Düysenbi, 24 Mausım 2019
Ädebiet 3343 7 pikir 19 Naurız, 2019 sağat 09:39

Qazaq pen japon jazuşısı ölim men ömir wğımın qalay payımdadı?

Ömir men ölim. Jazmış, tağdır. O dünie men bw dünie. Ğılım osı mäseleni jazuşılardıñ enşisine qaldırğalı qaşan. Fizika ğılımındağı kvant teoriyası boyınşa fäni men baqi eki bölek efir. Ärine, tiri men öli eki efirde twrğandıqtan, bir-birin körmeydi, tildespeydi. Osıdan artıq ğılım jarıtıp eşteñe aytpaydı. Arı qaray mwnımen öner, ädebiet, din, filosofiya salası aynalıssın dep bizge ısıra salatınday körinedi.

Mäsele osıdan bastalsa kerek. Talay añız-äpsana, dini qissalar jazılğan şığar. Biraq, däl qazirgi zaman jazuşılarınıñ tuındılarınan eki düniedegi jandardıñ yağni, öli pen tiriniñ tildeskenin öte sirek kezdestirip jatamız.

Ötken jılı japon jazuşılarınıñ tañdaulı äñgimeleriniñ jinağı qolıma tüsti. Sonıñ işinen  Asai Reoi degen bir ataqtı qalamgerdiñ «Şoqtay qızıl belbeu» degen äñgimesi öte äserli äri tosın körindi. Bir demmen qazaqşağa audarıp ta tastadım. Jazuşı psihologiyalıq kürdeli şıtırman oqiğamen örnektep, barınşa qızıqtı bayandaydı. Bala kezinen atastırılğan süygen jigitin jıldar boyı sağına kütken qızdıñ o düniege attanıp ketkenin bilgen soñ küyeu jigit Heyji uaqıt pen keñistikten tıs özgeşe älemge (transqa) duşar boladı.

Ezoterika ğılımı boyınşa, o düniege attanğan adamnıñ täninde tirşilik belgisi toqtağanımen, 40 künge deyin mentaldıq jäne astraldıq deneleri boyınan tolıq şığıp ülgermeydi. Osını negizge alğan japon jazuşısı qız ben jigittiñ arasında «baylanıs» ornatıp, jigit transqa tükenin äñgime jelisine arqau etedi. Äñgimede avtordıñ «jigit asığıp jetip kelgende qızdıñ bir ay bwrın ğana dünieden ötkenin» naqtılauı da kezdeysoqtıq emes.

Qayğıdan qan jwtqan Heyji sağına sarğayğan ğaşığımen ğarıştıq baylanısı kürdeli bola tüsedi. Negizi, qızdıñ özi de sağınıştıñ saldarınan nauqasqa wşırap, qwsa bop qaytıs bolğan edi. Küyeu jigittiñ «özgeşe älemde» jürgen kezde qalıñdığınıñ tünde oğan tuğan siñiliniñ keypine enip, eles bop keluinen oqiğa şiırığa tüsedi.

O düniedegi qızdıñ äruağı süygen jigitine qosılğanda ğana janı jay tabatının, siñlisiniñ fizikalıq täni arqılı öz dauısımen habardar etedi. Jaratuşığa jalbarınğan aq adal tilegin siñirgen şoqtay janatın qızıl belbeudiñ jäne atastırılğan qızdıñ twñğiıq tereñindegi sentimentaldıq seziminiñ qwdirettiligin japondıq jazuşı Asai Reoi oqırman köñiline qonımdı etip, äserli beyneleydi. Mwndağı oqiğa tek qos ğaşıqtıñ balday tätti ömirin ğana beyneleydi.

Japon halqınıñ auız ädebietinde «Erey» yağni, küñgirt, kömeski  degen mağına beretin äruaqtardıñ körkem obrazı ejelden bar körinedi. Onıñ mäni oy-sanası öşkindelgen, şirigen degenge kelip sayadı. Japondar da, qıtaylardağıday nemese Batıs ädebietterinde suretteletindey äruaqtar o düniege barğan soñ jandarı jay tauıp, mamırajay küy keşedi dep esepteydi. Qısqası, körkem obraz somdaudıñ atalmış täsili älem ädebietinde birşama keñ tarağan. Bwl jayında säl keyinirek aytarmız.

Jalpı, fäni men baqidı baylanıstıra otırıp, körkem ädebiettiñ eñ bastı nısanı - adam men onıñ işki ömiriniñ qwpiya sırlarına tereñdep üñilgen şığarma däl qazirgi qazaq ädebietinde bar-joğınan beyhabar edim. Juıqta qolıma bir mini-roman tüsti. Atauı: «Köleñke – kelinşek» (Baqidan kelgen kelinşek). Avtorı – Joltay Jwmat-Älmaşwlı. Keşkisin qarap şığayın degen oymen qolıma alğanmın. Sol küyi bas almastan tünimen oqıp, tañğa jaqın bitirip barıp, kitaptıñ betin japtım. Şınımen, qayran qaldırdı. Tartımdı jazılğan tuındı eken, twşınıp oqıdım. Oqiğası bügingi zaman taqırıbın qauzağandıqtan da bolar, jalıqtırmaydı. Şığarmanıñ tili de jatıq, birden baurap äketedi. Oqi bastağanda-aq, odan arı qızıqtırıp, eriksiz alğa qaray toqtausız jetelep otıratını, romannıñ negizinen dialogtan qwrılğandığında bolsa kerek.

Qazaqta «orta jolda atıñnan ayırmasın, orta jasta qatınıñnan ayırmasın» degen söz bar. Wşaq apatınan mezgilsiz qaza tapqan äyeliniñ jıldığın ötkizgennen keyingi Bayjwmannıñ ömirinde kütpegen özgeris payda boladı. Bwl özgeris ımırt üyirilisimen jatın bölmesine keletin marqwm äyeliniñ elesi. Fänidegi Bayjwman men baqidağı Bijamal ekeuiniñ dialogı arqılı romannıñ oqiğası satılap örbidi. Tünimen sırlasqan soñ tañ qılañ bere eles äyel izim-ğayıp joğaladı da, bas keyipkerimiz kündelikti küybiñ tirşiligine oraladı.

Barlığı 27 tünge sozılğan eki düniedegi erli-zayıptılardıñ dialogı arqılı qazirgi qazaq qoğamında özindik ornı bar, iri mekemeniñ basşısı Bayjwmannıñ tiptik obrazı jasaladı äri erekşe nanımdılığımen nazar audartadı. Är tün sayın köleñke keypinde kelip küyeuimen äñgime-düken qwratın Bijamal keyipkerimizdiñ ötken ömirimen qatar alda bolatın jaylardı da ayna-qatesiz boljap beretindigi, obrazdı tolığımen aşıp, jan-jaqtı somdauğa eleuli röl atqarğanın erekşe atağan jön. Eger ädettegidey monolog türinde bayandap şıqsa, bayağı eski täsilden alıstap ketpegen bolar edi. Romandı jazuda avtordıñ tıñğa türen salğan jañaşa täsili de däl osı jerde bolıp otır.

Baqidağı jandardıñ qızğanıştan ada bolatındığı, fäni jalğannıñ barlıq körinisterine, sonıñ işindegi opasızdıqqa, satqındıqqa, tipti, közge şöp saluğa da qapalanbay salqındılıq tanıtatını, äyeliniñ küyeuine öziniñ wmıta jazdağan künälarınıñ özin bayıppen aytıp, esine saluı jäne osı künge deyin bilmey kelgen qwpiya sırlarına tereñ boylap, bärin egjey-tegjey aşıp berui – jazuşınıñ tapqırlığı dep bilemiz.

Bas keyipker Bayjwman äjeptäuir lauazım iesi. Wlın üylendirgen, qızın Londonda oqıtıp jatqan, eki qabattı kottedji bar, üyinde qızmetşi wstaytın äl-auqattı adam. Biraq, onı tört qwbılası tügel baqıttı adam dey almaysıñ. Probleması da bir basına jetip artıladı. Qızı böten wlttıñ ökiline twrmısqa şıqpaqşı boladı. Oğan kese köldeleñ twrıp jol bermeu üşin de biraz bas qatıradı. Degenine jetip, qızın aynıtadı. Onıñ kelesi jolı jwptaspaq bolğan qazaq jigiti Bayjwmannıñ bwrınıraqta jol apatınan qaza tapqan inisi Erjwmannıñ wlı bolıp şığadı. Erjwmannıñ  üylenip ülgermegen qalıñdığınıñ ayağı auır bolıp, wl tapqanın tağı da o düniedegi köleñke äyelinen biledi. Jastar bwl jaydan habardar bolğan kezde qızı özine qol salmaqqa wmtıladı. Jigittiñ ökinişten ökirip jılaytını öz aldına. Nekelesip ülgermey jatıp, tösek qatınasqa barudıñ soñı qanday auır qasiretke äkeletindigin jazuşı osı bir şağın detalmen-aq sätti ayşıqtap bergen.

Aqırı, qızına qaşanğı kedergi jasasın, kelesi jolı japon jigitin tañdağanı, jahandanudıñ alapat tolqınına bizdiñ de jwtılıp bara jatqanımızdı eskertip, «qızğa qırıq üyden tiım salatın» ejelgi dästürimizdi joğaltıp bara jatqanımızğa qınjılğan jazuşı dabıl qaqqanday körindi.

Bärinen de, Bayjwmannıñ öz basınıñ da etegine namaz oqıp jürmegenin, o düniedegi jarınıñ auzınan estui bılay twrsın, on jasar wlınıñ äkesiz ösip, twrmıstıñ tauqımetin tartıp jürgenin bilgende tipti janın qoyarğa jer tappay oqiğa odan arı şiırığa tüsedi.

Arı qaray Bayjwman neşe jerden bay-quattı jigit bolğanımen, tabiği bolmısında sarañdıq pen qaraulıqtıñ da barın körsetkende avtor oqiğanı şarıqtau şegine jetkizip, oqırmanın kütpegen jağdaymen tañday  qaqtırıp, qayran qaldıradı.

Üy qızmetşisi Aysaranıñ jalğız äpkesi qaytıs bolğan soñ odan qalğan oyın balasın Bayjwman joqta kottedjige ertip äkelip, tamaqtandırıp, bağıp-kütip jüretinin de tünde sırlasqan köleñke-äyelden estidi. Onımen qoymay älgi jetimegi ien üyde asır salıp oynaydı jäne özinen basqa tiri jandı mañına jolatpaytın pianinosın da «baqırtatın» körinedi. Bayjwman onı tekserip körmekke qızmetke bara salıp qayta oralğanda älgi balanı kezdestiredi. Onımen şekisip qaladı. Balanıñ ötkirligi men qaysarlığı Bayjwmannıñ äbden jınına tiedi. Jelkesinen wstap alıp, jwlqılasa da, taysalmay qasarısqan älgi wldıñ şın mäninde, bayağıdan beri şarq wrıp izdep tappay jürgen, öziniñ bel balası ekenin sol sätte bilmey üyinen qızmetşisimen birge quıp jiberuge şeşim qabıldauı oqiğanı şarıqtau şegi bolsa kerek.

Adam balasınıñ tım özimşildigin, meyrimsiz qataldığın bwdan artıq kontraspen qalay suretteuge boladı? Jazuşınıñ şeberligi de osı twsta ädemi ayşıqtalğanday körindi. Ol balanıñ öziniki ekenin tün sayın keletin köleñke-äyeli aytıp beredi, biraq, dereu emes. Aldımen, bala ataulığa qatıgezdik tanıtpaudı alıstan orağıtıp, astarlap äñgime aytadı. Endi, birdemeniñ şetin şığarıp, aytpaq bolğanda, tañ atıp ketedi de o dünielik äyeli ğayıp boladı. Kelesi tünde kelgen kezinde de, «älgi öziñ ızalanıp, jatıp kep jwlqılağan bwzaqı jügirmek seniñ balañ» dep laq etkizip tağı ayta salmaydı. Aldımen, üy qızmetşisi Aysaranıñ Bayjwman sarıla kütip izdep jürgen Bibisaranıñ tuğan siñilisi ekenin aytadı. «Sonda, älgi bala?» dep swraulı jüzben qarağanda ğana «Seniñ wlıñ – Sağınay. Öz wrpağıñ...» degende janın qoyarğa jer tappay basın wrğılağan Bayjwmandı kinodan körgendey-aq etip, köz aldıña elestetedi. Bwl qalay desek te, şığarma keyipkerin somdaudağı jazuşı Joltay Jwmat-Älmaşwlınıñ psihologiyalıq tıñ izdenisi.

Al, endi ädebiette körkem obraz somdaudağı eles, aruaq deymiz be, jalpı, o dünie nısandarın qoldanudı keybir älemdik körinisterine, jazuşılardıñ erekşe täsilderine  nazar audarsaq deymin.

Zigmund Freyd «Psihoanaliz» attı äygili eñbeginde «Adam degenimiz biohimiyalıq üzdiksiz üderis ayasındağı şağın öndiris ispetti.  Atalmış öndiristen şeksiz köp energiyalıq küş-quat bölinetindikten biz tiri jürmiz» - deydi. Freyd bwl twjırımı arqılı erik küştiñ qwdiretin meñzep,  onı «libido» dep atağanın da eskeruge tiispiz.

Älem ädebietinde aruaq obrazı jii kezdeskenimen köbinese, ürey tudıru jağı basım tüsip jatadı. Ejelgi ädebi mwralarda aruaqtar o dünieden oralğanda, köbinese fäni ömirde arazdasqan adamdardan kek alu üşin keletindigi surettelip jatadı. Bwğan alısqa barmay-aq, Şekspirdiñ Gamletin eske tüsirsek te jetkilikti. Sonday-aq, «Makbet» attı şığarmasındağı ölip qalğan Vaynktiñ aruağı qayta oralğanı aytıladı emes pe.  Jonn Di jäne Eduard Keli de ölgenderdiñ aruağın şaqıratını bar. Qazirgi küni de triller fil'mderde aruaqtardıñ qaharlı keyipteri men qatıgezdikteri asqan qorqınıştı sipatta körinis tauıp jatadı.

Baqilıq bolğan aruaqtıñ obrazın somdağan japondıq jazuşı Asai Reoi salt-dästürge berik, mahabbatqa adal qızdıñ ğaşıq jigitine degen qimastıq sezimin arqau etedi. Qazaq jazuşısı Joltay Jwmat-Älmaşwlı qala twrğındarınıñ qazirgi şınayı ömiri men äjepteuir şendi azamattıñ nıqtı obrazın o dünielik bolğan äyeldiñ közqarasımen sabaqtastırıp örnekteydi. Bas keyipker Bayjwmannıñ psihologiyalıq küyzelisteri men qaytıs bolğan zayıbınıñ elesi arqılı sana tereñindegi işki sırların aşıp körsetuge mini-romannıñ barlıq mazmwnı tolıqtay bağıttaladı. Romannıñ sätti şığuınıñ da tüp törkini oqiğanıñ birinen biri tuınday kele logikalıq sabaqtastığınıñ üzilmeuinde bolıp otır.

Eki jazuşınıñ da bastı jetistigi - adam sanasındağı barlıq aspektilerdi, psihologiyalıq iirimder men terbelisterdi tereñ zerttegenderi, ädebietti psihologiyamen jiti baylanıstıra otırıp, wştastıra alğandığında. Sonday-aq, sub'ekiniñ estetikalıq sipattarın oqırmannıñ qızığuşılığımen qoyan-qoltıq qabıstıra otırıp, jan-jaqtı körsete biluleri de atalmış eki jazuşınıñ qarım-qabiletteriniñ mığım ekendigin körsetedi.

Quandıq Şamahaywlı

Abai.kz 

 

 

7 pikir