Särsenbi, 17 Şilde 2019
Bilik 1889 10 pikir 29 Naurız, 2019 sağat 09:33

Dimaş jäne qazaq mädenietiniñ integrativtik modeli

Büginde älemdik därejedegi alğaşqı qazaq änşisi atanıp jürgen Dimaş Qwdaybergenniñ halıqaralıq deñgeyge köterilgenine eki jıldan artıq uaqıt ötse de, ol turalı aqın Oñaygül Twrjanovanıñ kitapşasınan basqa tereñnen quzağan tiyanaqtı dünie, tipti Qazaqstan köleminde muzıkatanuşılıq maqala jazıla qoyğan joq. Esseist jazuşı Maqsat Täj-Mwrat osı olqılıqtıñ ornın toltıru maqsatında «Dimaş. Kogda jajdut krika» attı kitap jazıp bitirdi. Biz oqırman nazarına sol kitaptıñ qazaq tiline audarılğan «Jer älemdi şarlağan qazaq äni» deytin tarauın wsınudı jalğastıramız. 

(Jalğası. Bası mına siltemelerde: «Bağı barmen talaspa»Teñiz tüpten tebirenedi,Dimaştıñ dauısı jäne älemniñ 47 elindegi beytanıs tanıstar), Dimaştıñ dinamikalıq konservatizmi, «Qır balası qol sozadı aspanğa»...

Iä, Qazaqstanğa qoş keldiñiz..

Dimaştıñ joğarıda biz şetin basıp qana ötken dinamikalıq konservatizmi elimizdegi bügingi estradanıñ jağdayına, keñ kölemde alğanda mädeni keñistigimizge qanşalıqtı äser berip otır degen mäsele öz zertteuşisin kütip twr. Oğan jekelegen tıñdauşılar bolmasa, sarapşılar men mamandar jetkilikti nazar audara qoyğan joq. Bwl özi şıntuaytında, qolmen qoyğanday tüstep aytıp beruge kelmeytin şetindeu qwbılıs ta. Sebebi, bügingi küni elimizdiñ muzıka salasında, joğarıda keltirgenimizdey, barşanı tañqaldırıp üstemelete şığıp jatqan talanttı jaña esimderdi Dimaşpen ğana baylanıstırıp aytuğa dälel jetkiliksiz. Ayttı-aytpadı, Dimaştıñ özi de oğan deyin belgi bere bastağan Ürdistiñ — jañaru tendenciyasınıñ tüyin saluı boluı mümkin ğoy, al onımen jedeldes, twstas, jalğas şıqqan dürmek sol tolqındardıñ soqpa-soqpası bolmasına kim kepil.

Osı orayda Askar Aşen deytin jeli paydalanuşınıñ: «Elimizdiñ muzıka salasında talanttardıñ taban astında qaulap şığa kelui äste kezdeysoq emes. Tipti 1990-şı jıldardıñ özinde balalardıñ ülken bir böligi vokal, muzıka, beyneleu, bi önerimen jüyeli türde aynalısıp jatqan-dı jäne türli satıdağı konkurstar jii ötkiziletin», – degen pikiri şındıqqa keledi. Dimaş ta osı lekten.

Onıñ änşi, muzıkant retindegi alğaşqı dayındıq satıların qarañız: Ahmet Jwbanov atındağı muzıka mektebi janındağı balalar studiyasınıñ fortepiano bölimi, qalalıq Oquşılar sarayı janındağı balalar horı, «Saz» balalar mektebi, A. Jwbanov atındağı muzıkalıq kolledjiniñ klassikalıq vokal bölimi, Qazaq Wlttıq öner universitetiniñ estrada jäne djaz bölimi. Altı jasında «Aynalayın» wlttıq konkursınıñ fortepiano kategoriyası boyınşa birinşi sıylığınıñ iegeri, on jasında Bayqoñırda ötken jas änşiler konkursınıñ laureatı, osılay-osılay kete beredi. Estradamızdağı qazirgi qadau-qadau talanttı dep jürgen artisterimizdiñ deni ülken sahnağa osınday satı-satı dayarlıq jüyesinen ötip kelgender. Mısalı, operapop stilinde aytatın Zarina Altınbaeva, Bauırjan Musin, Jwldız Uälihan, Sündet Bayğojin, Maqsat Maqwlbekov, tamaşa vokalist pop-änşiler Säken Mayğaziev, Säken Qalımov, Älişer Kärimov, Jiger Aupbaev, Ergen Seytimbetov, sinti-pop ökili Ğalımjan Moldanazar, Sanda, Ademi (Dinara Qayırova), Kental, Dinara Swltan, Dinara Qayırova, djaz stilindegi JCS, Motorolla toptarı. Bwlar ülken sahnağa şıqqannan keyin joğarıdağı tolqın tınşıdı, sayabırsıdı, öytkeni sanalı regressans sayasatımen ädeyi jasaldı ma, älde damudıñ logikalıq qisını solay boldı ma, äyteuir satılap dayarlau jüyesiniñ jwlının üzip, qwrdımğa tastağannan soñ estradanı bwrın bolmağan qwrğaqşılıq jayladı. Sol bası bütin şou biznestiñ qolına tidi, al şoubiz zañdılığında joğarıdağıday jüyeden, mektepten ötken talanttı alğa jıljıtu üşin mol qarjı, köp uaqıt kerek, onıñ üstine mektep, ülgi-önege körip ösken, soğan say öz principteri qalıptasqan bwl talanttar jıldam reytingter men arzan tanımaldılıq üşin piar-qulıqtarğa bara bermeydi. Mine, osıdan kelip estradada bos quıs payda boldı da, jwmırtqadan jün qırıqqan prodyuserler älgi keuek orındı bwrın auıl-aymaq köleminen asa almay kelgen, mektep körmegen, käsibi dayarlanbağan tömen deñgeyli «öleñşilermen» toltırdı. Ärine, sonıñ özinde de halıq öz işinen talanttar şığarmay twra almadı jäne onday talanttar jalpı zamanaui önerdiñ demokratiyalıq sipatına oray estradanıñ ärtürli bağıt, ärqilı stili boyınşa aragidik bolsa da töbe körsetti. Alayda osı eki arada jwlımır pısıqay şou biznes halıqqa künige uaqıtı ötken tamaq beru arqılı degenine jetti – köp wzamay-aq jwrttıñ surrogatqa boy üyretip alğanı sonşa, änşiniñ sahnağa ne üşin şığatının ayırudan qaldı.

Osılayşa eñ tanımal qazaq reperi men bitmeykeri Striptonit (Ädil Jälelov), tağı bir talanttı rep aytuşı Jan Kalib (Bahtiyar Mamedov), M-Bendte öner körsetken Anatoliy Coy, basqa da oşañ etip bas kötergender öz jerinen tıñdarman taba almay, aqırı Mäskeuge ketuge mäjbür boldı. Endi bir böligi elde qalıp, seniñ jandı dauısta aytıp twrğanıñ da, fonogrammamen erin qimıldatqanıñ da bäribir toğışar tobırdıñ arasında belgisizdik küyin bastan keşiruge mäjbür. Bılayşa aytqanda, olar öz ömirlerimen emes, sol ömirmen qosanjar basqa bir ömir sürip jatqanday. Dimaştıñ dañqı künnen künge artıp bara jatqan qazirgidey kezeñde halıq arasında «Qazaqstannıñ bükil şou biznesi jinalıp bir Dimaştıñ tırnağına twrmaydı» dep keletin pikirler aytılıp qaladı. Sol siyaqtı reseylikterdiñ de sanalı bir böligi Dimaş Resey estradasın qoqıstan, «pensionerlerden» tazartıp beredi dep ümittenip, «Vıgnat' vseh «pevcov» estradı naşey, pust' Dimaş poet, eto to, çto neobhodimo lyudyam s normal'noy psihikoy i çuvstvom prekrasnogo!» degen ükim şığarıp jatır.

Älbette, mwnıñ barlığı da niet. Dimaş jalğız özi Qazaqstandağı şou biznesti de jolğa qoya almaydı, Reseydegi jağdaydı da jöndep bere almaydı. Bwl jerde köp närseni halıqtıñ özi şeşedi. Şınayı öneri bilikke emes, elge kerek. Belgili şındıq – «Betege ketedi, bel qaladı». Dese de Dimaştıñ öneri, onıñ ayrıqşa stili, äsirese elden jalğız attı jolauşıday bop ketip, az uaqıtta älemdik arenağa şığuı estradamızğa, jalpı mädeni keñistigimizge belgili bir därejede köterilu, serpilu sezimin alıp kelgeni anıq.

Qazirgi tilmen aytqanda, Dimaş – spoyler (tınıştıqtı bwzuşı). Qıtaylıq Singer bizde toqırauğa wşıray bastağan än konkurstarın ötkizu isine qayıra jan bitirgeni, onıñ oñ äserimen 31-arnada qazaqstandıq Aim Singer, «Qazaqstan» arnasında bölek Silk Way Star, «Jwldızdı jekpe-jek» tärizdi än sayıstarı payda bolğanın aytuımız kerek. Äyelder teleserialdarın tastap, erkekter gazetterin qoya twrıp, jandı dauıspen jürektiñ qılın qozğay aytılatın nağız änge moyın bwra bastadı. Şınayı önerge köptiñ swranısı öz kezeginde surrogat emes, sapalı änge iştey qwmar, biraq şou biznestiñ arzan zañdılığına amalsız könip jürgen birqatar änşilerimizge oy tüsirmey jäne osı orayda Dimaş sındı änşini tüysik deñgeyinde bolsa da bağdar twtqızbay twra almadı. Mwnda ädettegi äserlene elikteu de, sonımen qatar Dimaştıñ üzdik orındau mänerin, artistizmin, adami qasietterin, öz auditoriyasın, jalpı adamdardı qwrmettey biluin qadir twtu, sodan üyrenu talabı da bayqaladı. Aynalıp kelgende Dimaş estrada änşilerine biz «kumir» dep jürgen talant şındığında qanday boluı kerek ekendigin közapara körsetti. Joğarıdağı qasietterge ie bolsañ, dara şapqan daraboz özi siyaqtı älemdik deñgeyge qadam basuğa bolatınına sendirdi. Ol üşin künige ter tögip eñbektenu, tınımsız izdenu, özindik sonı soqpaq qalıptastıru kerek ekendigin wqtırdı.

Ärine, däl osınday tüsinikten keyin sahnamızda talant jañbırdan soñğı qozıqwyrıqtay qaptap ketti, al älgi jañbırdıñ atı Dimaş edi deuden aulaqpız, dese de, öz basım estradamızda soñğı kezde payda bolğan Marhaba Säbi, Erbol Narimanwlı siyaqtı djaz, blyuz stilindegi orındauşılardı, belgili bir därejede Dimaş äserimen qalıptanğan buınğa jatqızar edim. Reseylik TNT arnası arqılı TMD-ğa tanılıp ülgergen Näzima Jänibekovanıñ, «Slavyan bazarı — 2018» konkursında birinşi orın alğan Ämireniñ (Ernar Sadırbaev), Ukrainanıñ «Dauıs» realiti şouınıñ jeñimpazı Daneliya Töleşovanıñ şığarmaşılığına da Dimaş önegesi şapağattı äserin tigizgenin joqqa şığaruğa bolmaydı. Zarina Altınbaevanıñ 2018 jılı jazda Japoniyanıñ muzıka festivalinde bas jüldeni ielenui, bizge jien Kristian Kosovtıñ Singer-2019-ğa qatısuı da osı qatarda. Sonday-aq Dimaş ülgisimen wlttıq muzıkamızdı älemdik standarttarğa köşirip translyaciyalau stili Made in KZ tobınıñ, MEZZO kvartetiniñ, TRISTAR triosınıñ şığarmaşılıq betinen ayqın añğarıladı. Dimaş stilinde än şırqau keyingi tolqın änşilerdiñ arasında edäuir etek alıp keledi (ärine, bwl jerde Mayra İliyasova orındı eskertkendey şamalı saqtıq kerek, sebebi, Dimaştıñ arhimiksti — ekiniñ biri şığara almaytın eksklyuziv orındau, yağni oğan dayındıqsız kelgen änşi dauıs şımıldığın zaqımdap aluı mümkin), osı orayda MEZZO Dimaştıñ prozopopeyalıq ülgisin sätti qoldanıp, TRISTAR da «Şarşağan aqqular mahabbatı» kompoziciyasın Dimaştıñ kaver-versiyası boyınşa, biraq öz naqıştarımen orındap jürgenin aytu jön. Dimaş bolam dep äurelenbe, dwrısı, Dimaştay bol. Osı sözdi keyingi jıldarı «Qazaqstan dauısı» jobası ayqındağan Mwratbek Hayrolda, Bauırjan Retbaev, Indira Edilbaeva, Kena Donya, Doshan Jolniyazov jäne tağı da basqa ondağan talanttı jas änşilerge, perişte dauıstarımen eldi jalt qaratqan Luiza Nwrquatova, Nwrmwhamed Jaqıp, Mwhametqali Jüginisov, Ardaq Arujan, Nargiz Janwzaqova sekildi kökörim änşilerge de bağıttar edik. Eñ bastısı, ände, muzıkada öz betiñdi ayqında, bala bolıp aytsañ da, dana bolıp aytsañ da wlttıq koloritti saqta. Mwrat Baltabaev deytin yutuber jazğanday, Made in KZ vmeste s Dimaşem tvoryat prekrasnıy naş obraz. V mire budet nas predstavlyat' po ih obrazu — igrivaya nejnost', yasnaya ritmiçnost' i melodiçnost' stepnogo sokola». Älemniñ nazarın öziñe tek osımen, yağni eşkimge wqsamaytın özindik qoltañbañmen ğana audara alasıñ.         Mädeniet ministri Arıstan Mwhamediwlı öziniñ bir swhbatında aytqanday, Dimaştan keyin şeteldik prodyuserlerdiñ «altın şıqqan jerdi belden qaz» principimen qazaq änşilerine nazar tige bastağanı da tegin bolmasa kerek.

Eñ bastısı, Avgeydiñ azbarın – tanımal än salasın, köpşilikke arnalğan estrada sahnasın köktemgi «altın kürek» jelpip qana qoymay, jaqsılap twrıp qoqısın bir sıpırıp ötkendey äser bar. Qazaq ädebietiniñ klassigi Ğabit Müsirepov bir äñgimesinde ilgeride özimiz aytqan auıl-üy öleñşileriniñ «ruhani atası» Qıdıralı degen quayaqtı bılayşa suretteytin: «Qıdıralı dese Qıdıralı, auıldan auılğa qıdırıp jürip öleñ aytıp qu qwlqın tamağın asıraytın bir şolaq aqın bar edi. Aulıña Qıdıralı kelip ketse, düniede aqınnan jekswrın adam bolmaytın şığar dep oylap qalatınsıñ. Swranşaq, beymaza, ädepsiz. Ne salğan äninde, ne aytqan öleñinde on tiındıq öñ bolmaytın. Qaşanda küştini maqtap, älsizdiñ iığınan tüspey ezgiley beretin...». Sonday öleñşiler – skomorohtar özimiz äli künge deyin tüşkirse, ras-au, dep otırğan Reseyde de dümep twr eken, juırda belgili änşi Dima Bilan solardıñ qatarında twrıp än aytqandı ar körip, sahnağa şığu boyınşa cenzura engizu jöninde wsınıs tastadı. Atı öşkir sol sözdi qayta tiriltpey-aq qoyayıq, eñ mıqtı cenzura – mıqtı ülgi jäne sonday ülgi-örnekke, yağni sapalı muzıkağa degen halıqtıñ ıqılası ğoy. Qazaqtıñ däl qazirgi qalpındağı toyı juırmañda joğala qoymas, al toy joğalmağasın toy änşileri de bola beredi. Mäsele mıqtı önerpazdarımızdı wlıqtau arqılı özderin qol jetpes «jwldız» sanap jürgen älgi «qıdıralılardı» jerge tüsirude. Sonda olardıñ özi-aq sapalı muzıka, täuir änge bet bwra bastaydı. Qay salanıñ bolsın ökiliniñ işinde äldeqanday sebeptermen aşılmay ketetin mümkindikter boladı, sol siyaqtı «öleñşilerdiñ» de kökireginde bağı aşılmay, säti tüspey jürgen, aytılmağan, şırqalmağan jaqsı änder, ne sonday änderdiñ ızıñ-belgileri jatuı mümkin. Gäp sol jaqsınıñ sırtqa şığuına qolaylı jağday jasay bilude. Büginde birqatar jwrt toy-biznestiñ körnekti ökili sanaytın Qayrat Nwrtastıñ öz basım wnatıp tıñdaytın «Jüregiñnen bir orın ber» deytin äni bar. Sol än yutubta toğız ayda 27 million märte tıñdalğan. Osı än, meniñşe, talantına dau joq, biraq «eli qalay bolğasın, börki solay bolıp» ketken Qayrattıñ bükil toy-şığarmaşılığınıñ äredik bir jerinde, performans sätinde şığıp ketken, keude sarayında qıstığıp jatqan şınayı, talanttı dünielerdiñ bir kesegi me deymin. Düniege kelmey qalğan beykünä şaqalaq tärizdi mwnday şınayı şığarmaşılıq änşini ar-wyat sınına saluı tiis, biraq ol üşin öner salasında qolaylı jağday, qajetti atmosfera jasaluı kerek. Än tüzelui üşin tıñdauşı tüzelui kerek. Talant bar jerde tärbie de boluı kerek. Bağıt berilui kerek. Bizdiñ estradada qazirdiñ özinde Dimaştıñ neoklassikasınıñ äserimen sonday bir ahualdıñ tağanı tartılıp ta qaldı. Sol jaña klassikalıq stil'diñ, dwrısı, klassikalıq derlik sau talğamnıñ arqasında jüzdegen, mıñdağan adam nağız önerdiñ wmıtıluğa aynalğan tüpqazıq missiyası – biik öredegi äsemdik älemine qaytıp oralıp kelip jatır. Bwl qatardı Dimaş bastağan at töbelindey toptıñ küşimen molaytu qiın. İske attıñ tügindey estrada orındauşılar tügel tartıluı kerek. Eger är talanttı änşiniñ soñında 50-100 mıñ talğampaz tıñdauşı twradı dep eseptep, osı sipırdı älgi darındarımızdıñ jalpı sanına köbeytsek, nağız, täuir muzıkanıñ qadirine jetetin twtas armadağa ie bolar edik. Ekinşiden, bwl «at tügi» üşin Reseydegidey BAQ-tı, radio-televidenieni, koncert alañdarın bası bütin monopoliyağa aynaldırmaytın, yağni vertikal' basqarılmaytın, Ukrainadağıday erkin, eksperimenttik ıñğayda kölbeu ıñğaylastırılğan ahual jasaluı jön. Muzıkalıq industriyanı osılayşa iştey qayta qwrudıñ arqasında Ukrainada beyresmi türde «ukrpop» dep atalıp otırğan jaña estradalıq bağıt payda bolıp, ol şetelde, sonıñ işinde Batısta kädimgidey kädelene bastadı. Büginde qatarında MONATIK, Qvest Pistols,YUKO, Nata Jijenko, Jenya Filatov, YUriy Bardaş sındı özgeşe bitimdi orındauşılar bar «ukrpoptıñ» negizgi «Okean Elꞌzı», «Busmboks», The Hardkiss üştiginiñ, bwdan da dälirek aytsaq «Elꞌzanıñ» frontmeni Svyatoslav Vakarçuktiñ küşimen qalanğan. Bizde bwl mindet halıqaralıq deñgeydegi birden-bir qazaq önerpazı – Dimaştıñ moynına jauğa salğan jalğızday artılıp otır. Iä, däl osı änşiniñ ıqpalımen biz qazir Ukraina jüzege asırğanday integrativtik mädeniettiñ qazaqstandıq modelin jasau qarsañında twrmız, bwl – uaqıt talabı, dese de ol iste bir kommentator (Meyram Şotay) beynelep «wlttıñ kiimi» dep atağan Dimaştıñ, ol taldap jasap otırğan eksperimenttik patenttelmegen saund, ämbebap muzıkalıq tegtiñ alar ornı bir töbe. Qazaq halqınıñ bolaşağı qazaq tilinde bolsa, qazaq mädenietiniñ bolaşağı onıñ integrativtik modeliniñ ömirşeñdiginde. Endeşe jarğaq qwlağı jastıqqa timey bolaşaqtıñ osı twğırınıñ kesegin qalauğa üles qosıp jürgen öner iesin, aytısker aqın küstänalap otırğanday, tek özine ğana qızmet etetin deu, bilmey, bayıbına barmay aytılğan söz. Dimaş jäne onıñ ökşesin basıp kele jatqan talanttı şoğır – «Dimaş» trendi «onsız da bolmısı europalanıp bara jatqan qazaqtı, qazaqtıñ jastarın» jaman jaqqa ilestirmeydi, qayta älem jasağan kämelettiñ toqsan toğız kemşiligin tanıp, toqsan toğız jetistiginen aulaq boluıdıñ ilkimdi joldarın izdestiredi. Qazaq jastarı Dimaş fenomenine aualanıp, bwzılıp ketedi dep qorıqpa, qorıqsañ, öziñ bir sınap barıp äldenege toqtap qalğan taza koreylik submädeniettiñ – key-poptıñ ıqpalındağı, 7-den 20-ğa deyingi jastarımızdı tügelge juıq soñına ertip otırğan «Naynti uandardan» qorıqqın, Rinat joldas! Osı orayda Kpop in KZ saytı qazaq jastarı arasında jürgizgen bir saualnama qorıtındısın nazarıñızğa wsına keteyin: «Siz korey tilin ne üşin üyrenip jürsiz?» degen swraqqa respondentterdiñ 15,4%-ı korey universitetine tüsu üşin, 21%-ı korey sözderin tüsinu üşin, 20,9%-ı korey mädenietin wnatatındığı üşin, 13,3%-ı korey änderi men doramaların tüsinu üşin, al 29%-ı Koreyağa barıp twru üşin dep jauap bergen...

Dimaş ülgi salıp otırğan integrativtik mädeniet modeliniñ pragmattıq Batıstan bwrın ruhani Şığıspen baylanısı nazar audararlıq. Bükil Ortalıq Aziya boyınşa halıqaralıq fan-qoğamdastığı bar jalğız änşiniñ şığarmaşılığın modal'dıq Şığıs muzıkası şarbıday şırmap jatır. Mısalı, keybir änderindegi Tayau Şığıs muzıkasına tän mizrahi stili. Sonday-aq birqıdıru sarapşılar Dimaş örnegin Fusion janrınıñ şığıs bwtağına jatqızadı. Jalpı mamandardıñ aytuınşa ortaaziyalıq önerpazdar keñestik orındau standartınıñ ayasınan emin-erkin şığıp kete alatın birden-bir änşiler eken jäne sonımen birge aymaq artisteriniñ keyingi kezde Şığıs boyınşa aldımen Aziya qwrlığına den qoyuı küşeyip keledi. Osı twrğıdan kelgende Dimaş TMD aziyalıqtarı ğana emes, jalpı künbatıs şığıs elderi boyınşa oñtüstik-şığıs Aziyağa birinşi bolıp tereze aştı dep nıq senimmen aytuğa boladı. Ol 2014 jılı Aziya-Tınıq mwhit habar taratu odağı Istambwlda ötkizgen ABU TV song festivalinde on eki elden kelgen änşilerdiñ arasında «Daydidaudı» jäne belgili türik änşisi Selda Bagjan repertuarınan türiktiñ «Gezi baglari» änin orındap közge tüsti. 2014 jılı Isıq-Köl jağasında ötken «Meyken Aziya» (Keñ-baytaq Aziya») halıqaralıq konkursında (otızdan asa aziyalıq elden änşi keldi) top jarğan edi jäne sol alqalı şara kezinde gala-koncertti jürgizip twrğan qırğız qızı: «Dimaştı bükilğalamdıq ataq-dañq kütip twr!» - dep köldiñ basın jañğırıqtırğanı bar-dı. Auızına qwday salğan eken, eki jıl aralatıp Dimaş aylapat Aziyanıñ qay jerine barsa da stadiondı lıq toltırıp tıñdarman jinay alatın därejege jetisti. Basqa emes, arqasın elge tiregendey şığıstıq, aziyalıq modal' muzıka stilimen än şırqauınıñ jäne aziyalıq çempiondarğa tän minez-qwlqınıñ, tözimdiliginiñ, erik-jigeriniñ, şınıqqandığınıñ, tärbieliliginiñ arqasında da sonşalıq ataq-dañqqa bölenip otır. Bir zamanda Aziyanı Euraziyamen qosıp tolıq qamtudı alğaşqı globalist passionarlar – wlı qağan Şıñğıshan men jeti jwldızdıñ ämirşisi Ämir Temir mwrat twtqan edi. Qajımwqan da kezinde «Qara Ivan» degen nıspımen Aziya çempionı atanğan, yağni oğan «Japoniyanıñ, Koreyanıñ jäne Mançjuriyanıñ çempionı» degen ataq berilgen. Qajekeñ osında, Soltüstik Mançjuriyanıñ han qalası Harbinde 1913 jılı japon djiu-djitsuiniñ has şeberi Sarakiki Jindofudıñ omırtqasın omırıp, bas terisin sıpırıp alğan. Qazaq çempionı älemniñ eñ ülken qwrlığına – Aziyağa arağa jüz tört jıl salıp oraldı jäne bwl jolı Dimaş bolıp kelip muzıkamen täykesinen tüsirdi. Sonımen birge bizdiñ Aziya mädenieti, Aziya muzıkası jönindegi tüsinigimizdi de ayta qalğanday keñeytti. Bwrın biz bwl qwrlıqtağı muzıkanı, estradanı türiktiñ Tarhan, irannıñ Guguş, qırımlı tatardıñ Djamala, qazanlı tatardıñ El'vira Garifullina, Dina Garipova, äzerbayjannıñ Sabina Babaeva, Eldar Qasımov, özbektiñ Nargiz Zakirova, Sevara, çeşenniñ Şarip Umhanov, dağıstannıñ Selim Aliharov, türkimenniñ Anagözel Gokinaeva siyaqtı önerpazdarımen ğana közge elestetetinbiz. Endi Dimaştıñ arqasında dünieniñ osı böligine tiesili Sem Adrian, Gülden Ergen, Emre Edjelen sındı änşilerdi aşıp otırmız. Sol siyaqtı Qıtayda Han Hong, Tan Djin, Koko Li, Laura Çang, Vu Tong, Tia Rey, Djeyson Çjan, Hua Çen tärizdes änşiler barın bwrın kim bilgen. Nemese Oñtüstik-Şığıs Aziya elderinde So Huyang, Marselito Pomoi, Şila Amsah, Tengri, Azap Divas, Tereza Karpio (Du Li Şa), Laura Şeng, KZ Tandingan, «Lion» tobı qwralıptas özgeşe bitimdi artister bar dep oyladıq pa?! Onı aytasız, irgeles, qandas ŞWAR-da Aray, Janat Ädilhan deytin tamaşa änşiler barın endi bilip jatırmız. Pugaçevalarmen miımız aynalıp qalğan bizdiñ talğam-tanımımız üşin bwl äydik jañalıq boldı jäne sonıñ arqasında Aziya jayındağı bwrınğı tüsinigimiz tübegeyli özgeriske wşıradı. Söytsek, Şığıs jäne Oñtüstik-Şığıs Aziyada biz estrada, fol'klor, akademiyalıq janrlar dep mör basıp bölip tastağan närselerdiñ ara-jigi ayqın bilinbey jımdasıp jatadı eken de, soğan säykes mwndağı köptegen estradalıq orındauşılar üşin birneşe vokaldıq tehnikanı qatar qoldanu nemese Marselito Pomoi sekildi tenormen, baritonmen kezektestirip şırqau, So Huyang qwsap dauısın kökke şanşıltıp aytu ädettegi jağday körinedi. Osı jäne özge de sebepterge jäne koreylik k-pop mädenietiniñ, onıñ Psy (Pak Çe San) siyaqtı körnekti ökilderiniñ arqasında aziyalıq muzıka «korey tolqını» bolıp älemge tarap, tipti alğa suırılıp şığa bastağan (sarapşılar sonıñ işinde bizdiñ Q-pop – qazaq pop stilin de osı koreylik key-pop arnasındağı jaña bağıtqa jatqızadı). Älbette, bwl mäseleniñ bir jağı ğana şığar, zamanaui aziyalıq şou-biznestiñ älemdik arenağa baspatörelep kirip, oğan öñ bere bastauınıñ koreylik pop-mädenietten basqa da türtki sebepteri boluı mümkin, sonıñ işinde qazir batıstıq saund jeter jerine jetip, endi damu qarqını bayaulay bastağanın, al jas aziyalıq estrada öneri kerisinşe kemeline kelip, boyın bwla küş kernep twrğanın da eskeru jön. Estrada boyınşa Aziya Batıstıñ aldına tüse bastağanın Amerikağa barğan bir saparında Dimaş ta aytqan-dı. Onı Dimaş pen Daneliya qatısqan amerikandıq The World's Best talanttar şouı qwramınıñ seksen payızın aziyalıqtar qwrağanınan da añğardıq. Iä, kezinde Pele älem jwrtşılığına, sonıñ işinde ağılşındardıñ özderine de futboldıñ regbi emes, ülken öner ekendigin körsetip berdi ğoy, biraq bwdan Angliya – futboldıñ tarihi otanı degen wğım joğalıp ketken joq. Sol siyaqtı Batısta da muzıkalıq material älde de küşti, biraq sonı orındaudağı şeberlik tarazısı aziyalıqtarğa qaray aua bastağanı anıq. Ärberdesin Dimaş ta bügingi twğırına aldımen sol batıstıq hit änderdi alğaşqı orındauşılarınan da asırıp, tamaşa kaver-nwsqalar jasau arqılı köterildi ğoy. Sol twğırdı juırda galiya1928 deytin kommentator bılayşa sipattaydı: «Koreyskaya pevica So Huyang na dannıy moment yavlyaetsya luçşey pevicey v mire, i Dimaşu, kak aziatskomu pevcu, otvodyat mesto ryadom s ney, nazıvaya ee korolevoy, a ego korolem sovremennogo peniya v mire».

Qalay bolğanda da Aziyağa kelip, özi üşin mülde tosın muzıkalıq äserlerdi keziktirgen Dimaştı qazirdiñ özinde Aziya qwrlığınıñ än koroli dep atauğa boladı jäne qazaq änşisi öz önerimen, bir qırğız küyermeni jazğanday, «Aziyanı duynogo tanıttı». Osı orayda qıtaylıq maman Fu Linniñ bir pikirin keltiru jön. Onıñ aytuınşa, Dimaştıñ än salu tehnikasın «adam mümkindiginen tıs tehnika» dep moyındau kerek jäne Batısta mwnday älemdik sänge aynalatın bağıttardı ädette Uitni H'yuston, Merayya Keri, Beyonse deñgeyindegi megajwldızdar jasaydı, al Aziya qwrlığında sonday birinşi bolu baqıtı Dimaşqa bwyırıp twr. Jäne de bwl jaña muzıkalıq bağıt älemdik öñ alıp ketui äbden mümkin.

Biraq ambiciyası aspan tiregen aq adam osı şındıqtı moyınday ma deseyşi aldımen. «Özim de bir Nostradimuspın ğoy» dep qoyayınşı, bwdan birqatar uaqıt bwrın bel'giyalıq ataqtı änşi Lara Fabiannıñ şığarmaşılıq jolın saralay kelip, äsirese onı Amerika jeti jıl boyı öz än narığına kirgizbey, aqırı Selin Diondardıñ dümpuimen eline – Europağa qaytarıp jibergenine, sol siyaqtı belgili moldavan änşisi Dan Balan da mwhittıñ arğı jağında bir jıl bolıp qaytıp kelgenine qarap, Jaña dünie bizdiñ «aziyalıq» Dimaşqa da sonday bir täsil qoldanıp qaluı mümkin-au dep joramaldağan edik, amerikandıq Ranker portalı 2019 jıldıñ basında ötkizgen älemniñ üzdik jüz änşisin anıqtaytın onlayn dauıs beru bastalğan 16-qañtar küni 35-orında twrğan Dimaş ertesine, bwl uaqıtta qwlaqtanıp ülgergen Deaps-tardıñ iske qosıluımen 104 mıñnan asa layk jinap, işinde Merk'yuri, Maykl Djekson, Uitni H'yuston bar alğaşqı üştiktiñ da aldına şıqtı. 18-qañtarğa qarağan tüni Dimaşqa berilgen dauıs sanı 113 mıñnan asqanda kenet layktar men dizlayktardıñ ornın auıstırıp jiberu arqılı qazaq änşisi 369-şı orınğa sırğıdı (Lara Fabian 366-orında). Keybir komment ieleriniñ jazuınşa, bwl – qoldan wyımdastırıp wpay jinaudı boldırmaudıñ amalı, yağni bir elden layk basu sanı kürt köbeyip ketken jağdayda komp'yuterlik programma mwnı avtomattı türde ädiletsiz oyın dep tanıp, layk pen dizlayktıñ ornın auıstıradı eken. Bwl jerde şınında da bir ğana elden – milliardtıq Qıtaydan Dimaş üşin berilgen dauıstıñ öte köptigi komp'yuterlik jüyeni iske qosqan tärizdi, biraq jer şarınıñ tükpir-tükpirinen dauıs beruler de boldı ğoy, komp'yuter ondaydı esepke ala almaytını belgili, biraq osı jerde wyımdastıruşılar özderiniñ programmalanbağan aqıl-oyların, qarapayım logikasın iske qosıp, älemniñ Qıtaydan da basqa ondağan elinen bir mezgilde berilgen mıñdağan dauıstı wyımdastıru Dimaş tügil CRU-diñ öziniñ qolınan kelmeytinin esepke alsa, käne. Eñ ğajabı, Ranker ötkizgen dauıs beru bir änşige bükil älemniñ bwlayşa ıntasınıñ qwlauı bwrın estradatarihında bolmağanın, mwnday jağday jansız komp'yuter bılay twrsın, aqıl-oyı kemel amerikandardıñ öziniñ oylau qalıbına sıymağanın körsetti. Onımen qoymay, portal sebebin aytpastan däl Dimaşqa layk basudı toqtatıp tastadı. Dimaştıñ birqatar fanattarı jazğanday, wyattan üş kün bwrın tuğan qoltığı sasıq äldeqanday bir sayttıñ resmi emes, baldır-batpaq reytingine bola tondı otqa tastaudıñ qajeti de joq şığar, degenmen, osınıñ özi Batıs pen Aziya arasında körineu sauda soğısımen qosamjar kömes zertşil aqıl jäne ruhaniyat jarısı da jürip jatqanın, osı örede AQŞ öz narığına ağılşın saksondar men afroamerikan orındauşılardan basqa, özge näsilden şıqqan, äsirese tübi TMD-lıq änşilerdi ölse de kirgizgisi kelmeytinin tap-taza körsetip berdi. Osı ıñğay The World's Best realiti şouı kezinde de bayqaldı. Mäselen, atalmış konkursta dausız ümitker retinde qarqındı promo jürgizilgen filippindik üş baladan twratın TNT.BOYS tobınıñ vokal şeberligin osı jastağı balalar üşin ortadan joğarı dep bağalauğa boladı, al ondaylar älemniñ kez kelgen elinde, mısalı, TMD elderinde tolıp jatır. Al amerikandar tañdanbasqa tañdanatın halıq eken. Olardıñ muzıkalıq talğam teñgeyin osınıñ özi-aq körsetip twrğan joq pa?!

Uaqıtı kelgende qazaq äni Dimaş arqılı älemniñ bwl böligin de bağındıradı, inşalla. Oğan eş kümän joq, sebebi ol qazirdiñ özinde itköylegine sıymay twr, ekinşiden änşiniñ eñ mıqtı fan-qoğamdastığınıñ biri sol elde ornalasqan. Äzirge Dimaşımız 7, 6 mlrd. älem halqınıñ 4, 5 mlrd. böligin qwrap otırğan Aziyanıñ än padişası jäne osınıñ özi qazaq üşin az merey emes. Bwl ataq Dimaşqa 2017 jılı Şanhayda ötken Top Chinese Music Awards sıylığınıñ «Aziyadağı eñ tanımal änşi» nominaciyası jüldesin tapsıru arqılı resmi bekitilgenin aytu jön. Sıylıq Qıtaydıñ ğana emes, bükil Aziyanıñ Gremmi sıylığı dep sanaladı. Osınıñ özi Qıtay mädeniet boyınşa da Aziya qwrlığınıñ ortalığına aynalğanın bildiredi jäne bwl rette Dimaştıñ Aziyağa, odan äri dünie jüzine tanıluı däl osı Qıtay Halıq Respublikası arqılı ğana mümkin bolğanı – şıqqan kündey şındıq. Külesiñ be, jılaysıñ ba, qalay etkende de bwltartpaytın aqiqat.

(Jalğası bar)

Maqsat Täj-Mwrat

Abai.kz

10 pikir