Särsenbi, 17 Şilde 2019
Bilik 2146 5 pikir 25 Naurız, 2019 sağat 09:56

«Qır balası qol sozadı aspanğa»

Büginde älemdik därejedegi alğaşqı qazaq änşisi atanıp jürgen Dimaş Qwdaybergenniñ halıqaralıq deñgeyge köterilgenine eki jıldan artıq uaqıt ötse de, ol turalı aqın Oñaygül Twrjanovanıñ kitapşasınan basqa tereñnen quzağan tiyanaqtı dünie, tipti Qazaqstan köleminde muzıkatanuşılıq maqala jazıla qoyğan joq. Esseist jazuşı Maqsat Täj-Mwrat osı olqılıqtıñ ornın toltıru maqsatında «Dimaş. Kogda jajdut krika» attı kitap jazıp bitirdi. Biz oqırman nazarına sol kitaptıñ qazaq tiline audarılğan «Jer älemdi şarlağan qazaq äni» deytin tarauın wsınudı jalğastıramız. 

(Jalğası. Bası mına siltemelerde: «Bağı barmen talaspa»Teñiz tüpten tebirenedi,Dimaştıñ dauısı jäne älemniñ 47 elindegi beytanıs tanıstar), Dimaştıñ dinamikalıq konservatizmi.

Osı twrğıdan kelgende Dimaşqa ob'ektivti türde jahandanu twsındağı älem halıqtarınıñ, sub'ektivti türde alğanda öz halqınıñ äleumettik zakazı dep qarau kerek. YAğni ol qazaqtıñ önimi ğana emes, tuğan halqınıñ köpten bergi talap-tileginiñ, arman-añsarınıñ jemisi. Dimaştıñ jolı – bizdiñ jolımız, Dimaştıñ dünie aynalğan saparı – qoğamdıq ömirde, äleumettik oy-sanada jıl qwsınday jañalıq, öreli özgerister kütken bizdiñ barlığımızdıñ arman-saparımız. Büginde «Dimaş fenomeni» taqırıbına ärkim är twrğıda twrıp qarap, öz payımdauların aytıp jür. Köpşiligi halıq qazirgi estradadağı jalğandıqqa, talğamsızdıqqa toyıp bitip, jaña närseni kütip jürgen qolaylı sätte kenetten mañdayı jarqırap Dimaş şığa keldi degenge sayadı. Endi bireuler onıñ jarq etip şığuı älemde nebir ülken standiondardı adamğa op-oñay lıqa toltıra salatın talanttı änşiler şau tartıp, sahnadan keter aldında jürgen dağdarıstı twsqa tap kelgendiginen dep twspaldaydı. Qaysıbireuler demokratiyalıq joldan tayğan, jemqorlıq jaylağan elde Dimaş siyaqtı talanttardıñ toptalıp şıqqanına jäne ğılımda, kinoda, sayasatta emes, däl än öneri salasınan şığıp otırğanına tañdanıs bildirse, endi bir sarapşılar Qazaqstanda Denis Ten, Genadiy Golovkin, Dimaş tärizdi planetalıq auqımdağı passionar jigitterdiñ bir uaqıt kezeñinde birden körinuin büginde elde sözden iske köşken äleumettik ornıqtılıqpen baylanıstıradı. Şındıq osılardıñ ortasında siyaqtı: iä, bükil salada da bükil esik qwlıpqa salınıp, tars jabıq twrğan bolsa Qazaqstanda soñğı kezde qaulap şığıp jatqan joğarıdağıday talanttar qaydan kelgen? Meniñşe, jekelegen wl-qızdarımız boldırmastı boldırıp jür. Migirsiz eñbek, dwrıs jattığu, jalındağan jigerlerimen jolda kezikken kedergi ataulını ottay şarpıp, küyretip, jarıp ötip kelip degenderine jetip jür. Bwl jigitter künbe-küngi şayqastarda şınıqqan, şıñdalğan nağız jauınger jigitter, eşkim de, eşteñe de, eşteñe de böget bola almaytın giganttar. Bir mısal. 2013 jılı Älişer Kärimovtiñ «Slavyan bazarında», 2014 jılı «Novaya volna» konkursında jolı bolmadı. Soñğı bayqaudan keyin änşiniñ bwl konkursta önerden basqanıñ bäri bar ekendigin mälimdegeni esimizde. Al arada bir jıl ötkende Dimaş Vitebsk konkursında, jäne jıl aralatıp Qıtaydağı konkursta şın önerge, şın şeberge twsau joq ekendigin däleldep berdi. Bwl qayratkerge, jigit adamğa tän minez. Endeşe bizdiñ wyatmenderdiñ qoyıp otırğan kinäsine twp-tura kerisinşe Dimaş nağız erkek jäne jay er-azamat emes, qazaqtıñ sender qarğaday şulap joqtap otırğan jauınger batırı. Biraq ol qazaqtı wlıqtaudı sender aytıp otırğan tar ayada emes, özi biigine şıqqan planstarlıq auqımda tüsinedi jäne tuğan halqın sol auqımğa layıq täsilmen wlıqtaudı ditteydi. YAğni qazaqtı wlıqtau närseniñ sırtqı belgileri (fenomen) bolsa, onıñ işki belgileri (noumen) de bar ekendigin tüsinedi. Bwl jerde noumen, yağni sezimmen qabıldau arqılı bilim tabu – joğarıda aytılğanday töltuma önerdi zamanaui deñgeyge translyaciyalaudıñ jaña tehnologiyaların tauıp, qoldanu. Osı arqılı Dimaş ötken däuirdiñ qayta oralmas qwndılıqtarın büginde tarihqa aynalıp, öz beynesimen bölek ömir sürip ketken 2017 jılğı Singer bayqauı üstinde-aq qayıra eske salğanın bile bermeuimiz mümkin. Äñgime konkurstıñ bir turında Dimaş orındağan belgili «Besinşi element» fil'mderindegi Diva Plavalagunanıñ ariya-dansı jöninde bolıp otır. «Diva Dans» birneşe operalıq partiyalardıñ muzıkasın komp'yuterlik öñdeu arqılı jasalğan, sol partiyalardıñ bireui (soñğı fragment) Borodinniñ «Qıpşaq biiniñ» öñdelgen nwsqası. Dimaş komp'yuterdegi elektron muzıkanı notamen oynağanday etip, yağni muzıkalıq klassifikaciya boyınşa ısqırauıq registrde orındaytındıqtan fragmenttiñ dala muzıkası retindegi sipatı mamandar bolmasa jay tıñdauşınıñ qwlağına bilinbeydi. Sonday-aq Skreaming kompoziciyasınıñ stakattolar kaskadımen keletin bir twsı Dimaştıñ özi orındap jürgen Isanıñ «Jeldirmesindegi» «Lya-lya-lya-ku-li-lya» dep ırğatılatın vokaldıq äşekeyleudi eske salatının da ekiniñ biri ajırata bermeydi. Sol Skreaming-di 2018 jılğı qırküyekte Qıtaydıñ Idol Hits Music Show jobasında orındağan kezinde Dimaş kompoziciyanıñ däl ortasına qazaqşa rep qosıp jiberdi. Dimaşqa deyin filippindik tamaşa änşi qız KZ Tandingan Singer – 2018-de Rolling in the deep äniniñ kaverine bir üzik rep qatıstırğan-dı, biraq ol ağılşınşa bolatın, al Dimaş qazaqşa jäne onda jastardı ana tilin qwrmetteuge şaqırğan sözder bar. Sol şamada Qıtayda ötken jäne bir koncert üstinde änşi «Hwsni-Horlandı» fortepianoda öz süyemeldeuimen orındadı. Bizde dästürli änder osı saladağı vokalisterge ğana beyimdelgen ğoy, olardı klassikada, klassikal krossoverde orındağanda arnayı öñdelgen aspaptıq partiya jasaluı kerek. Soğan qaramastan kez kelgen ändi mätinimen qosa bir estigennen jattap alatın dalanıñ tuma talanttarınıñ twyağı jäne mul'tiinstrumentalşı Dimaş basqa eldiñ sahnasında osı qiın mindettiñ de üdesinen sätimen şığa bildi.

Endi bir para äñgime änşi soñğı kezde öz şığarmaşılığındağı opera, pop, rock, sool stil'derine qosıp jürgen folk jöninde. Qazirge deyin ol etnik folk elementterdi üş ret jäne üşeuinde de äuenmen qoldandı. Alğaş Hunan tv 2018 jılı aqpanda ötkergen gala festival' üstinde hrvat muzıkantı Maksim Mrvicanıñ pianodağı süyemeline vokalizdik notalardı däl äuenmen qoyıp, tıñdauşıların ğarıştıq alıs qiırlarğa şım batırıp äketkeni bar. Onısı köktemgi Singer-2018 bayqauınıñ gala-koncertinde jwrttıñ alqauına şığarğan Hello kompoziciyasına dayındığı eken: ataqtı amerikan änşisi Lionel Riçidiñ bwl belgili äniniñ kaveriniñ ayağına qaray Dimaş kompoziciyanıñ apofeoz böligin tağı da şığıstıq bir äuenge qwrdı. Tıñdağan jannıñ köñilin kök sağımday oynatqan bwl bölikti birqatar jwrt azan dep taptı. Tipti keybir mwsılman bauırlardıñ işinde zäuimde Dimaş azan şaqırar bolsa meşitte ine şanşar orın qalmas edi degenderi de boldı. Dimaş änderine kouç jasap jürgen jalğız mwsılman muzıka mamanı Emre Edjelenniñ de payımdauınşa, Dimaş vokalizi azan tabiğatımen ündes, tipti türik azanşıları aytatın nihavend, hikaz maqamdarına keledi eken. Ärine, meşit azanınıñ verbal'dıq jağı boladı, yağni onda Allağa madaq sözder aytıladı jäne uäzin ölşemimen tiziletindikten arabtar azanşını muäzin deydi. Dwrısın Alla biledi, desek te bizge Dimaş äueziniñ dwğa maqamına wqsastığı barday körindi. Dimaş bwl kesekti yahudilik hasid äni Hava nadila siyaqtı psalomdıq kantillyaciyamen, basqaşa aytqanda täñirige jalbarınu, dwğa etu, tilek tileu, yağni mantra, rigveda türinde orındaydı deu dälirek bolatın siyaqtı. Biraq taza kantillyaciya emes, bir mwrtımen basqa da bir qiırğa äketip jatqanday körinip edi sol jolı. Bilgendey-aq oylappız: sol jıldıñ küzge salımında Dimaş Soçide «Greşnaya strast'» kompoziciyasınıñ kul'minaciyasındağı 3:30 uaqıtın bir taza etnikalıq folk-elementpen örnektedi, yağni şamamen on-on bes sekund boyı äuendi bir demmen, vibrato arqılı kömeylik deuge keletin özgeşe tehnikamen qayırıp twrdı. YAkutsk qalasında twratın Dimaş fanatı Nadejda YAkovleva sol boyda kommentariy arqılı: «Men saha halqınıñ kömey änine wqsas äuendi estidim» dep jazdı. Onı özge tıñdauşılar da ilip äketti, tipti wltı orıs Elena Tihonova bwl äuendi «yakut halıq äni negizindegi epikalıq «soltüstik şwğılası» dep te jiberdi. Älbette, bwlayşa kesip-pişip aytu üşin salıstırmalı zertteu, sonıñ işinde spektrogrammalıq taldau jürgizu kerek. Onıñ da uaqıtı keler, äzirge aytarımız, kömey äueni saha yaki altay halıqtarında ğana emes, älemniñ birqatar halıqtarınıñ muzıkalıq dästürinde bar. Mısalı, irlandiyalıq belgili änşi marqwm Dolores Oꞌ R̛iordan rok stilinde aytqanımen keyde kömey änine salıp ketetin. Nemese belgili pianist-kompozitor Havasidiñ The Storm feat kompoziciyasınıñ Liza Djerrard orındaytın nwsqasında vokaliz ben än aralığındağı folkäuender bwrqanıp jatqan teñiz dauılınıñ metafizikalıq kelbetin köz aldığa äkeledi. Batısta bwl tehnikanı «therme» deydi. Keñes kezinde burdon dep ataytın. Altay kijide, sahada kay deytin atpen tanımal. Bağzı türkide teñizdi kay, qayman degen, yağni kay tehnikası teñizdiñ tılsım twñğiığınan şığar psihodeliyalıq dıbıs-körinister sıqıldı dauıs apparatınıñ tereñinen, qolqa-jürek twsınan alınadı. Altayda kaydıñ karkıra, sıgıt, sıbıskı, koomey dep keletin birneşe stili bar. Dimaştıñ osı kayğa wqsas äuenmen aytuı bir esepten reminiscenciya, yağni änşi erterekte bir jerde estip, sanasında jattalıp qalğandı özi de bilmesten qaytalaytın siyaqtı. Olay deytinimiz, Dimaş 2012 jılı YAltada ötken estrada änşileriniñ «Şığıs bazarı» konkursına saha elinen kelgen YUliana Krivoşapkinamen (şın atı Uhuktuu) birge qatıstı ğoy. YUliana jan-jaqtı änşi, ol sahanıñ osuhay kömey äninen bölek toyuk, degeren, çabırkah tärizdi folkäuenderin, sonımen birge pop änder de orındaydı. Sol jolı YAltada Uhuktuu homus (vargan, şañqauız) qosıp, kömeyden qayırıp twrıp, kisiniñ say-süyegin sırqıratatın bir mediativtik performans jasağan-dı. Ärine, Dimaştıñ onı tıñdamauı mümkin emes.

Desek te kömey äni – tamaqtı kernep, qırnap aytu qazaqta da bar ekendigin eskeruimiz kerek. Äsirese onıñ bizdegi eñ körnekti ülgisi Sır boyınıñ änşilik, jırşılıq dästürinde saqtalğan. Sonımen birge bwl tehnikanı Şıñjañ ölkesiniñ qazaqtarı da qoldanadı. Mısalı, «Eki-au jiren» äniniñ kirispe böligin Qwrmetjan Bağdäuletwlı kömeylik dıbıstarğa qwradı. Bizdiñ MEZZO tobı da «Argo» äniniñ kaveriniñ introdukciyasına solo türinde osınday mediativtik performingti sätti kiriktirgen. Demek, Dimaş artistik tüysikpen köne hundardıñ twqım teberigi bolıp sanalatın saha men qazaqta saqtalıp qalğan türkilik bağzı kay önerine kömey tehnikasın qosıp, Tayau Şığıstağı mizrahi tärizdi özinşe bir stil' tüzui de mümkin ğoy. Muzıka mamandarınıñ bir kerek jeri de osı. Sebebi, Dimaş qoldana bastağan kömeylik relizderdiñ tabiğatı öte kürdeli, äri ol gibridtik sipat tanıtadı: oyımşa, änşi qazaqtıñ kömey äni men azandağıday köne türkidegi dıbıstı tañday arqılı mwrınnan jiberetin toyuk stili ortasınan özgeşe, wnasımdı ülgi pişken. Eger dwrıstap tıñdasa, joğarıdağı kömeylik, tañday-mwrın notalardıñ tereñ qoynauınan qwlaqqa «Elim-ayda» bar bir dıbıstar da şalınar edi.

Bir sözben aytqanda, Dimaş wlttıq saz önerin zamanaui estrada arqılı ülken sahnağa şığaru töñiregindegi äreket-nietinde qay halıqtıñ da tabiğatında bar etnik äuenderge ayrıqşa mañız beretini, büginde sonı qwlaqqa kömes ştrihtar arqılı än qwrılımına kiriktirip jürgeni añğarıladı. Mwnıñ özi wlttıq etnik stil'di taspaday örip bir-aq tuındı jasauğa, mısalı sahanıñ «Hotoy uonna Homusı» siyaqtı kädeli muzıkalıq etno-rok-pop spektakl'ge äkeletin joldıñ bası boluı da mümkin. Ärine, bolaşaqta. Endeşe Ayşa Ahmet siyaqtı jekelegen pikir bildiruşilerdiñ «Mäsele Dimaştıñ änderinde halıqtıñ «köñiline türli oy salatın» qazaqı dauıs pen nağız qazaqi ırğaqtıñ azdığında dep keletin sözderi eş sın kötermeydi. Dimaştıñ qazaqtığı joğarıdağı pikir ieleriniñ qaradürsin wltşıldığınan joğarı twr, onıñ wltşıldığı äldeqayda keñ de auqımdı, yağni qazaq mädenietin, qazaq önerin halıqaralıq deñgey talaptarına säykestendirip, wlttıq sipattı internacionalistik sipatqa, internacionalistik sipattı wlttıq sipatqa kiriktirip jiberu. Al äzirge Dimaş är koncertin, jekelegen nömirlerin öziniñ vizit kartoçkasına aynalıp ketken Welcome to Kazakhstan! epikalıq şaqıru sözimen ayaqtap jür.

(Jalğası bar)

Maqsat Täj-Mwrat

Abai.kz

5 pikir