Dese de, osı jerde Ködek aqınnıñ Mergenbayğa arnağan dauısında (joqtauında):

«Qırğızda Jaqsılıq pen Jantay batır,

Solardıñ qızı edi bir qatınıñ-ay!» delinetinin oqırman esine sala ketkimiz keledi.

 

Şitim oqiğası

1929 jılı Mergenbay batır Ülken Qaqpaq şatqalındağı qazir Şitim say atalatın tauğa bekinip, bükil eldi Qıtay asırmaqqa dayındalıp jattı. Bir küni Mergenbaydıñ Qırğız jerine sauda jasauğa jibergen adamdarı kelip, äkelgen zattardı köruge bükil tuıs bir kiiz üyge jinaladı. Sırtağı qarauıldarı da orındarın tastap, üyge kiredi.

Osınday oñtaylı sätti kütip jürgen orıs äskeri twtqiıldan şabuıl jasap, kiiz üydiñ sırtınan oq jaudıradı. Mergenbay batır aldımen keregeni köterip jiberip, tomarşanı qoyadı da, iştegi adamdardıñ şığuına kömektesetedi. Sosın özi dereu qarağaydı panalap, äskerge toytarıs berip, atqılay bastaydı (Keybir derekter bwl qırğın kezinde Mergenbaydıñ basqa jaqta bolğanın aytadı). Mergenbaydıñ özi de bar ekenin bilgen qızıldıñ soldattarı şeginip ketedi.

Şitim qırğını qwrbandarına qoyılğan eskertkiş tas

Şitim oqiğasında 18 adam köz jwmdı. Onıñ jeteui – şiittey künäsiz säbiler bolatın. Qaza bolğandardıñ işinde Mergenbaydıñ äkesi Jamanköz (El Jamanközdi qasietti kisi bolğan desedi. Ol eger malğa, yaki adamğa tura qarasa, til tartpay ketedi-mis. Sondıqtan da azan şaqırıp qoyğan Janbolat atı wmıtılıp, Jamanköz atalıp ketipti) de bar edi.

Sonımen birge Şitim degen ana qızımen birge oqqa wşqan. Şitim ana qızın köterip, kiiz üyden aman şığadı da, qaşıp taudıñ añğarına jetedi. Qızıl äsker quıp barıp, säbiin kötere qaşqan ananı (qızımen birge) atıp öltiredi. Eki kün boyı qansırap jatıp, köz jwmğan ananıñ ajalınan keyin ol jer «Şitim sayı» atalıp ketken.

Osı qırğında Mergenbay batır äkesi Jamanköz ben tuısı Şitim anadan bölek tuğan bauırı Nesipbek, ağası Bazarbaydıñ wlı Ramazan sekildi et jaqındarınan ayırıldı.

 

«Mwsılman balasına oq şığarğan joqpın!»

El arasında Mergenbay batırdıñ qanday jağday bolmasın qazaq balasına mıltıq kezemegeni añız bolıp aytıladı. Özi de serikterine «Mwsılman balasına oq şığarğan joqpın» dep ösiet aytıp otıradı eken. Oğan bir dälel keltirsek...

Belgili publicist Mäken Äliasqarwlınıñ «Zamana zardabı» attı kitabı bar. Sol kitapta Şitim oqiğasınan keyingi jaylar bayandaladı.

Jwrt «Şitimdegi jasırınğan jwrttı qızıl äskerge habarladı» dep Äbilqasım Aqımjanovtan (Äbilqasımnıñ jaularınıñ taratqan qaueseti. Aqımjanov Partiyanıñ bwyrığımen şekara aspaq bolğan eldi rayınan qaytaru maqsatında ügit jürgizgen. Keyinnen «Halıq jauı» dep ayıptalıp, Sibirge jer audarılğan. Mergenbay bastağan köşterdi Qıtayğa ötkizip jiberuge astırtın kömek bergen twlğa) öş almaq üşin Aşılı Qaqpaqqa attanadı.

Mwnı esti sala Mergenbay «Olar tüs aua jetkenşe, Äbilqasımdı özim-aq jaylap qoyamın. Jaman laqtıñ qanına qanşañ qol bılğamaqşısıñdar» deydi de atqa minedi.

Mergenbay elden bwrın kelip: «Jaman bala, seni ajalğa qimaymın» dep Äbilqasımdı qarağayğa şığarıp jiberip, özi qorğap qaladı.

Osı jayttan-aq Mergenbaydıñ kinäli bolsın, kinäli bolmasın öz qanına oq şığarmağanın añğaramız.

Bwğan dälel retinde 1984 jılı «Qazaqfil'm» tüsirgen «Aqırğı amanat» fil'mindegi Oraz mergenniñ (El sol kinodağı Oraz mergenniñ prototipi Mergenbay ekenin aytadı) qızıl äskerdegi qazaq jigiti men bir orıstı tiri qaldıratın syujetinen de bayqauğa boladı. Sol kinodağı otryadtıñ bastığı rölin somdağan qazaq jigiti bir diologında Oraz mergenniñ qolına tüskenin, onı da bosatıp jibergenin aytadı.

Mwnıñ bäri tegin emes bolsa kerek.

 

«Orıs tasqa atadı, Mergenbay basqa atadı»...

Mergenbay Jamanközwlı Şitim oqiğasınan keyin eldi tüp qopara Qıtay asıruğa birjola bekinedi. Şekara küzetken qızıldardıñ äskerine toytarıs berip, az uaqıtta ärqaysısında 250-300 otbası bar birneşe köşti aman-esen Qıtay jerine erulep ülgeredi.

Qıtaydıñ şekarasın küzetken qalmaq-sibe äskerlerimen beybit kelisimge kelip, mıltıqtıñ auzın jalap, serttesedi. Bastapqıda qalmaqtar köşti jasqap, aspanğa ğana oq jaudırıp, eldi şekaradan ötkizbeuge bar küşin salıp jatqanday sıñay tanıtatın. Köşti bastağan Mergenbay jasağı da oqtı ayamay aspanğa atıp, qızıldardıñ közin aldaytın.

Keyinnen qalmaqtar köşti tonauğa qwnığıp, sertti bwzdı.

Qıtayğa qaşqan el «Orıs tasqa atadı, Mergenbay basqa atadı» (Ködek aqınnıñ öleñinde de «Orıstıñ tasqa, Mergenbaydıñ basqa atatını» jazılğan) dep auızdan-auızğa añız taratıp, Mergenbaydıñ twlğasın asqaqtatıp, qızıldardıñ qauqarsızdığın äygilep jattı.

Tarihşı Dosım Zikiriya atasınan estigen Şoğansayda bolğan bir şayqas turalı bılay deydi. «Artımızdan qızıldıñ äskeri tüsti. Alayda, bizdiñ köşte äkeli-balalı eki mergen bolıp edi. Atqan oqtarı qwr ketpeytin, közdegenin qağıp tüsiretin asqan önerli eken. Kezeñge bekinip twrıp ekeui mıltıqtarın bir-birden bosatqanda artımızğa tüsken äskerdiñ birtalayı jer qwştı. Sodan qaytıp olar bizge bettey almadı. Al, Qıtay jerine ötkende köşti talauğa kelgen sibelerdiñ de birazın jusatıp salıp, eldi aman alıp qaldı»...

Bwl äkeli-balalı mergender Mergenbaydıñ sarbazdarı ekeni anıq.

 

Mergenbaydıñ bauırların örteu häm eldi küştep köşiru oqiğası

Şitim oqiğasınan soñ, Merenbayğa şeginer jol qalmadı. Ol bükil halıqtı tüp qotara Qıtayğa asırıp ketu maqsatımen qazaq jigitterinen jasaq qwrdı. Öz bauırları Bazarbay, Bazarqwl, Toyğwlılar mergendigimen şayqastarda közge tüsip, qızıl äskerdiñ betin qaytarar äskerbasılarğa aynalıp şığa keldi.

Qızıldar qazaq batırların soğısıp jeñe almasın bilgen soñ, olardı astırtın joyu äreketimen älektene bastaydı.

Eldi köşiru üşin Mergenbaydıñ eki ağası Bazarbay men Bazarqwl bastağan batırlar Töte asuında otırğan elge kelip, bir üyde tınığıp wyıqtap jatqanda añdıp jürgen qızıl äsker üydiñ sırtınan ot qoyıp, batırdıñ eki ağasın örtep jiberedi.

1916 jılğı köteriliste babalarımız wstağan qaru-jaraq. Mergenbay jasağınıñ da osınday qarularları bolğan.

Şitimdegi qırğın men bauırlarınıñ şeyit ketui batırğa auır tidi. Ol osı qayğılı jağdaylardan soñ, keybir könbegen eldi küşpen köşirip äketuge mäjbür boldı. Öytkeni, malı kämpeskege tüsken eldi aştıq jaylaytının, qazaqtıñ twyaq serpuge şaması kelmey qırılıp qaların batır jaqsı bildi. Sondıqtan da, Mergenbay kez-kelgen qazaq auılına barıp, halıqtı «batıraq, baysıñ» dep bölmey, «Qıtayğa köşesiñ» dep talap qoya bastadı.

Ol künderi Mergenbaydıñ jasaqtarı Qıtayğa asatın bastı asulardı uısında wstap twrdı. Han-Täñirdiñ baurayındağı joldardı bılay qoyıp, bükil Jarkent öñiriniñ qızıl äskeri Mergenbaydıñ atı estilse, zastavağa tığılatın edi.

Mergenbaydıñ jasağı köşke mañaylağan qızıl äskerdiñ baskiimin (papaha) atıp tüsiredi eken. Bwl – olarğa jasalatın eskertu.

Jasaqtan bölek, Mergenbaydıñ özine ğana tän qızıldardı keri qaytarıp jiberetin täsili bolğan. Ol täsildiñ atauı – jwlqa atu. Mergenbay köz ilespes jıldamdıqpen qolın jwlqıp jiberip, mıltığınıñ şürippesin basıp qalğanda äskerdiñ iığına asqan qaruın jwlıp tüsiredi-mis.  Qızıl äskerdiñ denesine oq darıtpay, asınğan mıltığınıñ bauın (remen') üzip jibergennen keyin şekaraşılardıñ twla boyın ürey bilep, köşke bettey almay qalatın bolğan. Bwl orıstı aşulandırmay, qorqıtudıñ täsili edi.

Jergilikti äskerden qayran bolmağan soñ, Almatıdan jäne basqa öñirlerden «bandılardı» joyu üşin qızıl äsker otryadtarı üzdiksiz jiberile bastaydı. Mäselen, 1928-1930 jıldarı Şelek audanınıñ OGPU-in basqarğan mayor Vihreev otryadımen kelip, Mergenbay jasaqtarımen soğısqan. Sol şayqasta mayor qaza tabadı.

Qoş! Halıqtı küşpen köşiru oqiğasına qayta oralayıq. Bwl jayt bılay örbigen. Aldımen halıqqa «köşesiñ» degen Mergenbaydıñ habarı keledi. Oğan könbese, ökimetten qalğan azın-aulaq malın aydap äketip otırğan. «Malıñ Qıtayda, öziñ kelip, ie bol» deydi eken elge. Maldıñ artınan köşip barmağan jwrttıñ erjetip qalğan bir balasın amanatqa alıp, amanattağı bala Mergenbay jasağına sarbaz retinde qosıladı. Bwl twsta Mergenbaydıñ «Malıñ üşin köşpeseñ, balañ üşin köşesiñ» deytin wrandı sözi elge tarap jattı.

Jwrt malı men balası üşin «batıraq» bolsa da Qıtay astı.

Mergenbay batır halıqtı bay-kedey dep ekige jarğan keñestik ideologiyanıñ qızıl wranın osılay tas-talqan etti. Keybir añızdarda Mergenbaydıñ 1916 jıldardağı jolmen qazaqtı orıstan müldem alısqa, yağni Qaşqarğa äketudi de oylağanı aytıladı. Biraq, bayağı aq nandı qoynına tığatın qandastardı oylap, «Qazaq Qaşqarğa barsa, müldem sart bolıp keter» dep qorıqqan eken desedi.

 

Qızıldardıñ jeñilisi

«Mergenbay batır keñestik ideologiyanıñ qızıl wranın tas-talqan etti» degen sözimizdi tarihşı R.Orazovtıñ mına bir derekteri arqılı däyektey ketsek...

Şekaralı audan halqınıñ Qıtayğa jappay köşui 1928 jılğı baylardı tärkileu nauqanınan bastalıp, 1933 jıldarğa deyin jalğastı.

Kegen audandıq Partiya komitetiniñ (Narınqol 1936 jılı ğana jeke audan bolıp bölindi) hatşısı Järdemalievtiñ qolı qoyılğan «Audannıñ sayasi jağdayı» turalı asa qwpiya qwjatta 1929/30 jıldarda sol kezdegi Kegen audanında 15 194 qojalıq bolsa, 1930-1931 jıldarı 2 259 qojalıq Qıtay eline asıp ketkeni jazılğan. 1931/1932 jıldarı qalğan 12 940 qojalıqtıñ 8 247-si arğı betke ötip ülgergen. YAğni, qızıldar «bandı» atandırğan Mergenbay, Jaqıpberdi sekildi qazaq oğlandarı Stalindik tärkileuge häm keñes sayasatına jan-tänimen qarsı twrıp, audandağı qojalıqtıñ 57-60 payızın şekaradan äri ötkizip äketti. Bwl degeniñiz sol qojalıqqa ielik etip otırğan halıqtıñ 57-60 payızı Qıtay astı degen söz (qwpiya qwjatta Qıtayğa köşken halıqtıñ sanı körsetilmegen. Osıdan-aq Keñes Ükimeti üşin adamnıñ mal qwrlı qwnı da, qadiri de bolmağanın añğaruğa boladı).

Tağı bir qızıq derek keltireyik. 1931 jılğı mälimet boyınşa kommunistik partiyağa müşe – 26, partiya müşeligine ümitker – 59, barlığı – 85 adam Qıtayğa auğan. Al, 1932 jılı kommunistik partiyağa müşe – 19, partiya müşeligine ümitker – 28, barlığı – 47 adam Mergenbaylardıñ jolınıñ dwrıstığın tüsinip, tuğan jerinen jıraqqa ketuge mäjbür boldı. Qarapayım halıqtı bılay qoyıp, kommunistik partiyağa müşe bolğan adamdardıñ Mergenbaylarğa erip ketui qızıldar üşin auır soqqı boldı.

1916 jılı Aq Patşa äskerine bala bermeu üşin Qarqarada «Bala ölgenşe, şal ölsin» dep, bolıs-biler köterilis jasağanı mälim. Ölkeniñ resmi biligindegi bolıstardıñ halıq jağına şığıp, Patşanıñ jarlığına qarsı twruınıñ kişigirim ülgisi 1930 jıldarda jäne qaytalandı. Mäselen, Esekartqan auıldıq partiya wyımınıñ basşısı Ömiräliev, kolhoz törağası, partiya müşeligine ümitker Qotırbekov, kommunist Daqsanov sındı azamattar bir künde 24 şaruaşılıqtı bastap, Qıtay asıp ketti.

Eger de şekaralı audan halqınıñ 57-60 payızı Mergenbaylarğa erip, Qıtayğa köşip ketpegende ne bolar edi?

Stalindik repressiya jıldarı osı bir ğana audannan 700-den asa adam «Halıq jauı» degen ayıppen ayıptalıp, türmege qamaldı. Onıñ 112-si (avtordıñ anıqtauı boyınşa) atu jazasına kesilip, qalğanı jer audarıldı. Jer audarılğandardıñ köbi qızıldardıñ azaptau lager'lerinde köz jwmdı. Eger Mergenbayday batırlarımız bolmağanda bwl 700-den asa sayasi qwrbannıñ sanı eki-üş esege eseleneri sözsiz edi. Mwnıñ sırtında aştıq pen soğıstan qanşa qazaq qwrban boların öziñiz bağamday beriñiz.

 

Qazan asuındağı şayqas

El arasında Mergenbay batırdıñ ülken jeti köşti Qıtayğa aman-esen alıp ötkeni turalı añızdar aytıladı. Joğarıdağı derekterge qarağanda, ol köştiñ sanı jetiden birneşe ese köp boluı mümkin. Mergenbay 1930 jıldarı Narınqoldı bılay qoyıp, Jarkent öñirindegi qazaqtardı da şekaradan asırıp äketu operaciyaların jasağan.

Bwl jöninde orıs jazuşısı Oleg Muhinniñ «Eñbekşi halıqqa qızmet etemin» attı derekti-hikayatında keñinen bayandaladı.

Oleg Muhin bwl äñgimelerdi I.Golovin attı otstavkadağı polkovniktiñ jäne basqa da oqiğanı közben körgen adamdardan jazıp alğan. 1930 jıldarda Golovin Jarkent şekara otryadı oqu-jattığu eskadronınıñ komandiri bolıp jürip, birneşe märte Mergenbay jasağımen betpe-bet şayqasqa kirgen.

Sonıñ birin qısqaşa bayandayıq.

Golovin Jarkenttegi äskeri komendaturanıñ basşısınıñ tapsırmasımen pulemet, granatometpen mwzday qarulanğan 12 äskermen eldi köşirip äketip bara jatqan Mergenbaydıñ artına tüsedi. Golovin äskeri Jarkent köşelerin şerulep ötip, Joñğar Alatauın betke aladı.

Eskadronınıñ komandiri Golovin öz esteliginde: «Ol öte qauipti, qatıgez qarsılas edi. Mergenbay şabuıldı ärdayım kütpegen jerden bastaytın. Özi soyqan oyın jüzege asıra salıp, qwddı jerdiñ astına tüsip ketkendey közden ğayıp bolatın. Mergenbaydıñ şekara mañındağı är auılda öz jansızdarı boldı. Ol sol jansızdar arqılı qızıl äskerden tönetin qauipti aldın-ala bilip otıratın. Onıñ üstine ol jer jağdayın öte jaqsı biletin. Adam ayağı baspaytın taulardıñ oy-şwqırı oğan söz emes edi. Şabarman şekara zastavalarına habar berip, qosımşa küş şığıp bolğanşa, Mergenbay izin jasırıp ülgeretin. Ara-twra onıñ adamdarı qolğa tüskenimen, biz Mergenbaydıñ özin wstay almadıq» deydi.

Osınday estelik aytqan Golovin Jarkentten şığıp, Lesnovkağa (qazirgi Taldı auılı) keledi. Mergenbay jasağı qızıldardıñ kooperativin talqandap, astıq jiğan qoymanı örtegenin estidi. Biraq, eşqanday adam şığını bolmağan.

Mergenbaydıñ izi qalğan – Tışqan tauı

Lesnovkadan 10 şaqırım jerde ornalasqan tağı bir auılğa Mergenbay iz qaldırğan. Ondağı bar maldı aydap äketipti. Sol auıldağı köşke ilese almay qalğan bir şal: «Bizdi köşirip äketuge köndirip baqtı. «Bol'şevikterdiñ sözine erip, Qwranğa qarsı kelip otırsıñdar! Alla jazalaydı, senderdi» dedi Mergenbay. Sosın: «Eger köşten kim qalıp ketse, sonıñ bärin atıp tastañdar» dep bwyırdı. Biz qorıqqannan artınan erdik» deydi.

Golovinniñ qarulı küşi Tışqan tauınıñ etegine ilingende aldarınan üş qızıl äsker jolığadı. Olar Mergenbaydıñ Ösek özenin boylap, Tışqan tauına (surette) örlep ketkenin bayandaydı.

«Mergenbaylardıñ izinen qalmauğa bolar edi. Biraq, bir qaptal tügel jar bolğandıqtan köştiñ aldın orauğa mümkindik bolmadı. Köştiñ izimen jürgen edik, şatqalğa kire bere twzaqqa tüstik. Amalsız şeginuge tura keldi» deydi olar.

Tışqan tauındağı Qıtayğa asuğa bolatın bastı jolda Mergenbay ketip bara jatqan soñ, olardıñ aldın orau üşin Golovin öz josparın qwradı. Ol jergilikti jwrttan swrap, Qazan asuınan assa ğana Mergenbay jasağınıñ aldınan tosıp aluğa bolatının bildi.

Şildeniñ özinde qar jatatın Qazan asuınan atpen asu mümkin emes.

Golovin 1930 jıldıñ 17 şildesi küni attarın arqanğa baylap, qwzdan tömenge tüsirip, sol asudan ötedi. Azıq-tülik artqan atı qwzğa ketedi.

Olar sosın özennen ötkel tauıp, tağı bir asudı bağındırıp, Mergenbay köşirip äketken köştiñ üstinen tüsedi.

Mergenbay jasağına pulemet söz emes edi. Bwl jolı qazaq sarbazdarı twñğış ret auzınan ot bürikken granatomettiñ soyqan soqqısın kördi. Sonda da şayqas tañ atqanşa jalğasıp qazaq äskeri şeginuge mäjbür boladı. Golovin köşken eldi alıp, keri qaytadı.

 

Jarkentti basıp alu operaciyası

Oleg Muhinniñ derekti-hikayatında Qazandağı şayqastan keyin Mergenbay Jamanközwlı Jarkentti basıp almaq bolğanın jazğan.

Mergenbay Jarkenttegi äskeri komendaturanı basıp alu üşin eki jüz sarbazımen bwrınğıday Ösek özeni arqılı emes, Buraqojır özeninen şekaradan ötip, Qwlja kürejolına qaray jaqındaydı. Mergenbaydıñ josparın çekister tıñşılarınıñ küşimen aldın-ala bilip otırğan edi.

Oleg Muhinniñ kitabı

Sondıqtan da, qızıl äsker Mergenbay jasağın işkeri ötkizip jibergen soñ, artınan tosqauıl qoyıp, Qorğas, Basqwnşı, Altınköl zastavalarınıñ äskerin şeginer jolına bekindirip ülgeredi.

Qızıl äsker komandirleri şekara zastavalarına jergilikti kommunisterden qwralğan otryadtarmen adam qarasın köbeytip, Mergenbay jasağınıñ közin aldap twrğan.

Mergenbay bwl jorığında eşqanday auılğa soqpağan. Öziniñ kelgenin bildirmeu üşin qolınan kelgen bar aylanı jasap, äbden Jarkentke jaqındağanda Qıtay jerinde qalğan äskeri tapa-tal tüste Basqwnşı jäne Qorğas zastavalarına şabuıl bastaydı. Mergenbaydıñ oyı qızıldar bar küşin zastavalarğa attandırıp jatqanda Jarkenttegi komendaturanıñ külin kökke wşıru bolatın.

Mergenbay jasağı äbden Jarkent mañındağı Eñbekşi auılınıñ twsına kelgende twzaqqa tüskenin bildi. Saqıldağan orıs pulemetteri qazaq jasağın qıra bastaydı. Keri şeginer joldı Qorğas, Basqwnşı, Altınköl zastavalarınıñ äskeri jauıp tastap, ol jaqtan da töpelegen oqtıñ astında qaladı. Bir jarım sağat soğısqannan keyin Mergenbay jasağı Şolaqay qwmına qaray şeginip ketuge mäjbür boldı.

Şayqas ayaqtalğannan keyin qızıl äsker qol-ayağın baylap, qımbat kiim kigen, basında säldesi bar bir qazaqtı komendaturağa äkeledi.

– Bwl Mergenbaydıñ naq özi, – deydi bireui.

Äskeriler sol adamnıñ sözine senip, «Mergenbay Jamanközwlımın» degen adamdı 2-3 ay tergep, Keñes ökimetiniñ Zañımen atu jazasına kesedi (Osı jolı Mergenbay jasağındağı qolğa tüsken birneşe adam atılğan). Biraq, qızıldar säldeli adamnıñ Mergenbay emes ekenin arada biraz uaqıt ötkennen soñ ğana bilip, sanın soğıp qaldı.

 

Qızıldardıñ esepteri turalı...

1930 jılı Mergenbay jasağı Jarkenttegi äskeri otryadtı talqanday almağan soñ, qaytadan Han-Täñiri baurayına oraldı. Öytkeni bwl kezde qızıldar qazaq pen qırğızdı Qıtay asırıp twrğan Darı Sadıqovtıñ jasağın joyıp, eldiñ Qıtayğa qaşuı qiındap ketken edi. Sondıqtan da, Mergenbay eldi Qıtayğa köşiru isin jalğastıru üşin tuğan jerindegi jorıqtarın bastadı. Ol jorıqtar turalı kommunister birjaqtı aqparattı qarşa boratıp, joğarığa jöneltip, esep berip jattı.

Mergenbay batırdıñ arhivtegi jeke qwjattarı äli aşıla qoymağanımen, batırdıñ qızıl äskermen bolğan şayqastarı turalı (az bolsa da) qağazğa tüsken derekter jeterlik. Sonıñ birneşeuin osı jerde ayta ketsek.

Jarkent şekara otryadına qarastı «Oyqarağay» şekara zastavasınıñ 5 äskeri eldi köşirgen Mergenbay jigitteriniñ aldın tosıp almaq bolıp, Şuırma Hasan tauında atıs bolğan. Qızıldardıñ äskeri bölimin Qonışev degen zastava basşısı basqarğan. Orıstardıñ jazğanına qarağanda bwl şayqasqa Mergenbaydıñ 12 sarbazı qatısqan. Ärine, jazbada aytılğanday 12 sarbaz bolsa, olardıñ qolında – bes atar. Al, qızıldarda – pulemet. Osı soğısta jeti qazaq batırı şeyit ketedi, beseui twtqınğa tüsedi. Şekaradan asıp ketpek bolğan eldi jusatıp salatın orıstıñ Şirinkin degen qızıl äskeri ajal qwşadı.

Kommunisterdiñ derekteriniñ bärinde özderiniñ erlikterin asıra däripteu bayqaladı. Mäselen, eldiñ aytuına qarağanda bir köşte eki-üş mergen ğana boladı eken. Solardıñ küşimen el Qıtay asıp otırğan. Al, qızıl äsker pulemetpen kinäsiz halıqtı qırıp tastaytın. Sosın, şeyit ketken marqwmdardı tügel «Mergenbaydıñ sarbazı» dep esep beretin-di.

Jalpı sol künderdiñ kartinasın ayna-qatesiz körsetu üşin tağı bir derekti alğa tartayıq.

1930 jılı Jarkent şekara otryadına qarastı «Oyqarağay» zastavasınıñ qızıl äskeri Grigoriy Miroşniçenko Mergenbay jasağımen bolğan şayqasta qaza tabadı. 1932 jılı sol Grigoriydiñ inisi Nikolay qazaq sarbazınıñ mıltığın tartıp alıp, atıp öltirgen. Osı oqiğa arqılı kommunister «Nikolay Miroşniçenko ağasınıñ kegin aldı» degen sipatta ügit jürgizgen.

Tağı bir jayttı nazarlarıñızğa wsınayıq.

1930 jılı Jarkent şekara otryadına qarastı Esekartqan zastavası basşısınıñ sayasi ister jönindegi orınbasarı Nagornıy Aleksey Korneeviç Narınqoldağı eñbekşiler jinalısınan qaytıp kele jatqan jolda Mergenbay sarbazdarınıñ qolınan qaza tapqan. Qızıldar Nagornıydıñ ölimin «jay ğana aldanıp qalğanınan boldı» dep joğarığa esep bergen.

1928 jılı Jarkent şekara otryadına qarastı Esekartqan zastavasınıñ basşısı Pryadkin şekara bwzğan eki qazaq jigitin öltirip, birin jaralap, özi de şayqas kezinde qaza tapqanı jazılğan.

1932 jıldıñ qazan ayında Jarkent şekara otryadına qarastı Esekartqan zastavasınıñ bölim komandiri Gavriil Grigor'eviç Simonenko Mergenbay sarbazdarımen bolğan şayqasta jaralanıp, emhanağa jetkizilgen kezde qaza tapqan.

Qızılşekara auılı mañındağı eskertkiş

Osı şayqastarda köz jwmğan jüzdegen qazaq batırı atausız qaldı. Al, eldi qınaday qırğan är qızıl äskerdiñ basına belgitas qoyılğan. Sonıñ biri qazirgi Qızılşekara auılınıñ mañında (bwl jerde bwrın eski zavtava bolğan) twr. 1932 jılı Şaldin onşaqtı qızıl äskerdi bastap, Qıtay asqan eldi pulemettiñ küşimen toqtatpaq boladı. Sol şayqasta Mergenbay jasağınıñ jigitteri Astrahancevti ajal qwştırdı.

Mwnday qarulı qaqtığıstar öte köp bolğanı, olardıñ bäriniñ esebi arhivte qattalıp jatqanı anıq. Ol qwjattardıñ aşılar kezi alıs emes. Dese de, pulemetpen qarulanğan, bir mezette ondağan adamdı ajal qwştıra alatın qarulı qızıl äskerge ajaldan qaymıqpay tötep bergen babalar erligine tañdanbasqa şara joq.

Är köş sayın ondap, tipti jüzdep qırılıp jatsa da, Mergenbay jasağı eldi tınış elge köşirip äketu missiyasınan bas tartpadı. OGPU çekisteri bwl twsta Mergenbaydıñ közin qwrtudıñ türli josparın qwrıp jattı. Ol jospardıñ biri äygili «Han-Täñiri» operaciyası edi.

 

«Han-Täñiri» operaciyası

Köş. Sarıjaz asuı

1931 jıldıñ 26 şildesindegi «Han-Täñiri» operaciyasın iske asıru Narınqol äskeri komendaturasınıñ basşısı Şaldinge ülken sın boldı. Ol osı jolı Mergenbaydı öz qolımen ajal qwştıratının aytıp, qızıl äsker aldında sert beredi.

«Han-Täñiri» operaciyası barısında Şaldin bastağan Narınqol zastavası men Narınqol Partiya komitetiniñ hatşısı (Oleg Muhin äsirelep jibergen. Dwrısı Çernenko äskeri komendaturanıñ sayasi jetekşi (politruk) bolğan) Konstantin Çernenkonıñ qolı – oñtüstikten,  Sümbe zastavasınıñ basşısı Voloseviç bastağan otryad – soltüstikten soqqı beru wyğarıladı.

Äskeri komendaturanıñ sayasi jetekşi Konstantin Çernenko telefon arqılı Mergenbay jasağımen soğısudıñ şeberi sanalatın Jarkent şekara otryadı oqu-jattığu eskadronınıñ komandiri Golovinmen aqıldasadı. Golovin äsker sanınıñ köp-azdığı eşteñe şeşpeytinin, mümkindiginşe qızıl äskerdi oñtaylı poziciyada, yağni Mergenbay jasağınan biik jerge bekindiru qajettiligin aytadı.

300 üyli qazaqtı köşirgen Mergenbay jasağı Qaqpaq añğarın boylay joğarı örlegende bwlardıñ soñına mwzday qarulanğan 30 şekaraşı tüsedi.

Endi Janbolat Auıpbaev ağamızdıñ osı oqiğa turalı jazğan deregin qısqartıp, öz nwsqamızda nazarlarıñızğa wsınayıq.

Mergenbay bastağan qol qızıldarmen atısıp, qırğız jerine ötip ketedi. Arğı jaqtan qırğız äskerimen şayqasu qaupi töngen soñ, qayta qazaq jerine qaytuğa mäjbür boladı.

Mergenbay bastağan köş Qaqpaq añğarına tüsip, Sarı­qolatqa jetip, odan Bozımbay sayına keledi. Artınan qalmay kele jatqan Şaldin men Voloseviçtiñ qolı eki jaqtan tısqırıp, Mergenbaydıñ köşin Twyıqaşağa tireydi. Basqa barar jeri qalmağan köş Twyıqaşamen örlep otırıp, Asutörge keledi de qos qap­talı qalıñ qar, qarsı betkeyi kök mwz Mwzdauannıñ şatqalına barıp tığıladı. Şatqalğa kiretin jalğız jol bar, al mwzdı asudan arı ötip ketu mümkin emes.

Mergenbay aldımen qolında qaruı bar 18 adamdı köşten eki şaqı­rımday jerdegi şoñğal tastı müyiske tosqauılğa qoyadı. Sodan soñ epti, qimılı şiraq degen 30-40 jigitti tağı da iriktep alıp, qoldarına balta, şot beredi de dereu asu­dıñ mwzdı qaptalınan adamnıñ ayaq wşı twratınday kertpeş-kertpeş oyıq jasauğa jwmıldıradı. Al qalğan qatın-qalaş, bala-şağağa komotryad kelip qalmay twrğanda say tabanına barıp, mol ğıp otın jinap äkeluge ämir beredi. Qaşqındar köşi qu jandarı üşin osılay arpalısıp jatadı.

Bwl kezde şatqal auzına jaqındağan Şaldin äskerin mergender tobı alıstan jasqay atıp, say auzına mañaylatpay qoyadı.

«Qaş­qın­dardıñ osınşa adam, osınşa malmen aq qar, kök mwz japqan mına twyıq sayda jata berui mümkin emes. Eki-üş künnen keyin olar jağarğa otını, mal jayar örisi häm işerge tamağı joq (Mergenbay köşken elge aldın ala «tüymeş»  dayındatatın bolğan. YAğni, maldıñ etin şala pisirip, qarınğa salıp aladı. Osınday qiın sätte sol tüymeşti bir qaynatıp jiberip, äsker de, el de jürek jalğaytın bolğan)  jerden özderi de bezip şığıp, bizge kelip beriledi. Sondıqtan sol sätti asıqpay küteyik», – dep qızıl äsker şatqal auzına bekinis jasap kütedi.

Mergenbay jasağı qarlı asuğa aldımen eki qatar etip adam ayağı twrarlıq oyıqtar jasap şığadı. Sodan soñ sol baspaldaqtardıñ orta­sındağı aşıq jerdiñ wzına boyına köştegi kiiz üylerdiñ tuırlığın kesip-kesip, mwzğa sırğı­may­tın­day etip jabulaydı.  Sol «kiiz soqpaqpen» mal da, adamdar da arğı betke aman-esen ötip ketedi.

El auzında Mwzdauan Mergenbayğa ötkel bergende bir aqsaqal men qomı tömen bolıp qalğan bir tüye ğana şığın bolğanı aytıladı.

Al, qızıldar A.K.Voloseviç (Sümbe zavtavasınıñ janındağı mazarı turalı joğarıda jazdıq), V.V.Saenko attı eki äskerinen ayrılıp, V.I.Petrov auır jaralanadı. Osı qaza tapqan eki soldattıñ biriniñ şala-jansar janı şıqpay jatqan eken. Onıñ mıltığın aluğa barğan Ömirbay degen batırdı sol äsker atıp jiberip, şeyit ketedi.

Şaldinniñ qızıl äsker aldında bergen sertin orınday almağan bwl jeñilisi kommunisterge auır soqqı boldı. Keñes ükimeti sol künderi Qıtay memleketine nota joldap, Mergenbay alıp ötken 300 üydi qaytarıp beruin talap etti.

 

Şaldinniñ şäşkesi

Mergenbay qolı Qıtayğa köşti aman jetkize salıp, elu şaqtı sarbazımen qaytadan şekaradan beri ötedi. Köşte qalğan birer sarbaz bir apta demalğannan keyin ğana işkeri köşuge dayındala bastaydı. Bwl kezde Keñes ükimetiniñ Qıtayğa joldağan notasında aytılğan tapsırmanı orındau üşin şekara küzetindegi qalmaq-sibe äskeri köşke twtqiıldan şabuıl jasaydı. Eldi tonap, birneşe adamdı öltirip, köşti Narınqolğa bir-aq aydap äkeledi.

Aydap äkelgen eldi Şaldin atqorağa qamap, tergey bastaydı. Mwnı estigen Mergenbay tün işinde Narınqolğa astırtın kirip, Şaldinmen betpe-bet kezdesedi. «Twtqındarı dereu bosatpasañ, Narınqoldağı bekinisteriñniñ külin kökke wşıramın» deydi de şay işip otırğan şäşkesin atıp tüsiredi.

Mergenbay bwl oqiğa turalı: «Bwrın dämdes bolğan adam edi, ölimge qimadım» degen eken (Bwl oqiğanıñ «Mergenbay özenniñ arğı jağında twrıp, Şaldinniñ su işip twrğan şäşkesin atıp tüsirgen» degen nwsqası da bar).

Mergenbaydan qorıqqan Şaldin twtqındardı tizimdep, bir-birden bosata bastaydı. Osı kezde el arasınan bir satqın şığıp, Mergenbay jasağındağı sarbazdardıñ öte az qalğanın, Narınqoldağı zastavanı qiratuğa şaması jetpeytinin habarlaydı. Mwnı estigen Şaldin twtqınğa tüsken Mergenbay sarbazdarın Jarkentke aydatıp jiberedi. Ömirbaydıñ kegin alğan sarbazdı Jarkentegiler ayuandıqpen azaptap öltiredi.

«Han-Täñiri» operaciyasındağı sätsizdikten keyin Şaldin qatañ sögis alıp, tağı qızmetinde qaldı. Biraq, mwnan keyingi şayqastarda da Mergenbay jasağına qauqar tanıta almağan soñ, onıñ ornına Kaloev degen wltı osetin azamat tağayındaldı.

 

Kaloev qırğını

Äygili Konstantin Çernenkonıñ (Mergenbay jasağın talqanday almağan Konstantin Çernenko keyin Qorğasta Bekmwratov jasağın joyıp, qızmeti jedel ösken. Ol 1984 jılı KSRO Joğarğı Keñes Prizidumınıñ törağası bolıp, Keñester Odağın basqardı) Kaloev turalı aytqan äñgimesine kezek bersek.

 

Konstantin Çernenko - 1984-1985 jıldarı KPSS OK Bas xatşısı jäne KSRO Joğarğı Keñesi Prezidiumınıñ Törağası boldı.

Çernenkonıñ jas kezi

Bizdiñ biluimizşe, Kaloev kele sala Qıtayğa qaşqan eldi ayamay qırıp, atı şıqqan edi. Ol turalı üzeñgiles dosı Çernenko: «Bir küni Kaloev Mergenbay jasağı şekaranı bwzıp ötkenin habarlap, dabıl qaqtı. Biz oğan jer jağdayın jaqsı bilmeysiz. Bwl şayqasqa barmay-aq qoyıñız» dedik. Ol bizdiñ aytqanımızğa könbedi. «Meniñ qasımda jer jağdayın biletin qızıl äskerler boladı. Mwnday sätte qol qusırıp otıra almaymın» dep otryadtı özi basqardı.

Kaloev bwrınğı Şaldin sekildi atıs bolıp jatqan jerge töte barğan joq. Men bastapqıda komandirdiñ bar bolğanı üş şekaraşı atısıp jatqan jerge birden kömekke barmağanın tüsine almadım.

Söytsem, ol Teriskey Alatauğa töte tartıp, Mergenbay jasağınıñ aldın oraudı oylaptı (alda köş ketip bara jatqan). Biz Mergenbay jasağınıñ tu sırtınan kelip soqqı berdik. Bwl şayqas bir täulikke sozıldı. Mergenbay äskeri sıtılıp ketetin jol taba almay qinaldı.

Eki jaq ta oqtı köp şığındamay atıstı. Oq däri tausılıp, şayqas ayaqtalğan soñ, biz ölgenderdiñ süyegin sanadıq. 30 bandı til tartpay ketipti. Mergenbaydıñ jaralı jeti äskerin qolğa tüsirdik. Bizden birde bir adamnıñ şığını bolğan joq» deydi.

30 bandı degeni qızıldardıñ ozbır sayasatınan qaşqan qarapayım halıq bolatın. Bügingi tilmen aytqanda, bosqındar edi.

 

«Qañğığan oq»

Mergenbaydı Kaloevtiñ qırğını da toqtata alğan joq. OGPU çekisteri Mergenbayğa qazaqtıñ öz işinen şıqqan adam bolmasa, qızıl äskerdiñ şaması jetpeytinin anıq añğardı. Qızıldar 2-3 jıl boyı «Mergenbaydı qolğa tüsiremin» dep qanşama äskerinen ayrıldı. Eldiñ teñ jarımınan astamı Mergenbay sındı batırlardıñ küşimen Qıtay asıp ketti. Sondıqtan da, qızıldar Mergenbaydıñ közin joyu üşin arnayı jansızdardı jiberudi jiiletti.

Batırdıñ aynalasındağı adamdardıñ eşqaysısı da Mergenbaydıñ atın atamaytın. Mergenbay özine astırtın qater tönui mümkin ekenin bilip, jwrtqa «Meni Amanjol dep atañdar» deydi eken.

Qwrmanjan köpiri mañında Mergenbay jerlengen jer

1932 jıldıñ küzinde Mergenbay batır Oyqarağay tauımen tağı bir köşti bastap, Qıtayğa aman alıp ötedi. Köşke Jabır qırqasınan asa bergende arıp-aşqan eki jigit kelip qosıladı. Äñgime törkinine qarağanda olardıñ da oyı şekara asıp ketu eken. Jwrt bwl ekeuinen küdiktenbeydi, qayta müsirkep qatarlarına qosıp aladı.

Köş tañ ata Hasan qiyasınan ötip Qıtay jerine ayaq basadı da, Tekes özeni mañına kelgende qalmaqtardıñ  tosqauılına tap bolıp, atıs bastaladı. Şayqasta Jükebaydıñ wlı (Kerimbala apanıñ wlı) Nwr oqqa wşadı. Mwnı körgen Mergenbay: «Qap, mına it qalmaqtıñ qapıda bireudiñ jalğızın jayratqanın-ay... Atıñdar, ayamañdar käpirlerdi! Qırıñdar» dep jauğa qarsı bes oq şığarıp, köşti bir aynalıp, qoramsağa qol salğanda, tu sırtınan eki ret oq atıladı. Oq jotadan tiip, qarnın jarıp şıqqan. Batır tilge kelmegen küyi jürip ketedi.

Swmdığı sol, ajal oğınıñ aldınan emes, artınan orağıtıp kelgeni edi.  Tu sırtı degen söz – köş, köştiñ işi emes pe? Jwrt osı künge deyin bwl qazanı, elden üdire auıp bara jatqan köşke Jabır qırqasınan  kezdeysoq qosılğan eki jigitten köredi. Bwlar «OGPU-diñ ädeyi dayındağan jansızdarı edi» desedi.

«Qazaqtı kommunisterdiñ ozbır sayasatınan araşalap qalam» degen asıl erdiñ aqtıq demi 49 jasında Tekes özeniniñ boyındağı Qwrmanjan köpiri mañında mäñgilikke üzildi.

Ülkender qandas, rulas ağayınnıñ arası bülinbesin degen nietpen «Mergenbayğa Tekes boyındağı şayqasta qañğığan oq tiip, şeyit ketipti» desedi. Sodan bolar, qañğığan oqtıñ qazaqtı qanday oğlanınan ayırğanın biz äli de bağamday alğay kelemiz.

 

Söz soñı

Qwdaybergen Mergenbaywlı Jamanközov

Mergenbay batır turalı äñgimelerdi aytuğa jinalğan tuğan-tuıs

Men osı maqalanı jazar aldında Rayımbek audanı Tekes auılında twratın qazaqtıñ Mwzdauanına aynalğan batırdıñ wlı Qwdaybergen aqsaqaldıñ şañırağına soqtım. Batırdıñ tuıstarı jinalıp, mağan özderi biletin biraz äñgimeni aytıp berdi.

Qwdaybergen aqsaqalğa äkesi Mergenbaydıñ oq tesip ötken beşpetiniñ jwrnağınan ırım jasap kiim tigip bergen eken.  Sol beşpetti kigen 2-3 jastağı säbi qazir toqsannan asıptı. Aqsaqaldıñ mağan äñgime aytuğa küyi bolmadı. Biraq, Mergenbay batırdıñ jürip ötken soqtıqpalı-soqpaqsız jolın Qwdaybergen aqsaqaldıñ janarınan körgendey äserde boldım.

 

Tüyin

Wlı dalanıñ eñ biik nüktesi Han-Täñiri mañındağı Mwzdauannıñ qoynauı tolğan adam süyegi... Eger Mergenbaylar tiri bolsa, ol asuda mwnşa halıq qırılar ma edi? Meni osı swraq mazalaydı...

Mergenbaydıñ ruhı Han-Täñiridey asqaq edi. Ol – kommunistik-totalitarlıq jüyege Mwzdauan sekildi ötkel bermes asu boldı.

Ol Asu qazaq degen halıq barda kün sanap asqaqtay beredi....

 Avtordıñ bürkenşik esimi: Bandınıñ balası

10 qañtar, 2019 jıl

Qanat Äbilqayır

Abai.kz

22 pikir