Jwma, 15 Qaraşa 2019
Qwyılsın köşiñ 2532 4 pikir 11 Naurız, 2019 sağat 11:31

Jat jwrttağı 2 million balanıñ tağdırına alañdauımız kerek

«Otandastar» qorınıñ bastamasımen bastalğan oñ bastamalar şettegi ağayın jäne olardıñ elge oralğan ökilderine az da bolsaq şuaq sıylağan sıñaylı.

Täuelsizdik alğan jıldarı QR Prezidenti N.Nazarbaevtıñ «Alıstağı ağayındarğa aq tilek» attı äygili hatında: «Atamekenge kelemin deuşilerge jol aşıq, ata-baba  äruağı  aldarıñnan jarılqasın!», – degen aq tilegi joldap, ağayın köşiniñ ağıluına bwyda bolıp edi.

Sodan beri talay is atqarıldı. QR Prezidentiniñ Jarlığımen 1996 jılı qabıldanğan «Şet eldegi ağayındarğa qoldau körsetu turalı mem­lekettik bağdarlama» jäne 1997 jılı qabıldanğan «2000 jılğa deyingi köşi-qon sayasatınıñ negizgi bağıt­tarı» turalı quattı qwjattar köşi-qon ürdisindegi jemisti kezeñge esik aşqan bolatın. BWW-na müşe 193 memlekettiñ işinen tek qana tört memleket repatrianttardıñ tarihi otanına oraluımen memlekettik deñgeyde aynalıssa, Qazaqstan sonıñ biri jäne biregeyi bolıp, Germaniya, Izrail' jəne Resey Federaciyasımen üzeñgiles jwmıs atqardı.

Dese de, arada san türli özgerister men kedergiler tudı. Öziniñ tarihi mindetin orındap bolğan köşi-qon Agenttiginiñ qızmeti toqtap, ol Eñbek jäne Halıqtı äleumettik qorğau ministrliginiñ köş-qon komiteti bolıp jwmıs istegen bolatın. Odan keyingi jerde, 2011 jılğı 22 şildede «Halıqtıñ köşi-qonı turalı» zañı özgertuler men tolıqtırular arqılı qayta qabıldanıp, 2009-2011 jıldarğa arnalğan «Nwrlı köş» bağdarlaması alğaşqı qadamda sätti jüzege asırıla bastap edi.

Keyinnen Köşi-qon komitetiniñ İşki ister qwzırına beriluimen bwl jwmıs bir mezet toqırau küyine wşıradı. Tipti kvota beruşilerdi emes, kvota aluşılardı kinälap, quğındau jäne kinäni alıstağı ağayındar ökiline artu sındı keleñsiz jağdaylar jüz berdi. Söytip köş bir mezet toqırauğa wşıradı.

Soñğı bes-altı jıl işinde köşi-qon qızmetiniñ ayaq alısı tipti de bayaulap, alıstağı ağayındı wmıta bastağanday küy keştik. Bizdiñ bwl sıñayımızdı añdağan alıs-juıqtağı bauırlardıñ atajwrtqa qadam attau belsendiligi de tömendey bastadı. «Jığılğanğa jwdırıq» degendey däl osı kezde dini közqarastarğa degen şektemeni sıltau etken qıtay biliginiñ ondağı ağayındarğa jasağan qısımı da jüz berdi. Halıq dağdarıstı küyge tüsti. Wltjandı azamattardıñ wyqısı bwzıldı. Bireuler şınayı nietimen wlt tağdırına alañdasa, endi bireuler qıtay sayasatınıñ qıspaqtı küyinen jeke paydasınıñ wpayın izdedi.

Qanşa degenmende ordalı elmiz ğoy. QR Sırtqı ister minstrligi qıtay tarapına älde neşe märte hattar men saualdar joldap, ağayınnıñ auır küyine alañdauşılıq bildirdi. Elbasınıñ tikeley tapsırmsımen «Otandastar» qorı qwrıldı.

Degenmende «jetim bala – kekşil» demekşi, köşi-qon sayasatında tuındağan bir izge tüse almauşılıq pen qwzırlı mekemeniñ «qırıq qwbılğan» özgerisi ağayınnıñ selkeu tüsken sezimin tübegeyli oyata alğan joq. Däl osınday sätte, jaqınğı künderden bergi «Otandastar» qorınıñ qandastar tağdırı taqırıbına oyısuı eski jaranıñ jazıluına jasalğan jaña emdey ümit şoğın ürledi.

Osı orayda alısta qalğan ağayın jäne olardıñ otanğa oralğan ökilderine biz qalay kömektese alamız deytin saualdıñ tuuı da zañdı.

Endeşe, osı taqırıptar töñiregindegi öz oylarımdı ortağa sala keteyin:

Birinşiden, Sırtqı ister minstirligi jäne onıñ şeteldegi konsuldıq bölimderi men elşilikteri basqa elde twratın qandastarmen tığız qarım-qatınastağı jwmıs tärtibin qalıptastıru kerek. Wltı qazaq adamdardıñ kedergisiz jwmıs bitiruine barınşa qolaylı şart-jağdaylar jasauı qajet. Örkenietti elder repatrianttardıñ öz elderine qonıs audaruın eñ aldımen şet elderde wyımdastıradı. Olarda  Otanına  köşip kelgisi keletinderdiñ barlığı aldın ala tizimdeledi. Jäne baratın auıl-aymağı men ondağı üy-jayı, jwmısı barlğığı aldın ala jüyeli türde josparlanadı. Bizge de osı täjiribelerdiñ ozıq ülgisi kerek. Naqtılap aytqanda, Qazaqstan Respublikasınıñ şeteldik mekemeleriniñ etnikalıq qazaqtardı köşirip əkelu is-şaralarına qatısuınıñ zañnamalıq bekitilgen tetikterin barınşa bekemdeu qajet degen söz.

Ekinşiden, qandastarğa qatıstı barlıq joba-jospardı atqaruda Sırtqı ister ministrligi, İşki ister ministrligi, Bilim jäne Ğılım ministrligi, Eñbek jäne halıqtı äleumettik qorğau ministrligi, t.b. qwzıretti organdar birlesken joba qabılday otırıp, şettegi qazaqtar qonıstanğan eldermen är türli eñbek, köşi-qon, bilim almasu şarttarın jasasuı jäne Qazaqstandağı jergililikti  äkimdikterdiñ mümkindigimen onı bekemdep, iske asırudı qadağalauı kerek.

Şettegi qandastardıñ elge oralğan ökilderi turasında aytqanda, memlekettik köşi-qonğa jauaptı mekemeler ğana emes, oblıs, audan, auıl äkimderi sındı jergilikti äkimşilikterdiñ de özindik zañdıq jauapkerşiligi boluı qajet. Osı arqılı oralmandardıñ twrğın üy jäne de basqa da jer telimderin tegin paydalanuına, jwmıs aluına, jekeşe käsiptermen şwğıldanuına, nesielermen qamtıluına keñinen jol aşqan jön.

Üşinşiden, Qazaqstan Respublikası zeynetaqı məseleleri boyınşa ekijaqtı kelisim jasamağan şetel memleketterinen kelgen zeynet jasına jetken oralmandarğa zañnamağa negizdele otırıp belgili mölşerdegi zeynetaqı tağayındaudıñ şartsız iske asatın joldarın qarastıru  qajet.

Törtinşiden, oralmandardıñ qazaqstandıq qoğamğa ıqpaldasu dərejesin arttıru maqsatında «Nwrlı köş» bağdarlamasın basqaşa formamen, jaña ülgide iske asırudıñ  tetikterin qarastırıp, köşi-qondıq jaña bağdarlamalar jasau qajet.

Besinşiden, oralmandardıñ tarihi Otanına kele salısımen twratın jerinde menşik qwqığında twraqtı twrğın üyi əli joq ekenine qaramastan, birden twratın jerlerinde twraqtı tirkeuge alınuın, köşi-qon kuäligin, ıqtiyarhat, azamattıq aluın barınşa jeñildetu qajet.

Altınşıdan, şettegi qazaqpen bolğan är türli eñbek kelisim şartın iske asırıp, olardıñ uaqıttıq eñbek jolımen Qazaqstan Respublikasında  twrıp qaytuına da belgili jağday jasau kerek. Eñbek şartımen keluşi wltı qazaq jwmıskerlerdiñ osı Otanğa twrıp qaludı qalauşıları bolsa, olardıñ talap-tilegin de erekşe eskeru qajet.

Jetinşiden, özge jwrtta otırğan öz tuısqandarına kömektesudiñ älemdik täjiribeleri az emes. Qandastarına qol wşın berudi parız sanağan bauırmal elder şet eldegi wlttıq mädeni ortalıqtarına byudjetten arnayı qarjı bölip, naqtı qoldau jasau arqılı özgeniñ qwşağındağı öz wltınıñ ökilderine belsendi kömekter körsete aladı. Mısalı, Oñtüstik Koreya Almatıdağı ADK mädeniet sarayın satıp alıp, Korey mädeni ortalığına aynaldırdı. Al soltüstik Koreya bolsa Qıtay memleketimen eñbek kelisim şartı arqılı är jılı öz qandastarın top-tobımen elderine äkelip merzimdi eñbek ettiredi. Sol arqılı olardıñ wltıq bolmısın saqtauına, tipti azdap qonıs audaruına da belgili däreje ıqpal körsete aladı. Germaniya eli de Qazaqstandağı nemis mädeni ortalıqtarına naqtı qarjılay  kömek körsetip keledi. Tipti öziniñ «Otanı joq» dep kemsituge wşırap jürgen wyğır türikteriniñ de är elde (bizdiñ elde de) mädeni ortalıqtarı bar. Izrail' men Germaniyanıñ ozıq täjiribesine süyener bolsaq,  olar memleketke alaqan jayğannan göri, wlt patriottarı arqılı «Wlttıq köşi-kon qorın» qwru jolımen de öz qandastarınıñ müddesine tiimdi biraz  mäseleni şeşip keledi. Qıtay wltı da öz topırağındağı halıq sanınıñ qauırt artuına baylanıstı han wltı jwmıskerlerin özge elderge aparıp jwmıstandıruşılarğa är türli qarjılıq qoldau bildirip otıradı.

Joğarıdağı täjiribelerden qarağanda, qandastarğa körsetiler ruhani kömek, ärine, mädeni ortalıqtar arqılı jüzege asadı. Elşilik qızmetiniñ – Sırtqı ister ministrliginiñ qwzırettiliginde boluına baylanıstı ol özge eldiñ işki isine aralasa almaydı. Al qazaq mädeni ortalıqtarınıñ wlt birligi arqılı atqarar jwmısınıñ ayası keñ.

Bwl barısta Qazaqstan tarapı baylanıs jasauşı elmen eki jaqtı qarım-qatınastardıñ küşeyuin jäne strategiyalıq äriptestik qatınastardı paydalana otırıp, ondağı qazaqtardıñ töl müddesine say keletin jäne wlttıq ruhın nığaytatın jüyeli, nısanalı jäne bayıptı sayasat jürgizui qajet boladı. Mwnda äsirese Mädeniet jäne Aqparat ministrligi men Bilim jäne Ğılım ministrliginiñ kömegine köp zärulik tuadı. Atap aytqanda, şeteldegi qazaqtıñ ruhani älemine tikeley äser etetin – kitap, gazet-jurnal, kino, radio-televiziya, än-küy, bi, suret sındı öner tuındıları, är türli mädeniet almasular, oquşılardıñ bir-birine barıs-kelisi arqılı ötetin olimpiadaları, sporttıq bäseke sındı qarım-qatınastar barınşa tereñdeui kerek.

Segizinşiden, şetel qazaqtarına qatıstı zattıq mädeni jädigerler men wltımızğa qatıstı barlıq qwndılıqtardı otanğa oraltudı jedel twrde qolğa aluımız kerek.

Qazir şetelde 5 milion qazaq otır. Olardıñ bir milionı elge oraldı desek te, ürim-bwtağımen qosqanda äli de bolsa, şettegi qazaq sanı bes milionnan asadı.

Täuelsizdik alğannan beri qaray qazaq ruhaniyatına şetten kelgen ağayınnıñ ülesi az bolğan joq. Türkiyadan atajwrtqa oralğan Halifa Altay «Qwran Kärimdi» qazaqşalap, onıñ bir million danasın osı elge bayğazı etip wsındı. Qazaq eline oralğan müyizi qarağayday ğalımdar men qalamgerler de tom-tom eñbekter berdi. Tipti qazirge deyin şetelde twrsa da qazaqtıñ ädebieti, mädenieti, tarihı töñireginde qalam tartıp jürgen qanşama qandasımız bar.

Köz aldağı qazaq älipbiiniñ özgerui men qıtay sındı elderdegi qandastarğa jasalğan bwğau sebepti şeteldegi qazaqtarğa qatıstı qwndı dünielerdiñ bizden alıstıp, bölinip qalu qaupi tuındauda. Şeteldegi nemese şetelden oralğan qandastardıñ ädebieti men mädenietine, ruhani älemine janaşırlıq tanıtu – qazaqtıñ tügendelip jatqan bay qazınasına degen qamqorlıq qana emes qazaq ruhaniyatın bayıtuğa qosqan üles sanaladı.

Sol sebepti de osı ürdisterdiñ şeşiluine oñ ıqpal etip, Elbasınıñ «Wlı dalanıñ jeti qırı» maqalasında aytılğan töl tarihımız ben töl mwramızdı ardaqtap el kädesine wsınu üşin – «Älem qazaqtarınıñ ruhaniyat ortalığın aşu», «Şetel qazaqtarınıñ kitaphanası»-sın aşu t.b. köptegen saualdar tuındap otırğanın ayqın sezinuimiz kerek.

Toğızınşıdan, şeteldegi 5 millionnan artıq qandasımızdıñ jartısına juığın balalar qwraydı. Bala baqşadan orta mektepke deyingi balalarınıñ sanı eñ keminde 2 milionğa jetedi. Olay bolsa jat jwrttağı üş million ereksekterdi aytpağan künniñ özinde, eki million qazaqtıñ qara köz wl-qızı dünieniñ tükpir-tükpirinde özge wlttıñ qwşağında bilim aluda.  Endeşe biz olarğa qanday qoldau körsete alamız? Onı tarhi otanına tartudıñ qanday joldarı bar?

Atap aytqanda, şetelde oqıp jatqan qazaq balası Qazaqstanğa bir jolata köşip kelmese de, qazaqstandıq «Qazaq balaların qoldau ortalığı» negizinde olardıñ bizde (Qazaqstanda) bilim aluına, sporttıq jarıstarğa qatısuına, türli jobalar men bäsekelerge, bäygelerge qatısuına, jazğı demalıs kezinde lagerlerde boluına mümkindikter tudıruımız kerek. Mwnday jwmıs atalğan mekemelerdiñ qwziretiligi arqılı tikeley iske aspaytın jağdayda, şetelde twratın qazaq mädenieti  ortalıqtarınıñ basşıları eñ äueli Düniejüzi qazaqtarı qauımdastığına, QR-nıñ Sırtqı ister minstrligine, Bilim jäne Ğılım minstriligine, Mädeniet jäne sport minstriligine jeke-jeke hattar jazıp, atalğan ötiniştiñ iske asuın Düniejüzi qazaqtarı qauımdastığı men «Otandastar» qorı öz moynına aluı qajet.

Atalğan is-şaralardağı jobanıñ eñ mañızdısı jäne eñ tiimdisi şetelde twratın qazaq balasınıñ jazdıq demalıs orayında Qazaqtanda uaqıtşa twrıp qaytuına mümkindik jasau bolıp tabıladı. Naqtılap aytqanda, eñ äueli şeteldegi bala baqşadan orta mektepke deyingi qazaq balasınıñ sandıq mälimetin alu qajet. Sol sandıq mälimet negizinde är jılğa bölingen bala baqşa, bastauış, orta buındar boyınşa jospar jasalğanı jön. Mwnıñ işinde Memlekettik jobalarğa, jazdıq lagerlerge säykes keletinderi boluı mümkin, säykes kelmeytinderi boluı da mümkin. Bilim jäne Ğılım ministrliginiñ joba-josparı men bağdarlamalarına säykes kelmegen jağdayda qoğamdıq wyımdardıñ, jergilikti äkimderdiñ, demeuşi azamattardıñ kömegi kerek boladı. Tipti belgili payızdıq şart qoyılsa balanıñ ata-anası da eñ joq degende üşten bir şığının öz moynına aluı mümkin. Alayda, qarjığa baylanıp qalmay, jobanıñ iske asuına kirisetin batıl qadam men senim kerek. Osılay bolğanda şettegi eki miliion qazaq balasınıñ är jılı kem degende, on payızı, yağni, 2 mıñnan artığı Atajwrtqa kelip qaytuına belgili därejede ıqpal etuge boladı.

Jazdıq lagerlerdiñ uaqıt merzimi men qamtitın mümkindikteri jağınan alğanda barlıq ministrlikter men oblıs äkimderi öz mümkindikterin negizge ala otırıp, är türli memorandumdar men kelisim-şarttar jasauı kerek. Är oblıs, audan öz mümkindigi negizinde jazdıñ eki aylıq merzimine arnalğan öz jobasın wsınğanı jön. Qanşa balanı qamti alatının da körsetui kerek. Jüyeden elimizdiñ turistik aymaqtarın negiz etken jön. Jergilikti eldi mekenderdiñ tiimdi şart-jağdayın nazarğa ala otırıp şetten oralğan qazaq balasınıñ – qazaq til-jazuın üyrenuin, wlttıq salt-sana, dästürdi biluin, wlttıq öner men sportqa beyimdeluin iske asıruğa boladı.

Qazaq dalasınıñ körikti aymaqtarın köruine jağday jasau kerek. «Qasietti qazaq jeri», «Mäñgilik el mwratı», «Ruhani jañğıru», «Wlı dalanıñ jeti qırı» – osınıñ bäri bala sanasınan orın aladı. Qazaqqa degen, Qazaqstanğa degen otandıq sezimi tereñder edi.

Oblıs nemese qala mümkindigindegi on jerden «qazaq balaların qoldau ortalığın» jasağan jağdayda är ortalıq kem degende är jılı 200 balanı qamtısa, onda jılına 2000 balanı erkin qamtitın edik. Jılına şeteldegi balanıñ 10 payızı qamtılsa, osı şara dästürge aynala kele alıs-juıqtağı qazaq balası tabiği türde atajwrtına beyimdeler edi. Tipti osı topıraqqa oralu ideyasına da oñ äser etken bolar edik.

Şeteldegi qazaq balaların otanğa tartu tek qana sol balalardıñ qazaqtığın saqtap qaluına tikeley ıqpal etip qalmastan, bolşaqta olardıñ qazaq eli üşin eñbektenu ideyasına da zor därejede ıqpal eteri anıq.

Elimizde jolğa qoyılıp otırğan turistik mäsele turalı aytqanda, ösip kele jatqan qazaq balalarınıñ osı ölkeniñ oy-qırına degen mahabbatınıñ oyanuın qalıptasırıp, olardıñ ata-anası, dos-jaranı, körşi-qolañı degendey aynalasındağı toptardıñ qazaq eline turistik saparmen keluine de belgili därejede oñ ıqpal etui mümkin. Ata-ana öz qarajatımen kelgen jağdayda olardıñ balalarımen birge boluınıñ da är türli jolın qarastırudıñ artıqtığı joq.

Düniejüzi qazaqtarı qauımdastığı men «Otandastar» qorınıñ jetekşiliginde «Qazaq balaların qoldau ortalığı» aşılsa nwr üstine nwr bolar edi. Atalğan jobanı iske asırudıñ naqtılı mümkindigi qolğa alınsa, är elder boyınşa jeke-jeke josparlar jasap, ondağı qazaq balasınıñ otanında boluınıñ oñtaylı jobası men joldarın, baylanısu tärtibin jasauğa boladı. Atalğan mümkindikter iske assa qazaq balalarınıñ Qazaqstanda qalıp bilim aluına da är türli jağdaylar jasağan bolar edik.

Elbası N.Ä.Nazarbaevtıñ 2019 jıldı jastar jılı dep jariyalağanın eske alsaq, jastıq däurenniñ bası bolğan orta mektep satısındağı qazaq balaların otanğa tartu sol bastamağa degen eñ tiimdi qoldau bolar edi.

Joğarıdağı oy-jobalardı iske asıru üşin memlekettik mekemeler, qoğamdıq wyımdar, wlt janaşırları ortaqtasqan ideya birligin qalıptastırıp, wltqa şınayı qızmet etudiñ berik qamalın jasau qajet. Sonda ğana «bir qazaq bar qazaq üşin», «bar qazaq bir qazaq eli üşin» qızmet etu ideyasın iske asıra alamız.

Jädi Şäkenwlı, jazuşı

Abai.kz

4 pikir