Särsenbi, 17 Şilde 2019
Abay.tv 7689 26 pikir 1 Säuir, 2019 sağat 10:45

Kraustıñ "Er Töstigi" qazaqtı adam etin jegiş wltqa aynaldırmaq pa?

Elimizdiñ kino salası twsalğan attay twralap, mülde dami alar emes. Äuesqoy rejisserler men änşi-sayqımazaqtar tüsirgen fil'mder älemdik deñgeydi qoyıp, eldegi esti körermenniñ köñilinen şıqpaydı. Al 52 jıldıq tarihı bar qazaq animaciyası jaylı aytudıñ özi qiın. Biren-saran täuir önimdi aytpağanda köp sandısı balanıñ oyını, baqsınıñ jını ğana...

Jaqında «Azia animation» kompaniyası «Er Töstik» ertegisiniñ jelisimen tüsirgen ertegi attas mul'tfil'mdi kördik. Ökiniştisi, bwl mul'tfil'm halıq ertegisin qayta jañğırtıp, wlıqtau üşin emes masqaralau üşin tüsirilgendey. Sebebi, bwnda bizge jaqsı tanıs «Er Töstik» mülde joq. Bwl fil'mdi atalğan kompaniyanıñ ieleri Igor' Kraus, Artur Kraus degender tüsirgen eken. Qazaqtıñ tarihı men salt-dästürinen habarı joq  bwndaylarğa halıqtıñ qwndı jädigerin jwlmalauğa kim rwqsat berdi?!

«Azia animation» kompaniyası Kraus otbasınıñ jobası sekildi. Almatı qalası äkimdiginiñ Tilderdi damıtu, mwrağattar jäne qwjattama basqarmasınıñ tapsırısı boyınşa, qazaq ertegileriniñ jelisimen mul'tfil'm tüsirip jürgenderine köp uaqıt bolıptı. Biz söz etip otırğan «Er Töstikti» de atalğan mekemeniñ tapsırısı boyınşa dayındağan. Demek, ağayındı Kraustardıñ qazaq ertegilerin küstanalauına kömek berip otırğan däl osı basqarma bolsa kerek.

Qazaq halqı auız ädebietin qayğısı men quanışın qatar artqan qara narınday kördi. Sol qatarda ertegilerdiñ arqalar jügi de jeñil emes. Este joq eski zamannan beri jalğasın tauıp, halıq arasında qadım zamanğı qauım qiyalınan sır şertetin şejire bolıp kele jatqan auız ädebietiniñ ädemi bir salası ertegiler edi. Mwnda adamdardıñ armanı men tilegi, qiyalı men ümiti, nanımı men senimi, tanımı men tüsinigi körinis tabadı. Qazaq halqı ertegige bay elderdiñ biri. Qazaq ertegiliri – tarih tolqınınan sürinbey ötip, halıq sanasına siñip ketken syujetter.

Endeşe bir wlttıñ salt-sanası men ädet-ğwrpınıñ iisi siñgen tarihi jazbalardı öz bilgeninşe özgertuge eşkimniñ qaqısı joq. Özgertkende de özge eldiñ erekşelgin siñirip, qazaqı boyauın bwzuğa tipten bolmaydı. Al mına «Er Töstik» atın jamılğan mul'tfil'm biz bala jastan oqıp ösken «Er Töstikpen» üş qaynasa sorpası qosılmaytını ökintti. Tek keyipkerlerdiñ atı ğana birdey.

«Er Töstik» ertegisiniñ jelisi är qazaqqa jaqsı tanıs bolğandıqtan onı bwl jerde qaytalamaymız. Tek süyikti ertegimizdiñ siqın qaşırğan soraqı mul'tfil'm jaylı söz etemiz. Fil'm bastalğanda ekranda «Azia animation» WSINIDI» ("wsınadı" dep dwrıs jazuğa da şamaları kelmegen) degen jazu şıqqanda-aq «qoyandı körip qaljasınan tüñilgendey bolğanbız». Bwnımız beker emes eken. Mul'tfil'mdegi keyipkerlerdiñ türi adamnan göri albastığa jaqınıraq. Atı şulı «Aldar köse» animaciyalıq fil'mindegi qwbıjıqtar mwnda da jür. Aytpaqşı,  «Aldar köseni» qwbıjıqqa aynaldırıp, özimizge wsınğan tağı da osı ağayındı Kraustar bolatın. Bwlar nege är fil'minde keyipkerlerin qwbıjıq etip körsetedi. Älde qazaqtı swrıqsız halıq retinde surettegisi kele me?! Bwlarğa tapsırıs berip, qarjılay qoldap otırğan Almatı qalalıq Tilderdi damıtu basqarması qayda qarap otır, älde olar üşin joğarğa beretin esep-qisap «mwzday» bolsa boldı ma?!

Keyipkerlerdiñ türiniñ qorqınıştılığı öz aldına, fil'mdegi syujet pen söz-söylemder qazaqı mentalitetke mülde jat. Altı wlı bar topas äkeniñ  esimi Ernazar. Wldarı qalağa qız izdep qañğıp ketedi, äke-şeşesi malınan ayırılıp aş qaladı. Al biz biletin «Er Töstikte» Ernazar baydıñ segiz wlı boladı. Jwttan  malın aman alıp qalu üşin elmen birge otarğa ketedi. Al üyde qalğan ata-ana şañırata iluli twrğan soñğı töstikti tauıp jeydi. Töstik jegen ana jükti bolıp, Töstikti düniege äkeledi. Bwl jerde qızıq qwmar säbiler qalay düniege kelgenin swrağanda aytılatın «atañnıñ auızınan tüstiñ» degen qazaqı tüsinik körinis tabadı.

Al biz körgen mul'tfil'mde Töstikti aşqaraq Ernazar şal jalmauız kempir örtegen auıldıñ jwrtınan tauıp aladı. Balanı qolına alıp «balpanaqtay semiz eken» dep silekeyi şwbırğan şal, äyeline baladan tamaq dayındaudı bwyıradı. Balanıñ atın Töstik dep qoyıp, töstik retinde jey bermekşi. Balanıñ Töstik ataluına osı söz sebep boladı.

Wşatın tärelke minip jürgen jalmauız kempirdiñ türi tipten qorqınıştı. Jalmauız kempirdiñ körikti bolmaytını şındıq. Alayda däl mınaday qwbıjıq bolmas. Bala kezimizde qanşama ertegi oqıdıq, sondağı jalmauız nemese mıstan kempirdi däl osınday qwbıjıq beynede elestetip körmeppin. Ol tağı «ökpesi sırıldap, tamağı qırıldap, kürek tisin jwlıp alıp» ertegidegi qaharmandı quıp jüretin jalmauız emes, wşpa tärelkege minip alıp, qolındağı tayağımen kiiz üylerdi örtep jüredi.

Balaları qalağa qız izdep ketken soñ «Ernazar» men kempiri aşığadı. Aştıqqa şıdamağan şal «TİZE qusırıp (qol qusıratın qazaq edik) otıra almaymın» dep añğa şığadı. Qaban atıp alıp jemekşi. Qay qazaq qaban etin jeytin edi. Keyipkerge birese balanıñ etin, birese qabannıñ etin jegizbekşi bolğan avtordıñ maqsatı ne? Bolaşaq wrpaqqa ata-babasın qanday halıq retinde körsetudi közdep otır. Bwğan qosa, añğa şıqqan şaldıñ är qimılı sayqımazaq. Qarsı aldında otırğan qoyandı ata almaydı. Tipti, qazaq qoyan etin de tamaq dep sanamağanı sözsiz.

Biz biletin Er Töstik Şalqwyrıq attı twlparına minip, Jelayaq, Költausar sındı adal dostarınıñ arqasında jauların jeñip şığatın edi. Al mına «Er Töstik» jayau. Jaularımen jayau jürip soğısadı. Euraziya dalasın at twyağınıñ şañına kömgen qazaqtı twlparınan tüsirip, jayau qaldırğan avtordıñ oylağanı ne? Eger özi ertegi qwrastırğısı kelse «Er Töstik» dep atamay qwrastıra bersin. Keyipkerin töbesimen jügirtem dese de öz erki. Tek qazaqpen, qazaqtıñ fal'klorımen qatısı joq etip tüsirsin.

Bwl fil'mniñ keyipkerleri dwrıs söyleudi de bilmeydi. Joğarıda şaldıñ «TİZE qusırıp otıra almaymın» degenin jazdıq. Sol sekildi avtordıñ balta men balğanı ayıra almaytının da bayqadıq. Jalmauız kempirdiñ arqasına öz baltası qadalıp, öledi. Al «Töstik» onı dostarına kempirge «balğa qadalıp öldi» deydi. Demek, bwlar kişkentay körermenderine zattıñ dwrıs ataluın da üyrete almaydı degen söz. Osı jerde fil'mge tapsırıs bergen Almatı qalalıq Tilderdi damıtu basqarmasın qaytara sınğa alğımız keledi. Älde Tilderdi damıtu basqarmasınıñ mindetine memlekettik tildi damıtu kirmey me?...

Tura bir jarım sağattan twratın fil'mnen ilip alatın eşteñe joq. mul'tfil'm negizi kişkentay balalarğa arnaladı. Säbiler animaciyalıq keyipkerler arqılı tarihın tanıp, tälim-tärbie aluı kerek. Al ağayındı Kraustardıñ qolınan şıqqan mına fil'mge onday ümit artu mümkin emes. Endeşe, ne tarihi qwnı, ne tärbielik mäni joq bwl dünieni «Er Töstik» dep ataudıñ qajeti qanşa?!

«Er Töstik» ertegisinde - tereñ tuıstıq süyispenşilik, ata-anağa qwrmet, adal dostıq, erjürektik sındı qwndılıqtar men ädet-ğwrıp keremet körinis tabatın. Ertegi däl osı erekşelimen ğasırlar boyı halıq arasında saqtalıp keldi. Al biz söz etken mul'tfil'mde mwnıñ birde-biri joq. Bwrınğı keyipkerlerdiñ esimin, osı küngi kinolarda kezdesetin oqiğalarğa teligen qoyırtpaq birdeñe.

«Er Töstik» ertegisi - qazaq auız ädebietiniñ ozıq ülgisi. Alayda kelesi wrpaq  wlt fal'klorımen kitap oqu arqılı emes, osınday kino-fil'mder arqılı tanısadı. Demek, Kraustardıñ «Er Töstigin» körgen jas jetkinşekter qazaq fal'klorınıñ barı men näri osı dep oylauı mümkin. Söytip, wlt ädebieti men mädenietine degen qate tüsinik qalıptasadı. Tipti, wlt bolmısı men mentalitetine qara küye jağıluı mümkin. Sol üşin bwl dünieni sätsiz şıqqan mul'tfil'm dep ğana qarauğa bolmaydı. Qayta wlt fal'klorın bwzu dep bilgen jön.

Sol üşin biz fil'm avtorlarınan bwl dünieni joyudı talap etemiz! Eger joyğısı kelmese,  «Er Töstik» degen atauı men keyipkerleriniñ atın özgertsin. Jäne memlekettik mekemeler osınday jobalarğa tapsırıs bergende sanğa emes sapağa män berui kerek. Äytpese, Almatı qalası äkimdiginiñ Tilderdi damıtu, mwrağattar jäne qwjattama basqarması «Azia animation» kompaniyasına tapsırıs berip jasatqan «Aldar köse» nemese biz söz etken «Er Töstik» animaciyalıq fil'mderi jetkinşekterge eş paydası joq önimder. Memlekettiñ qarjısı qwmğa qwyğan suday qwrdımğa ketti degen söz...

Qazaqtı masqaralağan mul'tfil'mdi mına jerden körip, öz oyıñızdı qossañız boladı. 

Quanış Qappas

Abai.kz

26 pikir