Särsenbi, 17 Şilde 2019
Alaşorda 8170 37 pikir 8 Säuir, 2019 sağat 11:44

«Hazaq» sözin orısşa «hitai» dep ädeyi bwrmalağan...

Qarahan kesenesi

Aldıñğı maqalada Qoja ruı Hodjend qalasına qonıstanğan Hadjadj arabtarınan VIII-Hİ ğasırlar arasında qalıptasqanın (şamamen 250 jılda) XIII ğasırdağı arap tarihşısı Ibn äl Asir dereginen körsettik. Olar Hİ ğasırdan bastap osı qaladan özge aymaqtarğa taralğan deu orındı (Zakavkaz'e men Türkiyadağı Hodjalı qalaları, Qaraqalpaqstandağı Hodjeli qalası).

Endi Ibn äl Asir derekterinen orıstar Qarahanidı dep atatqızğan memleket jaylı derekterdi zerttep körsek:

«Vladetelem Balasaguna i Stranı tyurkov bıl Şaraf ad-Daula (1030-1056). On bıl religiozen i udovletvorilsya povinoveniem emu ego brat'ev i rodstvennikov i razdelil stranu mejdu nimi. Svoemu bratu Arslan-teginu otdal mnogoe iz Stranı tyurkov, Taraz i Isbidjab otdal svoemu bratu Bogra-hanu, Ferganu vsyu celikom otdal dyade po otcu Tuga-hanu, a Buharu i Samarkand i drugie otdal Ibn Ali-teginu. A sam on udovol'stvovalsya Balasagunom i Kaşgarom. Oni — musul'mane iz potomstva Afrasiaba Tyurka. Ih praded, Şabuk Kara-hakan vo sne svoem prinyal islam i poutru obnarujil, çto on musul'manin. Kogda on umer, na ego mesto vstal ego sın Musa ibn Şabuk. I v etom krayu carskiy san ne prekraşalsya sredi ego potomkov vplot' do Arslan-hana ibn Muhammada ibn Sulaymana ibn Dauda Bogra-hana ibn Ibrahima. On vzbuntovalsya protiv Kadir-hana v 494 (1101) g., i tot otnyal u nego carstvo, no Sandjar ubil Kadirhana i vernul carstvo Arslan- hanu. Sredi ego voyska bıl odin vid tyurkov, kotorıh nazıvayut karluki i tyurki guziyskie. Ih ... dva vida. Odin vid nazıvayut uçuk, i drugoy narod, kotorıy nazıvayut buzuk. V etom godu, safare (1043 g.) prinyali islam 10 tısyaç kibitok iz nevernıh tyurkov. I prinesli v jertvu v den' prazdnika Jertvı (zu-l-hidjja) 20 tısyaç golov ovec, i Allah izbavil musul'man ot ih vrajdı. Oni provodili leto v krayah Bulgara, a zimovali v krayah Balasaguna. Ne prinyavşimi islam sredi tyurkov ostalis' tatarı i hitai, oni v oblastyah Sina».

Bwl jerde «strana tyurkov» dep köşpeli qazaq eli körsetilgen (arapşa jazıluında «qazak» pen «turk» sözderi öte wqsas: قزك – qazak, ترك – turk). Orıs audarmaşısı «qazak» atauın «turk» sözimen jasırğanı tüsinikti (arapta «yu» ärpi joq). Qazaq eliniñ mwsılman emesteriniñ eñ soñğıları Hİ ğasırdıñ basında (1043 jılı) islam dinin qabıldağanın, olardıñ jaylauğa – Bwlğar eline (Oral taularına jaqın aymaq) deyin baratının, al qıstauları Balasağwn aymağı ekenin jazğan. YAğni, qazaq halqı qoja ruı qalıptasqanğa deyin Islam dinin qabıldap ülgergen.

Balasağwn qazirgi Talas, Sozaq, Sarısu, Moyınqwm, Şu audandarı ornalasqan ülken aymaq tärizdi. Onıñ atauın Balasağwn emes, Talasağın degen orındı. Öytkeni, Talas pen Şu özenderi Alataudan bir jerden ağıp şığadı, sputniktik kartadan ekeuiniñ arnası ertede Telqoñır degen jerde qosılıp, odan äri Aral teñizine deyin sozılğanı anıq bayqaladı. Qosılıp ağıp jatqandıqtan ol ekeuide sol zamanda köbine Talas özeni dep atalğan tärizdi. YAğni, qazirgi Talas, Sozaq, Sarısu, Moyınqwm, Şu audandarı Talas özeni ağıp ötetin aymaq bolğandıqtan, halıq «Talas ağını» dep atap ketken. Arabşa eki atau öte wqsas, «t» ärpin «b» dep tüsindirip, bwrmalap orısşalağan: تالاصغنtalasağın, بالاصغنbalasağun.

Türkilerdiñ islam dinin qabıldamağandarı Sin aymağında (qazirgi Mañğoliya men işki Mañğoliya) otırğanın, olardıñ tatar jäne hitai bolıp ekige bölinetinin jazadı Ibn äl Asir. Derekte osı ekeuiniñ de türki ekeni anıq körsetilgen. YAğni, «Tatar taypası ol zamanda mañğol tildi bolğan, hitay degender – qidandar, olar da mañğol tildiler» degen reseylik twjırımdar tolıq jalğan (qazirgi Qıtay qwramındağı sol aymaqta tatarlar älide otır, olardıñ türleri Qazan tatarlarınan göri qazaqqa jaqın). Al «hitai» degeni – qazaqtar, «hazaq» sözin orısşa «hitai» dep ädeyi bwrmalağan. Osı eki sözdiñ arabşa jazıluları mınaday: حظاقhazaq, حطاىhatai. Demek Şıñğıshanğa deyinde onda otırğan kerey, nayman, merki (merkit), mañğıl (mañğı), jalayır, qoñırat taypaları men adayjwrt (taydjut), börijigiñ (bordjigin) ruları qazaq halqı dep tanılğan.

Şabuk Karahakan Resey biligi dayındatqan tarihta Satuq Qarahan dep körsetilgen, onıñ Karahanidı memleketin ornatuşı ekeni de aytıladı. Karahanidı memleketi 840 jılı (İH ğasır) ornadı delingen, yağni, Şabuk Karahakan sol jüzjıldıqtıñ ökili. Ibn äl Asir onıñ bilikte otırıp mwsılmandıqtı qabıldağanın jäne Afrasiab Tyurk dinastiyasınıñ wrpağı ekenin körsetken. YAğni, Qarahanidı memleketin bilegen türkilik dinastiya, tolığıraq aytsaq qazaq handarı. Bwl «Qarahanidı memleketin bilegen qojalar äuleti, Qarahan baba qoja» deytinderge naqtı jauap.

Joğarıdağı derekte memleket qwramına qazirgi Orta Aziya men Qazaqstan jäne Qaşqar aumaqtarı kirgenin jäne memleket jerin eñ alğaş Hİ ğasırda bauırlarına bölip bergen – Şaraf ad-Daula han ekeni jazılğan. Memleket äskerinde «karluk» jäne «tyurki ğuzi» dep eki türli atalatın halıq barı, ol halıq öz işinde «uşuk», «buzuk» dep ekige bölinetini körsetilgen (arabta «g», «ç» äripteri joq). Aldıñğı maqalada orıstardıñ arabşadağı «qazaq» atauın «karluk» dep bwrmalağanın ayttıq. YAğni, Ibn äl Asir karluktardıñ, yağni qazaqtardıñ ekinşi atauı tyurki ğuzi ekenin derektegen. Arabşada ğuzi men ğazaq birdey dese de boladı: غزقğazaq, غزىğuzi. Demek, memleket äskeri qazaq halqınan jasaqtalğan, olardı «qazaq» dep te, «türki ğazaq» dep te atağan. Ol qazaqtar öz işinde eki halıqqa bölingen, ondağı «uşuk» dwrısında – uzbek, al «buzuk» dwrısında qazaq dep bilemiz. Öytkeni, äripteri eskirip, key twsı öşken qoljazbadağı «uzbek» pen «qazaq» atauların «uşuk» pen «buzuk» dep ädeyi bwrmalap tüsindiru qiın emes. Olardıñ arabşa jazıluları özara wqsas: ذبكوuzbek, شكوuşuk,  قزكqazak, بزكbuzuk («q» ärpiniñ bas jağı öşip körinbey qalğanın paydalanıp, onı «b» dep körsetken).

Reseylikter ädeyi bwrmalap, «ğuzi degen – oğızdar, olar uşuk pen bazuk degen eki topqa bölingen» dep twjırımdadı. Ibn äl Asirdiñ osı derekteriniñ oğız eline, yağni qazirgi Türkimenstan aumağına eş qatısı joğı aydan anıq. Äñgime qazirgi Qazaqstan men Özbekstan jäne Qaşqar  aymaqtarı jaylı ekeni ayqın körinip twr. Sondıqtan reseylik twjırımnıñ tüsingen adamğa qwnı kök tiın.

Bileuşi äulet – Afrasiab Tyurki dinastiyası. Memleket bileuşileri – Şabuk Karakahan wrpaqtarı. Şabuk Karakahan – Asılwya taypasınıñ ökili, Törgi Aswyaşı (Tyurki Aşina) dinastiyasınan. Memleket biligi Hİİ ğasırdıñ basına deyin osı äulette bolıptı, soñğı hanı – Arıswlan, ol basına tüsken qiın jağdayda Sanjar swltannıñ kömegine jügingen. Sanjar swltan – Tyurki Seldjuk dinastiyasınıñ adamı, ol dinastiya da Şabuk Karahakanğa tuıs ekeni Ibn äl Asir derekterinen anıq añğarıladı. «Tyurki Seldjuk» dwrısında – Törgi Asıljik dinastiyası, sondıqtan dinastiya adamdarın halıq «asıldan» dep atağan. Ol ataudı «sultan» etken arabşa jazbalar ekenin aldıñğı jariyalanımdarımızda aytttıq. YAğni, H ğasırda qazirgi Türkimenstan aumağında oğız elin bilep, olarğa islam dinin üyretken, sosın Hİ ğasırda Zakavkaz'e men qazirgi Türkiya aumağın bilegen, mwsılman älemine jasalğan Krest jorığına toytarıs bergen, keyin Osman imperiyasınıñ negizin qalağan Törgi Asıljik (Tyurki Seldjuk) dinastiyası İH ğasırdağı Şabuk Karahakan äuletinen taraydı.

Endi Şabuk Karahakan esimin taldap köreyik, onıñ esimi dwrısında Şattıq boluı mümkin. Orıstardıñ onı birese Şabuk, birese Satuk dep körsetui sonı añğartadı (arapşada: شاتوق – şatuq, شابوق – şabuq, ساتوق – satuq). Ibn äl Asir türkilerde bileuşini «han» dep ataytının anıq jazğan (kelesi aqparatta), yağni «hakan» degen ataudı qoldanbağan. Negizinen «han» atauın «kagan» dep körsetetin qıtay jazbaları, sebebin qıtay tili zañdılığınan izdegen jön. Sol qıtaylıq bwrma ataudı qoldanıp, arabşa jazbalardağı «han» atauın ıñğayı kelse «hakan» dep orısşalağan – orıs ğalımdarı. Sondıqtan «Karahakan» dwrısında «Kazahkan» dep bilemiz. Öytkeni H ğasırda parsı jırşısı Ferdausi ol memleketti bilegender Kazah handarı ekenin, halqı «köşpeli jauınger kazah» dep atalatının anıq jazğan. Orıstar osı jazbadağı «Kazahkan» atauın «Karahan» dep bwrmalau arqılı «Karahanidı» atauın tarihqa engizgen. Ibn äl Asir jazbasın orısşalağanda «Karahkan» atauın ädeyi «Kara-hakan» dep orıstıq «-» belgisi arqılı özgertip jibergen. Arabşa jazıluında eki atau birdey dese de boladı, tek «z» üstinde noqat bar, al «r» üstinde joq: كزحكنkazahkan, كرحكنkarahakan. Demek, bileuşilerdiñ arğı atası Şabuk Karahakan emes, ol Törgi Aswyaşı (türki aşina) dinastiyasııñ ökili – Şattıq Qazaq han.

Türki Aşina (törgi aswyaşı) ruı taulı Altaydan şıqtı, olar Vİ ğasırda äueli qazirgi Qazaqstan aumağında Türki qağanatın ornatqan. Qazaq halqı ol zamanda öz atauımen qalıptasıp qoyğanın aldıñğı jazbalarımızda däleldegenbiz. Türki qağanatınıñda jäne onıñ ornın basqan Türgeş qağanatınıñda halqı qazaqtar boldı, sol sebepten bileuşi dinastiya adamdarın Orta Aziya halıqtarı (üzbek, tazjik, parsı) «qazaq» dep tanığan. Memleket bileuşisi esimindegi «Qazaq han» atauı sonıñ ayqın däleli. Tarazdağı eski qorımdı «Qarahan baba jatqan jer» dep HİH ğasırda kesene saldırğandar, «Karahanidı memleketin bilegen qojalar» deytinder mülde qatelesedi. Mwnıñ jalğan ekenin Ibn äl Asir jazbası däleldeydi. Qazaq memleketin erteden tek qazaq handarı bilegen, qoja nemese arab eşqaşan qazaqtı bilemegen.

Osılayşa Ibn äl Asir jazbası Orta Aziyadağı alıp imperiya Qazaq handığı ekenin, onıñ halqı «qazaq» nemese «türki qazaq» dep atalatının, ol halıq öz işinde «üzbek» pen «qazaq» bolıp ekige bölinetinin tayğa tañba basqanday ayqın körsetedi. YAğni, ol zamanda üzbek pen qazaq birtwtas halıq bolğan. Ibn Batutanıñ HIV ğasırda Altın orda hanı Mwhammedti «Uzbek han» dep jazuınıñ sebebi, ol memleket halqınıñ qazaq dep te, uzbek depte atala beruimen baylanıstı desek, qatelespeymiz. Ol kezde tazjik (täjik) halqı – taudı mekendegen az el, qaraqalpaqtar (qarapapaq) Orta Aziyağa Kavkazdan tek Hİİ ğasırdan keyin jetti. Şıñjandağı üysün-üzbekter qırğı taypasımen aralasıp, üyqır (wyğır) halqı bolıp endi qalıptasıp jattı. Al qırğız eli Orta Aziyada joq bolatın (olar Eniseyden tek HVİİ ğasırda kelgenin Aleksey Levşin jazadı). Türkimen halqı öz aymağında (oğız elinde), yağni qazirgi Türkimenstan jerinde tüzildi. Demek, Ibn äl Asir ömir sürgen Hİİİ ğasırğa deyin qazirgi Qazaqstan men Orta Aziyanıñ negizgi halqı qazaq dep atalğan, olardıñ otırıqşı böligi üzbek dep te tanılğan. Arap jazbalarındağı qazaq halqın orısşa audarmalarğa «turk» etip engizgen Resey sayasatı, olar qazaqtıñ öz atauımen erteden barın şamaları jetkenşe jasırumen bolğan. Qazaq halqınıñ edäuir böligi sol zamanda qazirgi Şıñjan men Mañğoliya aymağında da otırğan, onda olarmen körşi tatar halqı da mekendegenin añğaramız derekterden (ol jerde türleri qazaqqa wqsas tatar wltı älide otırğanı anıq fakti).

Saq eli men şığıstan auıp kelgen hun'dardıñ  aralasuımen I ğasır men VI ğasır aralığında Qazaq halqı qalıptasqanın aytqanbız. YAğni, bilik hun'darda bolğandıqtan bizdiñ dala «Qwñzaq» dep atalğanın (mağınası: «qwñ jaq» - hun' aymağı) jäne ol artınşa aymaq halqınıñ atauına aynalğanın, keyin atau «Qzaq» bolıp qısqarıp («wñ» böliginsiz), sosın «Qazaq» bolıp birjolata ornıqqanın aldıñğı maqalalarda däleldermen körsetkenbiz.

Ibn äl Asir jazbasınan İH ğasırda Islam dinin qabıldamağan dala qazaqtarınıñ bir tobı bölinip qalğanın (Qazaqstannıñ soltüstik aymağı), alayda olar da Hİ ğasırdıñ basında tolıq mwsılman bolıp memleket biligine moyınswnğanın köremiz. Resey sayasatı käzirgi qazaq eliniñ soltüstiginde Qimaq qağanatı bolğan degizdi, alayda onısıda arapşa köne qoljazbadağı «qazaq» sözin «qimaq» dep bwrmalau ekenin añğaru qiın emes: قظق – qazaq, قمق – qimaq (köne qoljazbada «z» ärpiniñ joğarğı jağı körinbey qalğanın paydalanıp, onı «m» etip körsetken).

Sonımen Şattıq Qazaq han äuleti bilegen ortaaziyalıq imperiya – Türgeş qağanatınan beri twtastığın saqtağan. Islam dini kelgen Vİİİ ğasırdan bastap Qazaq handığı dep atalğan jäne soñğı hanı Arıswlan zamanında – Hİİ ğasırda ıdırağan. Onı joyğan – qazirgi Mañğoliya aymağınan kelgen dinsiz qazaqtar, yağni mwsılman qazaq elin şığıstan kelgen käpir qazaqtar jaulap alğan.

Osı jerde ayta keterligi, Ibn äl Asirdiñ Vİİ ğasırdan bastap Hİİİ ğasırdıñ ortasına deyingi (öz uaqıtına deyingi) mwsılman elderindegi eleuli oqiğalardıñ barlığın tügel qamtuğa tırısqanı jäne onıñ derekteri senimdi ekeni älem ğalımdarı tarapınan moyındalğan. Ol osı eñbegine sol zamandağı barşağa belgili arab-parsı jazbaları derekterin qoldanğan, bir oqiğa jaylı qarama-qayşı derek bolsa, ekeuin qatar körsetken. Ibn äl Asir Hİİİ ğasırda ömir sürdi. Demek, onıñ Qaşqari, Ibn Fadlan jazbaları men  Istahri jazbasınıñ parsılıq nwsqasın bilmeui mümkin emes. Alayda, tarihşınıñ eñbekterinde olar jayında bir auız söz aytılmağan, olarda bar derekterge wqsas mälimetter keltirilmegen. Kerisinşe, sol üş jazbada jäne «Mañğoldıñ qwpiya şejiresinde» joq – qazaq halqınıñ sonau Mañğoliyadan Orta Aziyağa deyin jayılğan alıp halıq ekenin körsetedi. Osı faktiniñ özi Qaşqari, Ibn Fadlan jazbaları men Istahri jazbasınıñ parsılıq nwsqası jäne «Mañğoldıñ qwpiya şejiresi» degender qazaqtıñ şın tarihın jasıru üşin dayındalğan Resey ğalımdarınıñ jalğan dünieleri ekenin anıq däleldeydi.

(Jalğası bar)

Bekjan Ädenwlı

Abai.kz

37 pikir