Jeksenbi, 17 Aqpan 2019
Alaşorda 1384 44 pikir 11 Aqpan, 2019 sağat 10:36

Qwmandardıñ Ulaş taypası jäne olardıñ türkilermen baylanısı

10 aqpan - äygili türkitanuşı Mandoki Qoñır Iştvannıñ tuğan küni. Qazaq pen majardıñ tel wlı atanğan ğalım tiri bolsa biıl 75 jasqa tolar edi. Biz osı aytulı datağa oray qazaqtıñ qoñır wlınıñ "Qwmandardıñ Ulaş taypası jäne olardıñ türkilermen baylanısı" attı eñbegin jariyalap otırmız. Aldağı uaqıtta mwnan özge de materialdarın oqırman nazarına wsınatın bolamız.

Abai.kz aqparattıq portalı

Bala kezi. Iştvan Qoñır

Birinen soñ birine wlasqan halıqtar migraciyası däuirinde birqatar İşki Aziyalıq** salt attı köşpeli halıqtar şığıstağı Atajwrtınan qoparıla köşip, birte-birte batısqa qaray oyıstı. Birneşe mıñ jılğa jalğasqan, birde orasan ülken tolqın tudırğan, birde köptegen halıqtı qatarınan qamtığan halıqtardıñ joyqın migraciyası Euraziyanıñ aridtik (quañ) zonasınıñ batıs şebi – Karpat qoynauı men Dunay boyınıñ tömengi jazığına deyin kelip jetti.

Alayda, köşpeli jwrttıñ barlığı da bwl qiyametti wzaq joldı basıp ötken joq. Aytalıq, olardıñ arasınan  köptegen taypa öz  ataqonıs-mekeninen  säl ğana jıljıdı.  Migraciyanıñ bastalar twsında qolaylı mekenge kez kelse, sol  aumaqta-aq  köşpeli memleketin qwruğa ärekettenedi. Är türli tekten taralğan, tipten tili de wqsamaytın köptegen taypalıq odaqtan qwrılğan köşpeli imperiyalarğa jii özgeris pen twraqsızdıq tän. Mwnday odaqtar bir küşti bileuşi arqasında müldem beymälim türde, eleusiz  düniege keledi de,   kütpegen  jerden  küşeyip,  biligi men  öktemdigin  meylinşe wlğaytuğa tırısadı. Sonan  keyin adamnıñ janı men qanın qwrban  etip,  birneşe ğasır boyı güldenip twradı da,  aqırında kenet  nemese bayau üdeumen qauqarınan ayırıla, küyrep  tınadı. Bir  odaqtastıqtıñ osılayşa  bıtırağan  taypalarınıñ ornın  şığıstan  jañadan  kelgen basqa bir taypa  basadı: onı öz taypalıq odağına siñiredi nemese  jayılımı men qonısın tartıp alıp, özderin  batısqa qaray ığıstırıp quadı. Osılayşa,  kezinde ülken  imperiyalarğa  toğısqan  köşpelilerdiñ taypalıq odağınıñ birqatar  jekelengen  taypaları men ruları öziniñ tu bastağı mekendengen aumağınan müldem alısqa,  mekenine aynalğan baytaq  quañ dalanıñ eñ soñğı şebine deyin qonıs audaruğa  tura keldi.

Köşpelilerdiñ batısqa qaray bet alğan  keybir tobı jekedara taypa, jwrt retinde emes, kerisinşe bir halıqtıñ yadrosın (mäyegin) qwrağan eñ ülken jäne eñ äluetti taypa äu bastan birge qozğalıp, batısqa qaray köşu, jılısu jolın birge (ıñtımaqta) ötkizedi. Bir sät  tolastamaytın şabıs pen soğıs barısında olar azdı-köpti ruınan, mümkin birli-ekili taypasınan ayırıladı. Biraq, onıñ esesine basqa halıqtıñ ülkendi-kişili  böligin öziniñ qwramına  ilestirip,  qosıp aladı. Osılayşa, olar  küşpen  jaulağan nemese özdiginen ilesken jaulauşı taypalıq odaqtıñ qwramına enip tolığımen siñisip ketedi. Degenmen, bir kezderi özderiniñ şığu  tegi turalı mälimet beretin  taypa men ru attarın wzaq uaqıt boyı  jadında saqtaydı. Jaulap  alu arqılı birte-birte küşeye  tüsken köşpeliler wlısı şığıstağı körşileriniñ oqtın-oqtın twtqiıl şabuılına qarsı twrıp qana qoymay  batısqa qaray qanat jayıp wlğaya tüsedi.

Bwl wlğayu, qanat jayudıñ özi-aq arı qarayğı olardıñ  şekara şebin anıqtaydı: köşip-qonıp jürgen salt attı, mal ösiruşi köşpeliler üşin endigi kezekte batıs öñirde tek Karpat qoynauı  ğana qolaylı qonıs meken dep tanıldı. Onan ärige, batısqa qaray olja tabu taqsatında jorıq jasau nieti tım az boldı. Osılayşa, halıqtar migraciyasınıñ köptegen däuirinde köşpeliler qolaylı qonıs retinde Karpat qoynauın tañdadı. Däl osında birneşe ğasırğa  jalğasqan, wzaq ta, qiyametti migraciyalıq jorıqtıñ  ayaqtalar twsında özderiniñ wlısın, dälirek  aytsaq, memlekettiligin düniege äkeldi. Olardıñ  qatarında skifter, sarmattar, keyingi Atilla (Edil) patşanıñ  ğwndarı, onan keyingi Bayan hağan bastağan avarlar, aqır soñında osı jerge  birjolata qonıs tepken mad'yarlar bar.

Arpad Patşa bastağan mad'yarlarınıñ Karpat qoynauına aua köşip qonıstanuımen köşpeli jwrttardıñ bwl öñirge bağıttalğan migraciyası tolıstağan joq. Mad'yarlardan soñ ile-şala bwl ürdisti Levediyadağı (mad'yar tilinde-Etelköz) qonıs-mekeninen Majarstanğa, bir böligi Balqanğa jetken peçenekter jalğastırdı. Onan keyingi lekte (Karpat qoynauına) azğana toppen jetken  uzdar (oğızdar), keyin bösermender (mwsılmandar) men  kalizdar migraciyanı jalğastırdı. Eñ aqırında İşki Aziyadan  şığıp, Qara teñizdiñ teriskey jağalauındağı quan dalanı basıp ötip, Karpatqa deyin kelip jetken qwmandar bwl öñirge qonıstanğan halıqtardıñ eñ soñğı tolqını boldı. Baqtaşılıqpen şwğıldanatın attı  köşpeliler – qwmandar  memleketiniñ batıs şekarası  Hİİİ ğasırdıñ basında Dunaydıñ tömengi  ağısına deyin  jetti. Osı twsta şığıstan qauip töndirip kele jatqan jaulauşılarğa qarsı twruğa qauqarsız, olardıñ tegeuirine tötep bere almaytının sezgen qwmandardıñ bir böligi Majarstan elinen sauğa tabadı.

Qwman taypaları men däyekti türde jañara tüsken taypalıq odağınıñ tarihın qazirge deyin (maqala 1976 j. jarıq körgen – H.B.) tolığımen saralap ülgergen joq. Köne tarihnamalıq jazbalar az bolğandıqtan qwman jwrtınıñ negizgi arqauın qwrağan taypalardıñ şığu tegi, qonıs-audaru mäselelerinde tek    boljamdar  ğana  bar. Jeñiske jetken  şayqastarı men jorıqtarı barısında olar birqatar bögde taypalardı özine qosıp aldı. Biraq, jeñiliske wşırağan kezderde olardıñ qwramınan ülkendi-kişili tobı bölinip qaldı. Sondıqtan ejelgi derekközder özgerister men qwbılıstardı dälme-däl bayandap bere almaydı.

Keybir arab derekközderi boyınşa qwman taypalıq odağı toğız, basqa bir jazbalardı on bir, tipten on tört taypadan qwralğandığı turalı aytıladı. Al otandıq (mad'yar – H.B.) derekközderi qwmandardıñ jeti taypası turalı bayandaydı. Biraq, bwl  mälimetterdi saralap,  sın tezinen ötkizbesten sol qalpında qabıldauğa jaramaydı. Atalğan sandar köne jäne qazirgi halıqtar da birdey  baq, qwt äkeletin siqırlı san dep esepteledi. Birşama köp taypalardıñ odağınan qwralğan olar özderin ünemi jeti, toğız nemese on bir  taypadan  twratındığın äspetteydi. Bwl,  Karpatqa qonıs tepken mad'yarlar taypalarına baylanıstı da bayqaladı. Dästür boyınşa mad'yar taypalıq odağın jeti taypa qwraydı. Sondıqtan  da bir-birinen şığu tegi mülde bölek  Kürt jäne D'yurmat taypaların  Konstantin Perpirogenitos (Bogorodnıy) jazbalarında ortaq atpen beruge mäjbür. Däl solay mad'yarlar kelip qosılğan türik tildi  kabarlardın üş rudan twratın  jwrtın mad'yarlardıñ segizinşi taypası retinde ataydı. Onıñ sebebin siqırlı jeti  sanınıñ kiesine qalmau dep tüsinedi.

Joğarıda aytılğanday, latın tilinde  jazılğan otandıq qwjattar – şığıstıq  jazbalarğa qarama-qayşı, yağni Majarstanğa qonıstanğan qwmandardıñ jeti taypası turalı bayandaydı. Biraq, jeteuiniñ atın birdey tizbeley  almaydı. Bar bolğanı, bwl derekterden qwmandardıñ tört taypasınıñ  ğana atın kezdestiremiz: Borçul, Olaş, Çortan, Koor nemese Kool. Basqa taypa attarı turalı jazba qwjattar eşqanday mälimet bermeydi . Sonda basqa taypalardıñ  atı qalay jäne majarstandıq qwmandar şınımen jeti taypadan  ğana twrdı ma? Mad'yar tilindegi köne jazba qwjattar bwl saualğa äzirşe jauap bere almaydı. Oğan bola köne jädiger qwjattardı  jazuşılardı kinäläy almaymız. Sebebi, jazbalarda atışulı, daulı isterge aralastığı bar taypalardıñ atı ataldı degenmen daulasuşı, jaulasuşı jaqtıñ qwjattarı tolığımen bizge jetti dep aytu qiın. Eger bwl mäselede bizge bir närse järdem etse, ol - qwmandar twratın aymaqtağı jer-su atauları men adam esimderi, familiyaları. Halıq, taypa, ru  atauları, äsirese, türik tektester arasında köbine jer ataularında saqtalıp qalatını barşağa ayan. Ülken  aymaq nemese belgili kişkene öñirge at berude eñ  oñayı – sol jerdi iemdengen, mekendegen taypa men ru atauın beru. Mad'yarlardıñ qazirgi qonısındağı  jer-su ataularınan ondağı  alğaş halıqtıñ arqauın qwrağan taypalardıñ atauın bayqaymız. Aytalıq,  Kapolnaşniek, Belmedier, Fuzeşd'yurmat, Tisakürt, D'önd'öştarian, Budaienö, Samoşker, Dunakesi jäne t.b. Bwl ataular atalğan taypalardıñ bir kezdegi qonısı nemese olardıñ qay jaqqa, qalay bıtırap, tarap ketkeni turalı habar beredi.

Däl  solayşa, qwman taypalarınıñ atauları, meken qonısı turalı tolığıraq mälimetti jazba jädigerler, qwjattıq material, jäne qwmandar mekendeytin aumaqtağı jer-su attarınıñ kömegine süyene otırıp  anıqtay alamız. Biraq, Qwmaniyalıq*** jer-su atauları arasınan tek mına jağdayda ğana taypa men rulardıñ şığu tegi turalı eger olar Majarstan  aumağına qonıstanar aldındağı  mälimetterde kezdesse nemese qwmandarmen könede baylanısta bolğan jağdayda ğana söz qozğay alamız. Bälkim, qwmandardañ keyin kelgen türik taypalarınıñ atauınan (mümkin qıpşaq tekti) alınğan jer-su attarın qwman tekti delinui  mümkin. Qwmaniya  öñirinen mwndaylardıñ birqatarın kezdestire alamız. Mısalı,  Ülken Qwmaniya (tüpnwsqa tilde Nad'kunşag H.B.) öñirinde qwman tekti ru, taypa atauın alğan  Karcagtağı Salgor  (qazirgi atauı Zador), Toksaba, Kongrulu, Kunmadaraştağı Jalayir, Kişuysallaş şekarasındağı Bayandor, Peçene, al Kişi Qwmaniyadağı Törtel, Tazlar, Bodoglar jäne t.b.

Bwl maqala atı atalğandar turalı emes, kerisinşe jazba derekterde söz bolğan,  dälirek atap aytsaq Ülken Kwmaniyalıq Olaş taypası turalı söz qozğaymız. Bwl taypanıñ atı alğaş ret 1328- jılğı (1328 – 1329 :. «… Demeterius… ludex Cumanorum genere Olass…”) mad'yar qwjat hattarında, keyin 1344 jılğı (1344: «… capitaneus Comanorum generacionis Olas…») jazbada wşırasadı. Şın mäninde  Olaş qwmandardıñ köne taypasına wqsaydı. Bwl turalı Hİİ ğasır basındağı orıs jılnamalarında öte jii söz boladı: Mısalı, 1103-jılı  Ulaş, 1184 jılğı jılnamada Ulaşeviçi (Ulaş wldarı, Wlaş taypasınıñ wldarı) türinde ataladı. Bwl ataudıñ tüpnwsqa forması Ulaş  söziniñ alğaşqı mağınası «wlasu, birigu, odaqqa toptasu» degen mağınanı bildiredi jäne türik tilderinde de osığan wqsas mağına beredi.

Hİİİ ğ. ekinşi jartısında türik jäne moñğol  jwrttarınıñ şığu tegi  turalı añız, şejire turalı jazğan parsınıñ äygili jılnamaşısı äri däriger Raşid-äd-din eñbekterinen köp mälimetterge qanıq bolamız. Onıñ eñbekterindegi türikterge qatıstı böliginde Salgur taypasınan tarağan Ulaş bek turalı  bayandaladı. Ol – Oğız hağannıñ şöberesi Div-Iavgu han äskerbasşılarınıñ biri.

XVII ğ. ekinşi jartısında türkimenderdiñ şığu tegi, şejiresi turalı jazğan eñbeginde Äbilğazı Bahadür (Hiua ämirşisi) han – bwl aytılğan ataulardı dälme-däl, biraq säl ğana qwbıltıp keltiredi.  On Dib Bakuy han äskeriniñ bası, Salur (bwl Salgur atauınıñ türkimenşe variantı) taypasınan şıqqan Ulaş bek dep keltiredi. Sonday-aq, türkimen, anadolı türikteri men äzirbayjandarğa ortaq qaharmandıq dastanı -  «Dede Qorqıtta» Ulaş pen Salur atauın birge ataladı.

Tarihqa süyensek, oğızdar —b.z.d. 209-174 jıldar aralığında saltanat qwrğan Oğız han qwrğan  İşki Aziyanıñ keñ baytaq aumağında ärli-berli oyqastap jürgen, köşpeli türik taypalarınıñ bas qosıp biriguinen payda bolğan jwrttardıñ mwrageri edi. Oğızdardıñ  ataqtı qolbasşısı Salur Qazan hannıñ äkesi Ulaş han edi (söz arasında ayta keter jayt, epos boyınşa Salur Qazan hannıñ qayın atası Bayandor han. Majarstandağı Kişuysallaş şekarasında Bayandor attı meken bar. Eskertpe Mandoki Qoñardiki - B.H.)

Bwl dästürlerde, genezistik añız-äpsanalarda jäne qaharmandıq dastandarda köne taypa atauı retinde barlığı, personofikaciyalana (twlğalana) otırıp,  tarihi obrazdardı bizdiñ zamanımızdıñ  adamdarına   tüsti. Mwndağı äke-bala-nemere jäne basqaday türde atalğan ejelgi taypa, ru atauların osılayşa auızdan-auızğa berile otırıp ğasırlar boyı öz jülgesin üzbesten  sanattan da, sanadan da öşirmey äspettep keldi

Sondıqtan da, bwl añızdar men tarihi bayandı eşteñege twrmaytın, qarabayır ertegi retinde emes, kerisinşe tarihi derekközi bola alatındığın tarihi bastauhattar jäne onomastikalıq zertteuler rastay tüsedi.  Aytalıq, XIV- XVIII ğğ. kişi Aziyadağı Tarsus öñirinde ömir sürgen türkimenderdiñ jetekşi bir taypası Ulaş  ataladı. Bwl taypa turalı 1469 jılğı hatqa tüsken derek boyınşa Salur ruı 10, Bayandur ruı 41 atadan qwralatındığı  turalı mälimetpen qosa olardıñ atauları tizbelenedi. Bwlar Vengriyanıñ Ülken Qwmaniya öñirindegi Ulaş, Zador, Bayandor atauımen sabaqtastığın körsetedi. Nemese XIV ğ. kişi Aziyalıq Çukur- Oba öñirin jaulap alğan Üş-Ok (üş oq, üş jebe) attı türkimen taypalıq odağınıñ bir taypası Ulaş ekendigi köp mäseleni añğartıp twrğanday. Tipten, Ulaştardı aleppelik türkimender arasınan da kezdestiremiz: Begdili taypasınıñ  bir ruınıñ atauı Ulaş, Dülqadır taypasınıñ qwramında Ulaş ta, Peçenek ruı da bar. (Mwndağı soñğısı tağı da ülken Qwmaniyada kezdesetin atau: Kişuysallaş qalasınıñ jieginde Devavaniya küre jolınan batısqa qaray Marialapoş jäne Marialaka arasındağı aumaq Peçene nemese Peçene aralı dep ataladı).

Ulaş atauı Türkiyada auıl (koy) atauı retinde de wşırasadı. Bwrınıraqta, tipten ejelde Trakiya men Drina (Dripopoli) aymağın mekendegen türikterdiñ bir beketin (derevnyasın) 1488 j, dälirek aytsaq 1540 j. Ulaşlar dep atağan eken (Bir kezdegi bwl tarihi atau büginde basqaşa ataladı).

Biraq, Türkiyada Ulaş dep atalatın birqatar köylerdi (auıldardı) kezdestiremiz. Bwrındar olardıñ atauı onan da köp boluı mümkin, biraq olardıñ qazirgi atauı birşama özgeriske wşırağan. Onday twpnwsqasın saqtağandar arasında, Içel,  Ankara, Rodosto (Tekirdağ), Toqat, Muğla, Artvin  ualayattarında bir-bir, Mardsen ualatında üşeuin, tipten Suvas ualayatında bir audannıñ äkimşilik ortalığı Ulaş dep ataladı. Al, Ulaşlı (lı,li  türik tilindegi jer-su ataularında jii kezdesetin suffiks) türindegi auıl atauları öte köp deuge boladı. Aytalıq, Qojaeli, Nevşehir, Mardin, Gaziantep, Siirt ualayattarında wşırasadı. Ulaşlar atalatın auıl ekeu ğana – Bolu jäne Kütahia aymağında mwnday bir-bir ataular bar.

Ulaş atauına wqsas tarihi jädigerlerde de, äpsanalarda,  şejirelik añız-äpsanalarda, batırlar jırında Salgur nemese Salur atpen mälim. Kişi Aziyada Salur attı on jeti auıldı kezdestiremiz: Antaliyada üşeu, Koniya, Manisa, Tokatta eki-eki, Bolu, Isparta, Çorum, Kayseri, Çankiri, Samsun, Iozğat, Erzinjan ualayattarında Ulaş atalatın bir-bir auıl bar. Al türkimenderde eñ ülken taypası, äri kilem toqumen jäne swlu da sımbattı at ösirumen atağı şıqqan Salor taypası bar. Qırım  tatarlarınıñ bir taypasınıñ atı da Salğur. Onıñ ayqın däleli          Qırım tübindegi jer-su atauları. (Bwl ataudıñ Salur nemese Salor delinu ataudıñ türik dialektikalıq varianttarı). Salgur taypasınan delinetinder majarstandıq qwmandar arasınan da wşırasadı jäne Ulaştar tärizdi qazirgi Nad'kunşag (Ülken  Qwmaniya) jerinde ornalasqan: Karcag qalasına jaqın jerdegi Zador atauı (bwrındar köne variantı Zagor, nemese Zalgor  türinde wşırasadı) könede  Salğur atauınan payda  bolğan. Qwman taypalar odağınıñ işindegi Ulaş jäne Salğur taypaların kişi aziyalıq türkimenderdegidey özara bir-birine tığız  tuıstıq sabaqtastıq baylanıstıradı, şaması sondıqtan da Nad'kunpag (Ülken Qwmaniya) öñirine bir-birine jaqın ornalasqan boluı ıqtimal.

Olar şaması qwmandardan Orta Aziyada qıpşaq (kwman) – uz (oğız) soğısı kezinde ayırılısqan «keyin kişi Aziyağa köşip ketken Ulaş taypasınıñ mwragerleriniñ köp izin Türkiya jerinen tabamız. Olardıñ keyingi wrpaqtarı büginde de bir kezdegi qwman  qauımınıñ dästürin,  tuıstığın, halıqtıñ öner mädenietiniñ birtalay elementin saqtap qalğan. Bwl turalı Bartok Bela halıq änderin jinaqtau maqsatımen Türkiyadağı zertteu saparı kezinde 1936 jıldıñ qaraşa ayında Ulaş  taypasınıñ qwramına enetin iürük-türikter arasınan mad'yar halıq änderiniñ keybir ülgilerine wqsas türik muzıkalıq fol'klorınıñ ülgilerin hatqa tüsirgen. Arı qaray Bartok Belanıñ özin söyletsek: «Qay jerde de bizge ülken izgi qwrmet  körsetkendigin zor tebirenispen eske alamız. Oñtüstik Anatoliyada, Siriya şekarasına jaqın öñirde Iürükterdiñ qıstauı ornalasqan. Iürukter – köşpeli türik taypası. Qısta oñtüstikte jazıq delinetin taulı-döñes öñirdi qıstasa, jazda Taurus biik taularına qaray köşedi. Mwnday asa  köne tirşilik formasın saqtap, jalğastırıp otırğan adamdar muzıkadağı könelikti de tamaşa saqtağan deuge boladı. Sondıqtan da, alğaşqı türik halıq änderin jinaqtauğa osı öñir tañdalıp alındı… Adana qalası tirek nüktesi boldı. Onda alğaşqı eki kündi ötkizip, jemisti nätijege köp jetkizdik.

Alğaşqı josparımız boyınşa sapardıñ törtinşi küni Adanadan 80 şaqırımdağı Osmanie  attı ülken auılğa jettik. Osmanie  men oğan körşiles  birneşe auıldıñ twrğındarı osıdan 70 jıl bwrın  qanday bir sebeppen mäjbürli türde qonıs audarğan «Ulaş» attı taypanıñ ökilderi eken.

Tüsten keyin  Osmaniege kelgen biz  sağat törtter şamasında bir şaruanıñ aulasınan biraq şıqtıq. Öz basım qattı quandım. Aqır soñında armandağan mälimet beruşini tapqanday boldım, äri sol mädenietti saqtai otırğan  şaruanıñ üyine bas swqqanıma quandım! Otağası 70 jasar Äli Bäkir.

Otağası 70 jasar Äli Bekiroğlı Bekir asa qonaqjaylılıqpen qarsı aldı. Onıñ jas şamasın swrağanımızda, ol täkapparlıqpen tisi joq bolsa da, neni de bolsa şaynaytındığın, 70 jasar bolsa da tau men tasta qoyanşa jortatındığın maqtana jetkizdi. Ol kemenge dep atalatın kölemi skripkaday, biraq kontrabas tärizdi wstap oynaytın şekti ıspaptı meñgergen . Aspaptıñ qwlaq küyi de skripka tärizdi tek «e» işegin «d» - ge kökteu qajet. Qariya eşbir qısılıp-qımtırılmastan öziniñ kişkentay aulasında saz aspabın zaulatıp oynay jöneldi. Beynebir köne zaman twñğiığında soğıs, şayqas turalı küy şertkendey…

Men öz qwlağıma özim senbedim: beynebir mad'yardıñ köne äueniniñ  bir variantı tärizdi. Quanışqa kenelgen men Bekir aqsaqaldıñ äni men küyin taspağa tüsirip aldım… (Bartok mwnan keyin  mälimet beruşiniñ Ulaş taypasınan ekendigin ayttı da, mad'yar halıq änine wqsas sazdı oynadı. Men onıñ qwmandardıñ auılı turalı jırlanatın salloköz öñirindegi hontruzeşd'iarmattıq halıq änine wqsatqandığın aytadı – Mandoki Qoñır eskertpesi – H.B. )

…Kün eñkeygen soñ isimizdi ayaqtauğa tura keldi. Qariyanıñ otbasındağılar da keşki asın işui kerek. Äri bwl kezde Ramazan ayı edi. Künniñ atısınan batqanğa deyin bir ay boyı işu, jeuden bas tartatın nağız dindarğa «qwrannıñ» äsem  şeşen tilimen aytqanda qara jip aq jipten ayırılmaytınday qarañğılıq tüskende auız aşuğa boladı. Bwl öñirdiñ twrğındarı asa dindar, kerdendegen mırzalar da oraza twtadı…

Bekir aqsaqaldan estigen ekinşi äuenim – tağı da mad'yar änine wqsas ekendigi meni qayran qaldırdı. Äuendi erkekter bölmesinen şıqtı, oğan äyelderge kiruine bolmaydı. Keyinirek aqsaqaldıñ wlı jäne onda jinalğan jandar bir-birlep än şırqadı. Janım süyetin ispen aynalısıp, olardıñ än äuenin jinap, men bwl keşti erekşe läzzatpen ötkizdim…

Kelesi küni…. Juıq mañdağı auıl – Çardakqa arbamen jöneldik. Ondağılar Bekirdiñ äuenin biletin bolıp şıqtı. Bwl men üşin mañızı zor mälimet boldı. Sebebi, bwl äuender kezdeysoq saqtalğan sirektik emes, kerisinşe osı öñirde keñ taralğandığı belgili boldı… Ğılımi twrğıdan asa qwndı, äri mändi nätijege qol jetkizgendeymin.

Saparımnıñ tağı bir oljası - özim jürip ötken 80 km şaradağı aumaqta belgili bir sipattağı erekşe än äuenin taptım. Jinaqtağan  90-day änniñ  20-sı köne äuen türine jatadı. Bwl än äueniniñ qwrılımı mad'yardıñ köne äuenderimen tuıstas ekendigi bayqaladı, yağni äuenniñ bäseñ qwrılımımen wqsas. Nemese äuen joğarğı dıbıspen bastalıp, birte-birte bäsendey otırıp, än ayaqtalar twsta tömendey beredi.

Al, qalğan 70 äuen biregey  emes, är türli sipatta. Aralarında mad'yarlardıñ äuenine wqsas «özgermeli nükteli» dep  atap ketken ritm de kezdesedi… Ankarada bolğan kezimdi 13 jasar  qızmetşi  qızdan jazıp alğan 6 äuenniñ ekeui  mad'yarlardıñ «on birinşi ritm» atalatın ırğağına öte jaqın ekendigin bayqadım…

Bügingi  Türkiya jeri  qazirgi  Germaniya  aumağınan eki ese ülken. Mwnday ülken aumaqtan jinalğan 90 äuendi  negizge ala otırıp, qorıtındı  şığaru üstirt bolatındığı  belgili. Biraq, bwl qol jetkizgen azğana oljamızdıñ 20 payızı mad'yardıñ köne derekterimen şendestiruge  jeterliktey. Bwl degenimiz, bolaşaqta  osı  bağıtta jüyeli türde birşama  materialdar jinaqtasaq, äldeqanday  köp wqsastıqtar men ortaqtastıqtardı  anıqtauğa mümkin bolatındığın körsetetindey.  Mwnday wqsastıqtar men ortaqtastıqtar  kezdeysoqtıq emes ekendigi  belgili. Aytalıq, yugoslviyalıqtar men oltüstiktegi jäne batıstağı  slavyandarda, grekterde  mwnday  än äueni ırğağınıñ izi  de  joq, kerisinşe  bolğarlardan onıñ keybir elementin kezdestiruge boladı. Än äueniniñ  mwnday qwrılımı men ırğağı  tek mad'yarlarmen birge  Transilvaniyadağı jäne moldaviyadağı  mad'yarlarmen aralas-qwralas  rumındardıñ arasında, tipten  çeremisterde wşırasadı. Äsirese, soltüstik  türik  halıqtarında  keñ  taralğandığın eskersek  bwl äuender  öte  köne,  mıñdağan  jıldar bwrıñğı  türik  muzıkasınıñ stiliniñ  sorabtarı ekendigi  belgili (Nepdalgyujtes Torokorszagban: Bartok  Bela Osszegyujtett Irasai I., Budapest, 1966. 507-517 old / Türkiyadağı än zertteuler. Bartok Bela jinağındağı änder).

Bartok Belanıñ 40 jıl bwrınğı jürip ötken saparında jinağan azğana dereginiñ negizinde jasağan  qorıtındısın sonan beri onıñ izimen Türkiyada bolğan mad'yardıñ köptegen zertteuşileriniñ  mıñdağan  mıñdağan  jazbaları quattap otır. Bartoktıñ  izbasaralarınıñ zertteui arqılı  mad'yarlardıñ  halıqtıq muzıka  qazınasında «öte  köne,  mıñdağan  jıldar bwrıñğı  türik  muzıkasınıñ stilimen» qosa  basqaday salıstırmalı  türde  jas, jaña  stildegi türik  muzıkasınıñ  plastı da bar ekendigine köz jetkizdik.  Mad'yar muzıka  fol'klorındağı bwl  plastını 730 jıl bwrın  Majarstanğa qonıs audarğan qwmandar arqılı  jetip,  mwrağa qalğan.  Bartok  Belanıñ zertteui arqılı  tarih twñğiığıda bir-birinen ajırap qalğan  tuısqandar qayta  tabısıp, ülken jañalıqqa keneldi. Osılayşa, uaqıt  pen keñistik  ayasınan tıs 800-900 jıl bwrınğı  dästür qaytadan tirilip, köne qıpşaq äueni Türkiyadağı  Çukur-Ovada jäne  Majarstandağı   Ülken Qwmaniyada  qayta asqaqtadı:  ULAŞ !!!

 

* — Mandoki Qoñırdıñ nazarlarıñızğa wsınılıp otırğan maqalası Vengriyanıñ «Iaskunşag»  jurnalınıñ 1976 jılğı №22 sanında (54-59 b) jariyalanğan. Maqalanı  qazaq tiline audaru jwmısına «Soros-Qazaqstan» qorınıñ №11600 (Literature support) grantı qoldau boldı. Sol üşin atalğan qorğa rizaşılıq qwrmetimizdi bilderemiz.—Audarmaşıdan.

* *— batıstıq  tarihnamada Euraziyanıñ  Hingan taularınan bastalıp, Karpat qoynauına deyin  sozılğan quañ zonasın şarttı  türde  «İşki Aziya» degen jağrafiyalıq-mädeni aymaqqa toptastıradı. Bwl  ideyanıñ  alğaşqı ğılımi  twjırımın wsınğan amerikalıq   altaist-ğılım  Denis Sinor. – Aud.

 

*** —qazirgi Majarstan (Vengriya) aumağınıñ negizinen alğanda Tisa men Dunay dariyası arasındağı tarihi mädeni-georgrafiyalıq aymaq Kunşag (Somania, Cumania) Qwmaniya  dep ataladı. Azğantay aumaq Kişi jäne Ülken Kwmaniyağa  bölenedi (tüpnwsqa tilde Kişkunşag jäne Nad'kunşag) –Aud.

Materialdı dayındağan Babaqwmar Hinayat

Abai.kz

44 pikir