Düysenbi, 21 Qazan 2019
Alaşorda 17167 62 pikir 4 Säuir, 2019 sağat 13:11

Qazaqqa islam dinin jetkizgen qojalar emes

Reseylik iezuydterdiñ zımiyan sayasatı Türgeş qağanatındağı qazaq halqın «karluk» dep bwrmalap engizgen tarihqa. Arab äripteriniñ jazılu wqsastıqtarı olarğa solay bwrmalauğa mümkindik berdi (arabşa jazıluı: كزاق – kazaq, كرلق – karluq). Osılayşa 751 jılğı Talas (Atlah) şayqasında mwsılman arab äskerimen qosılıp Sin äskerin talqandağan qazaq emes, qarluqtar bolıp şığa keldi.

Qıtay jazbalarında «karluk» degen söz joq, orıstar qıtay jazbasına «gelolu» dep engen ataudı «karluk» dep tüsindiruge mäjbür boldı. Şındığında, «gelolu» – «Kereyler» degen ataudıñ qıtayşa bwrmalanuı («r» dıbısı joq qıtaylar «kereyler» degen sözdi «gelolu» deuge mäjbür bolğan). Gelolu qwramındağı «moluo», «çisı», «taşili» degen rular – kerey taypasınıñ qazirgi molqışeruşitarışı ruları. Sol gelolu taypası mekendegen aymaqta äli künge deyin qazaqtıñ Kerey taypası otır. Al Qarluq pen Qarahanidı degen ataularmen eş ru nemese el saqtalmağan, olar iz-tüzsiz joq boldı. Qaydan saqtalsın, onday ataumen tarihta eş el nemese taypa bolmasa, ol ataular qazaqtıñ bolğanın jasırumen aynalısqan reseylikterdiñ qalamınan tuğan. Tarazdağı Qarahan baba kesenesi Qarahanidilerdiñ bolğanına dälel emes. Öytkeni, onıñ HİH ğasırda salınğanı belgili, onı Qarahanidi dinastiyasınıñ tarihta bolğanın däleldeu üşin twrğızğan. Osınday sebepten Taraz qalasın HİH ğasırda Äulie-Ata dep atatqızğan.

Talas şayqasına qatısqan köşpeli türkiler qazaq halqı, onı jasıru üşin arap deregindegi «kazaq» atauın «karluq» dep bwrmalağan jäne sol qazaq halqınıñ memleketin Karluq qağanatı etip tarihqa engizgen Resey sayasatı. Sol Qazaq memleketi hanınıñ IX ğasırda Islam dinin qabıldağanın körsetken arap dereginde bwrmalağan, ondağı  «Qazaqhan» atauın «Qarahakan» dep orısşalağan jäne memleket atauın  Qarahanidı etip tarihqa engizgende Resey imperiyası.

Halqımızdıñ şınayı tarihınan sır şertetin äri Resey ideologtarı tarapınan bwrmalanbağan Ibn äl Asir jazba mwrasın mwhiyat zerdelep körsek:

«V etom (750 g) possorilis' ihşid Ferganı i car' Şaşa. Ihşid poprosil pomoşi u carya Sina, i dal emu podkreplenie iz 100 tısyaç voinov, carya Şaşa okrujili, i on sdalsya na milost' carya Sina, i tot ne priçinil zla ni emu, ni ego priblijennım. Izvestie ob etom dostiglo Abu Muslima, i on vıslal na voynu s nimi Ziyada ibn Saliha. Oni vstretilis' na reke Taraza, i musul'mane pobedili ih, perebili 50 tısyaç i vzyali v plen okolo 20 tısyaç, ostal'nıe bejali v Sin. Bitva proizoşla v zulhidjja v tridcat', tret'em godu (751 g.

Şaş – qazirgi Taşkent qalası, al Taraz degeni – qazirgi Talas özeni. Şaş qalasın 750 jılı Sin patşası basıp alğanın estigen halif Äbu Muslima ol jaqqa qosımşa äsker jibergen. YAğni, Taşkent pen Taraz halqı VIİI ğasırdıñ basında mwsılman bolğan (halif mwsılman jerin käpirlerden qorğauğa mindetti, sol sebepten Taşkent pen Taraz aymağına qosışa äsker jibergen). Ol aymaqqa Islam dinin jetkizgen arabtar sol mañğa ornığıp qaldı. Öytkeni, arabtardıñ barğan jerine ornığıp, islam dinin jayudı maqsat etkeni belgili. Özge aymaqtarda bileuşi bolıp arab qolbasşıları saylandı, tek türkiler otırğan aymaqtarda olay bolmağan. Öytkeni, sonau Hun' imperiyası zamanınan bastap, küni keşege deyin türkiler äleminde tek Asılwya dinastiyası wrpağın ğana patşa dep tanitın dästür saqtalıp keldi. Sondıqtan mwsılman arab halifteri türkilerdiñ patşalıq dästürin bwzuğa tırıspadı, türki patşalarınıñ halifatqa täueldi ekenin moyındauı olar üşin jetkilikti bolğan (tipti, türki patşalarına mwsılman arap-parsı älemi moyınwsınğanına Osman Halifatı tarihı kuä). Islam dinine şaqıru üşin köşpeli qazaq halqımen aralasqan arabtar köp wzamay qazaqqa siñip ketti. Bwdan köşpeli türki (qazaq) taypalarımen birigip Talas şayqasına qatısqan arabtar men qojalar bir emes ekenin wğamız.

Ibn äl Asir qojalar jaylı mınaday asa mañızdı aqparat beredi: «I nastupil god sto tretiy (722 g)... YAvilsya dvoyurodnıy brat carya Ferganı k [Haraşi] i skazal emu, çto sogdiycı v Hodjente. Soobşil emu ob ih polojenii i dobavil: «Nagonyay ih, poka ne uşli v uşel'e. Poka ne vıydet srok, ot nas im ne budet pomoşi... Haraşi okrujil ih i nacelil na nih stenobitnıe maşinı. I podnyalsya voin iz arabov i brevnom stal lomit'sya v vorota Hodjenta. I vorota otvorilis'.... Sabit Kutna, vspominaya kazn' znatnıh, govorit: «Poradovala duşu kazn' Karzandja, Kaşkira, uçast' Beyada. I Divaşti, a takje uçast' Halandja v Hodjentskoy citadeli, gde oni pogibli i propali.... I nastupil god çetıresta devyanosto şestoy (1103 god)... V etom godu v Ree bıl ubit Abu-l Muzaffar ibn al-Hudjandi. Rod Hudjandi proishodit iz goroda Hodjenta, raspolojennogo v Maverannahre. Oni svoe proishojdenie k Muhallabu ibn Abu Sufra».

Osı derekten Äbu Muzaffar degen imam-qojanıñ Hİİ ğasırdıñ basında qaytıs bolğanın, qoja ruı qazirgi Hudjant qalasında qalıptasqanın, olar öz ruınıñ negizin qalağan Muhallab ibn Äbu Sufra dep tüsingenin köremiz. Muhallab ibn Äbu Sufra – VII ğasırdıñ soñı men VIIİ ğasırdıñ basında ömir sürgen tabiğin mwsılman, Iran aumağın 20 jıl bilegen äl-Hadjjadj ibn YUsuf degen arabtıñ äsker basşısı bolğan. Tarihta osı eki adamnıñ esimi qatar kezdesedi. Äl-Hadjjadj ibn YUsuf Mekke qalası mañındağı Tayfte düniege kelgen, esimindegi al-Hadjjadj atauınıñ mağınası – tuğan jeri qajılıq aymaq boluımen baylanıstı (mısalı, Bwharadan şıqqan ğalım «äl-Bwhari», Tarazdan şıqqan adam «äl-Tarazi» dep ataldı). Onıñ qol astındağı äskeri de sol qajılıq aymaqtan şıqqan araptar, olar da özderin «hadjjadj» dep atağandı wnatqan deu orındı. Äl-Hadjjadj ibn YUsuftiñ Horasan bileuşisi etip Muhallab ibn Äbu Sufranıtağayındağanı mälim (Irannıñ qazirgi Meşhed qalası ornalasqan aymağı). Onıñ äskeri hadjjadj arabtarınan qwralğan jäne özi 703 jılı qaytıs bolğan. Joğarıdağı derekte 722 jılı Haraşi bastağan arabtardıñ Hodjent qalasın qalay basıp alğanı qamtılğan. Osı Haraşi qolbasşı äl-Hadjjadj äskerinde şıñdalğan jauınger dep körsetiledi. YAğni, Hodjent qalasın basıp alğandar Hadjjadj araptarı bolıp tabıladı (Ibn äl Asir hadjjadj araptarı Hodjent qalasın Ferğana hanınıñ kelisimimen jaulap alğanın körsetken, olar tek sol qalanı ğana jaulap aluğa kelisim alğan). Olar jaulap alğan qala äuelde Qohand dep atalğan deu orındı (twrğındarı körşilerine qoqan-loqı jasauğa beyim, äri bilikke bağınudan bas tartqandıqtan Ferğana hanı olardı hadjjadj araptarı kömegimen joyğanı bayqaladı). Arabşa «Hodjend» pen «Hohand» öte wqsas jazıladı (خحند – hohand, خجند – hodjend), osını eskermegen orıs audarmaşıları arabtar kelgenge deyingi oqiğalarda da qalanı Hodjend atauımen körsete bergen. Dwrısında, VIIİ ğasırda hadjjadj arabtarı jaulap alıp, ielengen qala – Hohand, sol hadjjadj araptar keyin, Hİ ğasırda hodja degen ru-el bolıp qalıptasqanda qala «Hodjand» dep atalıp ketken deu orındı. Al qalasınan ayrılğan soğdı-täjikter sol aymaqta Hohand atauımen özge qala twrğızğan. Qazirgi Hudjand pen Hohand qalaları körşi jatır (arası, şamamen 100 şaqırımnan asadı). Köp wzamay Haraşi qolbasşı haliftiñ aşuına wşırap qaza tapqan. Sondıqtan halif hadjjadj arabtarın 751 jılğı Talas şayqasına tartpağan dep twjırım jasağanımız jön. Öytkeni, basqa derekte Talas şayqasına qatısqan arab äskeri iemendikter ekeni jazılğan.

Olay bolsa, qoja ruı Hodjend qalasına qonıstanğan Hadjadj arabtarınan VIII-Hİ ğasırlarda qalıptasqan (şamamen 250 jılda), Ibn äl Asirde olardıñ «otanı» Hodjend qalası ekenin körsetken. Olar Hİ ğasır soñınan bastap osı qaladan özge aymaqtarğa taralğan (Zakavkaz'e men Türkiyadağı Hodjalı qalaları, Qaraqalpaqstandağı Hodjeli qalası) deu orındı. Ibn äl Asir derekteri Qarahanidı delinetin memleketti türkilik äulet bilegenin (arap emes), qazirgi qazaq dalasındağı türkiler IX ğasırdan mwsılman ekenin, olardıñ eñ soñğıları (soltüstik batıstağıları) XI ğasır basında mwsılmandıqqa tolıq ötkenin anıq körsetedi. Ibn äl Asir jazbasınıñ orısşasında qazirgi qazaq dalasın mekendegen halıq «turk» dep körsetiledi. Arapşa jazıluında «qazak» pen «turk» sözderi öte wqsas: قزك qazak, ترك turk. Soğan qarağanda, arabşa tüpnwsqada halıq atauı «qazak» bolıp jazılğan. Qazaqtıñ erteden bar ekenin jasıru üşin onı orısşağa «turk» dep audarğan deu orındı. Demek, qazaq öz otanında erteden bar, qazaq halqı Islam dinin qoja ataulı el qalıptaspay twrğan zamanda qabıldap qoyğanına Ibn äl Asir derekteri kuä.

Olay bolsa, VİII ğasırda Taşkent pen Taraz aymaqtarına ornıqqan mwsılman arabtar qazaqtar pen özbekter qwramında boluı tiis. Özbekter – ru-taypaların äldeqaşan wmıtqan otırıqşı halıq, sondıqtan qay özbektiñ atası arabtan taraytının anıqtau mümkin emes. Qazaqtar – köne hun'-saq zamanınan beri ru-taypa bolıp tärtiptelu dästürinen eş aynımağan halıq. Qazaqta Ramadan degen taypa bar. Olardıñ basım böligi batısta – Kişi jüz qwramında bolğanımen, edäuir böligi Qazaqstannıñ oñtüstiginde otır. Olardıñ ata qonısı ertede Taşkent aymağı bolğanın däleldeytin derekter bar. «Ramadan» atauı taza arab sözi ekeni anıq, bwl taypanıñ tañbası dulat taypası tañbasımen birdey. Osı derekter VIIİ ğasırda kelgen arab mwsılmandarı dula (dulat) taypası qızdarına üylenip, qazaq halqı qwramına «ramadan» atauımen jeke ru bolıp siñgenin körsetedi. Sol kelgen arabtar arasında Mwhammed payğambarmen (s.ğ.s.) rulas adamdar da bolğan. Olardı özge mwsılmandar «seyd» (mırza) dep atağanı, täjik elindegiler äli de «seyd» dep atalatını jäne qojalar arasında da eñ bedeldisi seyd qojalar ekeni belgili. Sol seyd arabtar ramadan taypasında bolsa jeke ru atauımen saqtalar edi. Demek, seyd arabtar özge qazaq taypası qwramında qalğan. Oşaqtı taypasındağı seyit ruı sol qwrmetti mwsılman arabtardan qalıptasuı mümkin. Öytkeni, ol ruda ata-babasınan moldalıqtı, din jolın wstanıp kelgen äuletter köp kezdesedi. Sonımen ramadan taypası men seyit ruı VİII ğasırda Taşkent pen Taraz aymaqtarına ornıqqan arabtardan bastau alğan dep bilemiz.

Al qazirgi Qaraqalpaqstanğa VIIİ ğasırda ornıqqan arabtar nökis ruı bolıp qalıptastı jäne ondağı Nökis qalası atauın solar ornıqtırğan. Keyin sol nökis ruınıñ Şımkent aymağına ığısqandarı dulat taypası qwramına endi (olar arğı tekteri arabtan ekenin wmıtqan joq).

Payğambarımız Mwhammed (s.ğ.s), araptıñ arap emesten eş artıqşılığı joq ekenin, artıqşılıq tek imanınıñ mıqtılığımen baylanıstı ekenin eskertken. Bizdiñ dalağa Islam dinin jetkizgen arap mwsılmandarı onı jaqsı tüsingen, sondıqtan olar qazaq pen özbekke din taratıp siñisip ketti. Al özderin «aqsüyek», özgeni «qara» dep tanu, sol sebepten qaramen qwdalasudan bas tartu Payğambarımızdıñ (s.ğ.s) jolınan emes. Onday dästür täkäparlıqtıñ belgisi, al täkäpparğa jwmaq haram delingen. Qojalar qazaq arasına tek XII ğasırdan keyin ğana ene bastağanın,  olardıñ sopılıq joldı alıp kelgenin tarihi derekter bayqatadı.

Olay bolsa qazaq halqına Islam dinin jetkizgen arap mwsılmandar äldeqaşan qazaqqa siñisip ketken. Qazaqtı asıl dinmen qauıştırğan araptar men qoja ruınıñ eş baylanısı joq deu orındı.

(Jalğası bar)

Bekjan Ädenwlı

Abai.kz

 

62 pikir