Senbi, 21 Qırküyek 2019
Alaşorda 4080 20 pikir 29 Qañtar, 2019 sağat 11:53

Orıstar arğı teginiñ türki ekenin nege moyındamaydı?

Wlı Bwlğar handığı turalı bir şındıq

Resey tarihşılarınıñ twjırımınşa, Wlı Bwlğariya VII ğasırda üşke ıdırap ketken, Asparuh han bastağan bwlğarlar qazirgi Bolgariya aumağındağı slavyandardı bağındırıp, Dunay Bolgariyası memleketin qwrdı. Bwlğarlardıñ ekinşi böligi Edil (Volga) özeni boyında Voljskaya Bulgariya knyazdigin ornattı jäne bwlğarlardıñ üşinşi böligi Qırımda ornığıp qaldı.

Orıstar ornıqtırğan osı tarihi derektiñ tolıq jalğan ekenin X ğasırdağı arab tarihşısı äri geografı Äl Masudidiñ jazbaları äşkereleydi. Onıñ eñbeginiñ «Şirvan men Äl Bab tarihı» degen böliminde Kavkazdağı, Qarateñiz ben Azov teñizi aymağındağı halıqtar men memleketter jaylı egjey-tegjeyli bayandaladı. Ol tarihşı ğana emes, geograf ta bolğandıqtan, kimniñ qay jerde otırğanın qatesiz körsetken. Europa ğalımdarı soğan köz jetkizgendikten, Äl Masudi eñbekterin senimdi dep birauızdan moyındaydı. Ataqtı ğalım Ibn Haldun XİV ğasırda onı «Tarihşılar imamı» dep tanığanı mälim. Resey imperiyası men Sovet ökimeti atalğan jazbanı tarihi katologtar tizimine engizbegen. Sebebi, arabtıq şınayı jazbalar özderi qalıptastırğan jalğan tarihtıñ kül-parşasın şığaratının jaqsı tüsingen.

Endi sol Äl Masudidiñ «Şirvan men Äl Bab tarihı» degen jazbasına nazar salayıq: «Amal, tam gde teper' jivet hazarskiy car', sostoit iz treh çastey, na kotorıe ego delit velikaya reka, kotoraya vıtekaet iz verhnih çastey tyurkskih zemel'. Ot nee stranı Burgar otdelyaetsya rukav, kotorıy vpadaet v Maytas. V verhney çasti hazarskoy reki est' protok, vlivayuşiysya v zaliv morya Maytas – more rusov, po kotoromu ne plavayut drugie, i oni obosnovalis' na odnom iz ego beregov. Sredi nih est' kupcı, kotorıe postoyanno ezdyat k caryu burgar. Gorod Burgar stoit na beregu Maytasa, i ya polagayu, çto etot narod jivet v Sed'mom klimate. Oni rod tyurkov, i karavanı postoyanno hodyat ot nih v Horezm, çto v horasanskoy zemle, i iz Horezma k nim. Hazarı imeyut çelnı, na kotorıh oni plavayut iz svoego goroda vverh po reke... vdol' nee jivut osedlıe tyurkskie plemena, sostavlyayuşie çast' Hazarskogo carstva. Ih poseleniya tyanutsya neprerıvno mejdu Hazarskim carstvom i Burgarami.».

Aldıñğı maqalamızda Amal qalası (Hazar astanası) Hazar özeni (Kuban') jağasında bolğanın, Kuban' özenine joğarıdan Don (Tanays) özeniniñ bir salası (Egorlık özeni) kelip qwyğanın Äl Masudi derekterimen däleldegenbiz. Äl Masudidiñ «Wlı özen» degeni – qazirgi Don özeni, joğarıdağı bir salası Maytas (Azov) teñizine qwyatını oğan jetkilikti dälel. «Bwlğar astanası Maytas (Azov) teñizi jağasında», deydi. Sonımen qatar «Jetinşi klimat» aymağı da bwlğarlar jeri ekenin aytadı. Osılayşa Azov teñizinen qazirgi Moskva aymağına deyin Bwlğar handığınıñ jeri ekenin ayğaqtaydı.

«Maytas (Azov) – tek rus kemeleri jüzetin teñiz», deydi jäne rus eli teñizdiñ bir jağasın mekendeytinin jazadı. Teñizdiñ Bwlğar qalası ornalasqan soltüstigi men batısı (qazirgi Ukraina jeri) Bwlğar handığına tiesili eken (tömendegi derekte). Al teñizdiñ Kavkaz tauına qarağan jağası, yağni Azov teñiziniñ şığıs jağalauı – Hazar qağanatı jeri (jağasında Hazar astanası ornalasqan Kuban' özeni bar). Sondıqtan Maytas (Azov) teñizi jağasındağı rus eli otırğan aymaq Qırım deuden basqa amal joq. Rus saudagerleri Bwlğar handığına qatınasıp twratının aytadı. YAğni, Qırımnan kemelerimen teñizdiñ joğarğı jağındağı Bwlğar qalasına saudamen barıp twrğan. Hazar qağanatı men Bwlğar handığı şekaralas, Bwlğar aymağınan şığıp Hazar (Kuban') özenine qwyatın özendi şekara dep körsetedi ğalım (Azov teñizinen şığatın – Eya özeni).

Orıstar: «Hazar qağanatı Dağıstanda boldı. Batıs Qazaqstan aymağı da Hazar qağanatınıñ ieliginde», deydi. Äl Masudi bolsa, Bwlğar keruenderiniñ Horasan aymağına baratın jolı Hazar qağanatı aymağımen ötedi demeydi. Kerisinşe, Hazar qağanatınıñ ortalığı qazirgi Kuban' aymağında bolğanın jazadı.

Äl Masudi derekterin äri qaray zerdelep köreyik: «V nastoyaşee vremya, kogda idet 332/943 god, burgarskiy car' musul'manin; etot car' soverşaet pohodı na Konstantinopol' s voyskom v 50 tıs. konnikov i bolee i rassılaet svoi grabitel'skie [otryadı] vokrug Konstantinopolya v stranı Rumiya i Andalusii, k burgundcam, galisiycam i frankam. Ot nego do Konstantinopolya okolo dvuh mesyacev bezostanovoçnogo puti çerez obitaemıe zemli i stepi».

Mwnda Bwlğar hanınıñ äskeri Vizantiya aymağına jäne basqa da europalıq elderge jorıq jasap twratını bayandalğan. Ol orıstar aytatın «Dunayskaya Bolgariya» memleketiniñ äskeri boluı mümkin emes. Öytkeni, arab tarihşısı Bwlğar hanı otırğan qaladan Vizantiya şekarasına deyin eki aylıq jol ekenin de körsetudi wmıtpağan. Osılayşa mwsılman dindi Bwlğar patşalığı alıp imperiya ekenin ayğaqtaydı. Onıñ aumağına «Jetinşi klimattı» qazirgi Moskva ğana emes, sonımen qatar Vizantiya şekarasına deyingi alıp alqap ta enetinin jazğan.

Endi mınağan nazar audarıñız! Qazirgi Reseydiñ europalıq böligimen qatar, Belarus', Ukraina, Moldova, Bolgariya aymaqtarı tügeldey Bwlğar handığı ieligi bolğan. Orıs tarihşıları aytqanday, Voljskaya Bulgariya knyazdigi men Dunayskaya Bolgariya memleketi bolmağan, Velikaya Bulgariya VII ğasırda üşke ıdırap ketpegen. Bwl Äl Masudi eñbeginde anıq jazılğan. Wlı Bwlğariya X ğasırda Vizantiyamen jäne basqa da europalıq eldermen tığız qarım-qatınas jasağan, bwlğar saudagerleri qazirgi Iran (Horasan) aymağımen twraqtı keruen baylanısın ornatqan.

Bolgariya eli tarihında hristiandıqqa deyingi bolgar bileuşileri «hanasyuvegi» dep atalğanı körsetiledi jäne onıñ mağınası belgisiz delingen. Anığında, hanasyuvegi «han asüy begi» degen atau ekeni körinip twr. Bolgarlardıñ ataları – bwlğarlar türki tildi bolğanı barşağa mälim. Sonda Bwlğar hanınıñ qazirgi Bolgariya aymağındağı tuıstarı, yağni hanzadalar «Han Asüy bekteri» dep atalğan. Bolgar patşalığın ornatqan rudıñ Asean dep atalğanı da Bolgariya tarihında bar. Asüy – As dinastiyası, yağni Bwlğar patşalığın bilegender – Asılwya dinastiyası ökilderi. Bwlğar patşalığı men asılwyalıq Türki Aşina tobı bilegen Hazar qağanatınıñ tatu körşi bolğanı Bwlğar bileuşileriniñ de Türki Aşina tobınan ekenin bayqatadı.

Äl Masudi jazbaları bılay jalğasadı: «V nastoyaşee vremya, kogda idet 332/943 god, burgarskiy car' musul'manin; on prinyal islam v dni Muktadira-Billaha posle 310/922 goda, kogda on vo sne uvidel videnie. Ego sın uje ran'şe soverşil palomniçestvo, dostig Bagdada i privez s soboy dlya Muktadira znamya, savad (Savad bukval'no znaçit “çernota”. Barb'e de Menar perevodit eto kak “çernıe meha”. Vozmojno, v podlinnike govorilos' neçto ob abbasidskih “çernıh znamenah”). U burgar est' sobornaya meçet'».

Bwl derek Bwlğar patşalığı hanı X ğasırdıñ basında mwsılmandıq qabıldağanın, onıñ wlı odan bwrın mwsılman bolğanın aytadı. Şaması, Bwlğar handığında IX ğasır soñında mwsılmandıq qabıldau beleñ alğan deu orındı. Äl Masudi jazbası VII ğasırdan hristiyan Alandardıñ IX ğasırda svyaşennikterdi Vizantiyağa quıp jiberip eski senimderine köşkenin körsetetinin Kavkaz qazaqtarı jaylı maqalada ayttıq. Armiyan derekteri Alan elin V ğasırda bilegen top As-twğır (aş-digor) dep atalğanın bayqatadı (asılwyanıñ derbes bir tarmağı).

Şaması, Bwlğar patşalığında mwsılmandıq ornauına narazı hanzadalar Kavkazğa ketip, ondağı Alan eli biligin As-twğır (aş-digor) tobınan tartıp alğan. Onıñ däleli – eki ğasır hristiandıqtı wstanğan eldiñ bir sätte odan bas tartıp eski senimine qaytuı, aş-digor (as-twğır) tobınıñ Alan elinen bölinip, Iron (osetin) eline siñisip ketui, Alan eliniñ qarapayım qaraşa böliginiñ qaraşay wltı bolıp qalıptasuı. Al kürdeli sosloviyalıq qwramı bar balqar wltı atauınıñ «bwlğar» sözine wqsastığı, balqar elin osetinderdiñ «ası» dep atağanı. Sonımen qatar digor-osetinder men qaraşaylar daulı mäselelerde keyinge deyin balqar törelerine jüginip kelgeni de tarihşılarğa belgili. Asılwya ruı bilegen Hun' (qwñ) imperiyası bileuşisi «Şıñüy» (şan'yu) dep atalsa, balqar eli bileuşisi keşege deyin «Wlıüy» dep atalğan eken.

Äl Masudi Bwlğar hanınıñ wlı hajılıqqa barıp kelgenin, halifat bileuşisi ol arqılı Bwlğar hanına Qağba jamılğısınan arnayı jırtıstı (kisvah) sıy retinde berip jibergenin aytıptı. Orıs audarmaşısı kisvahtı «savad» dep audarıp, onıñ ne ekenin bilmegen boladı. Mwsılman eli tarihınan habardar ğalımnıñ Qağba jamılğısı jılda jırtısqa bölinip, mwsılman elderi basşıları men özge de sıylı, bedeldi mwsılmandarğa sıy retinde taratılatının, ol dästür erteden bar ekenin bilmeui mümkin emes. Onday jırtıs sıy retinde bizdiñ Prezidentimiz Nwrswltan Nazarbaevqa da berilgen.

Reseylik tarihşılar Bwlğar hanı Haliften din üyretetin adam jiberuin jäne onımen birge meşit saluğa qarajat böluin swrağanın, Ibn Fadlan sol Halif jibergen arnayı ökil ekenin aytatını mälim. Volga özeninen bastap, Vizantiyağa deyingi alıp aymaqtı bilegen, äskeri Vizantiya men europalıq elderdi titiretken, wlı hajılıqqa barıp kelgen Bwlğar hanı meşit salu üşin Haliftiñ qarajatına mwhtaj boluı jäne Islam dinin üyretetin adam tappauı mümkin be? Jaqın körşisi Hazar qağanatında mwsılman medireseleri men dindar hadilar jetkilikti ekenin Äl Masudi derekterimen aldıñğı maqalamızda körsettik. Onıñ üstine, äskeri Vizantiya men Europa elderine jorıq jasağan jäne Iranğa deyin keruen qatınatatın Bwlğar hanına Bağdatpen baylanıs jasau eş qiın emes qoy. Demek, Ibn Fadlan sayahatı jaylı jazba da – Resey biliginiñ köp ötirikteriniñ biri. Solay ekenin Ibn Fadlan jazbası jaylı maqalamızda anıq däleldegenbiz.

Äl Masudi derekterin äri qaray zerdeleyik: «Gorod Burgar stoit na beregu Maytasa, i ya polagayu, çto etot narod jivet v Sed'mom klimate. V strane burgar v teçenie çasti goda noçi çrezvıçayno korotki. Nekotorıe iz nih govoryat, çto çelovek ne uspeet svarit' gorşok [myasa], kak nastaet utro».

Mwnda Bwlğar elinde jıldıñ key uaqıtında tün öte qısqa «Jetinşi klimattı ölke» de barı aytıladı. Moskva aymağınıñ aua rayı turalı eñbekte: «Geografiçeskim polojeniem Moskvı obuslovlena prodoljitel'nost' dnya v teçenie goda. Ona kolebletsya ot 7 çasov 00 minut 22 dekabrya do 17 çasov 34 minut 22 iyunya. V staroy çasti Moskvı, vsledstvie ee bolee severnogo polojeniya, letom svetovoy den' çut' dol'şe, çem na prisoedinennıh territoriyah, a zimoy – koroçe. Nepolnıe noçi na şirote Moskvı dlyatsya s 6 maya po 8 avgusta, i polnoy noçi ne nastupaet», degen joldar bar. Sonda Moskvada keşke kün batqannan tañerteñ kün şıqqanğa deyin 7 sağat uaqıt eken. Aqşam namazı kirgen sätten qwptan namazına deyin – 1 sağat 30 minut, tañ namazı kirgennen kün şığar sätke deyinde – 1 sağat 30 minut. Sonda Moskvada tüngi uaqıt naqtı 4 sağat ğana bolğan (eski Moskva aumağında odan da qısqa boluı mümkin). Altın ordada XIV ğasırda bolğan arab sayahatşısı Ibn Batuta Bwlğar eline barıp osı jaytqa köz jetkizgenin aldıñğı maqalalarımızdıñ birinde jazğanbız. Arab tarihşısı Ibn äl Asir XIII ğasırda Şıñğıshan äskeri Kolhida oypatındağı Qıpşaq elin bağındırıp, sosın körşi jatqan rus elin jaulağanın (rus eliniñ bayları men saudagerleri kemelerimen qazirgi Türkiya aumağına qaşaqanın), sodan soñ Bwlğar eline jorıq jasağanın jazğanı mälim.

X ğasırdağı Äl Masudi de, XIII ğasırdağı Ibn äl Asir de,  XIV ğasırdağı Ibn Batuta da «Jetinşi klimiattı» ölkede orıs nemese slavyan degen wlttardı kezdestirmeydi. Kerisinşe üşeuide ol aymaq halqı mwsılman bwlğarlar ekenin jazadı.   

Şındığında, orıs halqı – mwsılman Bwlğar eliniñ tikeley wrpağı. Orıs halqı VII ğasırdan XI ğasırğa deyin ömir sürgen alıp Bwlğar patşalığın wlttıq memleketi retinde, tipti Europanıñ jartısın bilegen wlttıq imperiyaları retinde maqtanış etuige tolıq qwqılı. Alayda, olay ete almaydı. Öytkeni, ol ataları türki tildi bolğan jäne X ğasırdan mwsılmandıqtı qabıldağan. Bwlğar imperiyası özderiniki ekenin moyındasa, onda XI ğasırdan keyin qırımdıq orıs (rus) tobı bilegendikten bwlğar eli atauı ros bolıp özgergenin, mwsılmandıqtan hristiandıqqa ötken ros-bwlğar eli bolgariyalıq «eski bolgar» tiline (cerkovno-slavyanskiy yazık) köşuimen türki-bwlğarlıq ana tilinen ayrılğanın moyındaularına tura keler edi. Tit patşanı (Ivan Groznıy) ulap öltirip, Resey imperiyası biligine hristian Romanovtar dinastiyasın otırğızğan iezuid ordeni imperiya halqınıñ jadınan şınayı tarihtı öşirudi bastı maqsat qıldı. Orıs halqınıñ jalğan hristiandıq köne tarihın jazudıñ aqırı bükil türkiler tarihın bwrmalaumen wştastı, basqaşa boluı mümkin de emes edi. «Ötiriktiñ qwyrığı bir twtam», deydi qazaq. Jalğan tarih qanşa şeber jasırılsa da, uaqıt öte menmwndalap körine beredi. Belgili aqın Oljas Süleymenov «Orıs halqı tarihınıñ bastı kuägeri» degen köne rus jılnamalarınıñ tüpnwsqaları (drevne-russkie letopisi) türki tildi bolğanın däleldep bergen. Orıstıñ mıqtı degen akademik ğalımdarı onı joqqa şığara almadı. Osınıñ özi orıs halqı tarihınıñ kümändi jäne senimsiz ekenin orıs ğalımdarı da jaqsı tüsinetinin körsetedi.

Al qazaq tarihşıları şe?

Bekjan Ädenwlı

Abai.kz

 

 

 

 

20 pikir