Beysenbi, 9 Säuir 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 727. Jazılğandar — 54. Qaytıs bolğandar — 7
Ädebiet 7843 17 pikir 8 Säuir, 2019 sağat 15:08

Jüsipbek Qorğasbek. Añız Mwhtar Mağauin

Suretşi Mwhtar Mağauinniñ portretin saluğa tapsırma aldı. Ömirde talay körgen adamı bolğan soñ kelise saldı. Alayda qılqalam qalay qolğa tidi, solay dağdarıp qaldı. Iä, ol şınında da qanday adam edi?

Barıp jolığayın dese, ayaq jeter jerde emes. Biraq ol turalı äñgimelerdi är-är jerden qwlağı şalıp jürgen. Ötkende ğana şetelden oralğan bireu: «Sayabaqta töbesi qazaqqa wqsap qarayğan bir şal otır, qarasam Mwhtar Mağauin eken», – dep keldi.
Mağauindi şal degenge qimay, jaqtırmay qalıp edi. Sol äñgimeni Serik Ümbetov degen sıylas ağasına aytqan. «E, men üyine arnayı barıp sälem berip şıqtım», – dedi ol kisi jaybaraqat qana. «Birin biri izdegen bwlar qanday jaqsı adamdar», – dep bwl tañ-tamaşa boldı.

Söytse Serik Ümbetov çeh elinde Qazaqstanğa qatıstı bir şarualarmen jüripti. Kütip jatqan jaqtan kök dönenin köldeneñ tartıp bir jigit twr deydi. Qarasa öñi de, jöni de qazaq eken. Söz arasında: «Osı elde Mwhtar Mağauin degen jazuşımız twratının sen bilesiñ be?» – degen ğoy. Sonda: «Men sol kisiniñ balasımın», – depti älgi jigit. «Äy, onda men jolıqpay ketpeymin», – depti bwl kisi.

Mwqañ bayağı Europanıñ bir pwşpağın bilegen han twqımı qwsap alşayıp otırğan körinedi. Jaqındap qalğan mereytoyın sol jaqta ötkizbek sıñayı bar. Elden biraz kisilerdi şaqırmaq. Abay aytpaqşı, «Mwñdasarğa kisi joq sözdi wğarlıq». İşi tolıp qalğan adamnıñ türin bayqap: «Mereytoyıñızdı elge kelip ötkizseñizşi», – depti Serik Ümbetov.

Odan beri de biraz uaqıt ötti. Mwhtar Mağauin mwhittıñ ar jağına köşedi eken degen äñgime şıqtı. Praganı alıs körgen adamğa ol jaq jerdiñ tübindey köringeni aytpasa da tüsinikti. Suretşi meni tanitın edi. Kömek swrap kelgendegi uäji mınau: «Siz Mwhtar Mağauindi Mwhtar Äuezovten keyingi ülken jazuşımız depsiz». Men: «Türi-bası barıstiki sekildi jwmır kisi», – dedim. Ol qolındağı fotosuretke bir qarap, mağan bir qarap mırs etip küldi.

Sasqanım şığar: «Sen romanist Tölek Tileuhanğa barıp äñgimeles, bala künderinen birge ösken», – dep jön siltedim. «Büginde pikir swrağan qayır swrağanmen birdey», – dep barğısı kelmedi. Ökpelegendey bolıp şığıp bara jatqan kezinde: «Sen ol kisiniñ portretin salmay-aq qoy», – dedim. «Nege?» – dedi jandı jerine tiip ketkendey bıj ete qalıp. «Qalay salsañ da, salğan portretiñ ol kisige bäribir wnamaydı».

Mwhtar Mağauinniñ bizdiñ qwlağımızdan kirip, sanamızda bekip qalğan bir beynesi osı. Aldınan kelseñ tisteydi, artınan kelseñ tebedi. Sonda da suretşige ana sözdi beker ayttım. İşi qwdıqtay tereñ adamnıñ sırın kim bilipti. Ol mağan en dalada emin-erkin şaynasa ketetin asau jılqı siyaqtı elestedi. Şınında da bwl kisiniñ boyında biz tüsinip bolmaytın tektilik pen tağılıq astasqan bir asaulıq bar-au.

Suretşiniñ ornına Mwhtar Mağauinniñ kisilik kelbetin endi özim somdağım keldi. Eñ äueli köz aldıma kelgeni şaştarın tıqırlap alıp, bastarın kön terimen qaptap, mäñgürt qılıp jibergen miskinder boldı. Bwlar – Mwhtar Mağauinniñ atışulı «Men» attı kitabınıñ keyipkerleri. Olardıñ köbi ömirde bilimdi, talanttı adamdar. Biraq socrealizm şekpeninen şıqqan, socialistik jüyede tärbielengen, boylarında wltşıldıqtıñ tamşıday da qanı joq-mıs.

Al Mwhtar Mağauin basqa keptiñ adamı. Socrealizm şındığın moyındamağan, socialistik jüyeniñ tärbiesi sanasına siñbegen, wltın jaqsı köretini aytqan sözderi men jazğan eñbekterinde sayrap twr. Sonda bwl kisi qanday mektepte oqığan, qanday adamdardıñ tärbiesin körgen, onı wltın süyuge alıp kelgen ne närse? Telefondı ala salıp, jazuşınıñ bala küngi dosı Tölek Tileuhanğa qoñırau şaldım.

Mwhtar Mağauin qanday bala boldı? – dedim az-kem amandıqtan soñ.
– Adam jiberesiñ be? – dedi romanist auızba-auız söyles-kisi kelip.
Tilşi qız Qarlığa Ibragimovağa ideyamdı ayttım. Bizdiñ bärimizdiñ Mwhtar Mağauinge qatıstı wstanğan poziciyamız bar. Bälkim sözge ergen bolarmız, mümkin köñilimiz kirlegen şığar, tipti jaman oyımız da joq dey almaspız. «Men» degen kitabın oqığannan keyin osılay oylamasqa şarañ joq. «Al seniñ sezimiñ eşqanday jazu jazılmağan aq paraqtay» dedim. Tilşi qızımız Mağauin dese eleñdep twratın albırt jastarımız sekildi, quanğannan közi janıp ketti.

Tilşi qızğa bergen bağıtım swraq bop tuıptı. «Mağauin – täkappar, dini qattı, basınan söz asırmaytın kidi adam, kirpiyazdığı da bar»; «Mwhtardıñ tiliniñ uıtı bar, jaqtırmağan jaydı zapıranday aşı sözimen jaypap saladı»; «Mwhtar Mağauin ötkennen Mwhtar Äuezov bolmasa, tiride eşkimdi kisi demeydi»; «Eldiñ bärin jau körgende, aynımas dostı qaydan tabadı?»; «Kisiligimen birge kisäpirligi de bar». Baqsam, bala küngi dos, keyingi ömirdegi ädebiet maydanında birge jürgen qalamdas mwnıñ birde-birin moyındamaptı.

Qızıq, mektepte birge oqığan, eptegen tuıstığı da bar bwl ekeui keyin «Jwldız» jurnalında da birge qızmet istegen. Ekeui de jarısıp roman jazğan, tañdı tañğa wrıp bilim jarıstırğan. Mine, sol kisiniñ sözine sensek, 5-sınıpta arttarınan izdep kelgen tuıstarına bala Mwhtardıñ: «Men bwlardıñ bärinen jaqsı oqimın», – dep eşkimdi şen körmey aytqan sözi ras eken.

Sondağı estelikte balalıq şaqtan bir üzik sır bılayşa örilipti: «Baqanas Şıñğıstaudan bastalıp, Barşatasqa deyin tolısıp ağadı. Mwhtardıñ balalıq şağı sol özenniñ boyında ötti. Mwhtar Baqanasqa emin-erkin maltıp, şortanday tulap östi. Baqanas özeniniñ Aydınköl degen jeri bar. Aydınköl Barşatastıñ biik jartasına barıp tireledi. Men suğa malti almaymın. Basımdı qıltıñ-qıltıñ etip şığara beretinime Mwhtar qaraday küyetin. Özi jartastan Aydınkölge sekirip tüsip, özenniñ arğı jağasınan bir-aq şığatın. Arğı betke jetken soñ: «Äy, Tileuhanov, beri qaray jüzseñşi», – dep ayğaylaydı. «Qoyşı, qorqamın, malti almaymın», – deymin. «Qorıqpa, suğa ketip bara jatsañ alıp şığamın», – dep Mwhtar da qoymaydı. Men könbeymin… Söytip men Baqanastıñ jartasqa tireler arğı twsına ömiri jetken emespin».

Osı bir balalıq şaqtıñ beykünä esteliginde köp sır jatır. Köz aldıña özi üşin ğana emes, bireu üşin de küyip-pisip jüretin mazasız, namısşıl bala keledi. Ol jetken jağalauğa basqalar da jetui kerek. Keyin: «Men Şıñğıs handı jazğanda, eşkim qatarıma twrmadı», – dep şamırqanatını bar. «Alasapırandı» üsti-üstine qoyulap qara şäy işip otırıp jazğanın da bir esteliginde aytıp qaladı. Onıñ şığarmaları ömirge qanday küş-qayratpen keletinin arasınan ine ötpeytindey tığız söylemderi men qorğasınday qwyılğan nığız oylarınan da boljap biluge boladı.

Mağauinniñ tili artıq boyausız, biraq äri anıq, äri qanıq til. Beyne auızşa jetken köne qazaq tili men tasqa basılıp saqtalğan arhivtiñ tili birigip, bügingi ziyalı adamnıñ tilin qwrağanday äser beredi. Qwday biledi, Wlttıq audarma byurosı özderi qolğa alğan adamzatqa ortaq jüz kitaptı osı tildiñ qalıbına salıp audarsa, barşa qazaqqa tüsinikti bolar edi. Namıs üşin ğana aytpaymız, biraq kirillicadan göri, latın qarpine köbirek üylesetin bwl til qazaq tiliniñ nağız ğılım tili ekenin ayğaqtay tüsetin sekildi. Tilimizge ärtürli min tağılıp jatqanda kitap betinen söylegen bwl tildi namısşıl qazaqtıñ tili dep beynelep aytuğa tolıq negiz bar.

Rasında da mwnday til jazuşınıñ bala küninde äke ornına tärbie bergen atadan darıdı dep qana qoysaq azdıq etedi. Osınıñ bäri işki bäseke men ülken eñbektiñ jemisi ekenin tüysigimiz sezedi. Ädebi ortada Mağauindi anaumen de bäseke, mınaumen de bäseke degen söz köp aytıladı. Biraq ol bäsekeniñ maqsatı ne degendi eşkim aytpaydı. Wlttıñ ketken esesin qaytaru jolında tuındağan bäseke deuge qwldıq psihologiya jibermeydi-aq.

Bäseke demekşi, mwnday ortada birin biri küstanalağanda tügin qoymay jerge tığıp jiberetin jaman ädet bar. Joğarıdağı üyip-tökken kinälardan basqa ol kisini «jerşil» degen sözdi de estidik. Osı sözden qwtılmasaq, ortamızdan Abay atamızdıñ «Jep jür ğoy bireuiniñ bireu etin» nemese Nwrlan Mäukenwlınıñ «Öliniñ qamın tiri jer, Tiriler birin biri jer» degen öleñ joldarına talay mısal tabıları haq. Jaqınnan biletinderdiñ sözine sensek, Mwhtar Mağauin jerşildikten biik twr. Onıñ biigi – wltşıldıq, al basqasınıñ bäri bäkin-şükin äñgime.

Jazuşınıñ ömirine şolu jasasañız, osınıñ qaysısına köbirek mısal tabar ediñiz. Söz joq, onıñ jıraular poeziyasın bes ğasır ärige jıljıtqanı birden eske tüsedi. Keyin basqalar onı jeti ğasırğa jıljıttı. Tipti este joq eski däuirge aparıp taqağandar da bar. Biraq keñestik qatal ideologiyanıñ zamanında şepti bwzğan – Mwhtar Mağauin.

Şetelde twrıp jazğan «Şıñğıs han» attı şığarmasınıñ alğısözine nazar salıñız: «Negizgi twrğımız – qazaqtıñ qasietin äygileu bolatın»; «Sol sarınmen jer ortası eluge jetippiz. Osı kezde şın ğajayıp boldı. Kommunistik qapas şeñber şıtınap, sögile bastağan»; «1990, 1 sentyabr'de policeylik söz kiseni – cenzura joyıldı»; «Söytsek… sovettik, velikorostıq soqır senim, topas tüysik sol qalpında twr eken»; «Men ğwmır boyı qazaq müddesi twrğısınan, qazaq üşin jazıp kelemin».

Köz aldıma şınında da Mwstafa Şoqay twrpattas jwmır pişindi qazaq keldi. Joq, Mağauindi sol bir äygili qazaq siyaqtı şermende bolıp jür deuden aulaqpız. Endeşe bwlardıñ bir-birine ne qatısı bar degen swraq tuadı. Mwstafa Şoqay soğısta jau qolına tüsip qalğandarğa qamqorlıq jasağan. Mwhtar Mağauinniñ äkesi Mwqan da soğısta twtqın bolğan. Soğıstan keyin Türkistan legionındağılar jiırma-jiırma bes jılğa, al oğan qatıspasa da twtqında bolğandar on-on bes jılğa sottalıp kete barğan. Äkesi jazıqsızdan-jazıqsız on jılğa sottalğan balanıñ köñilinde dıq qalmauı mümkin be?

Mağauindi kekşil deydi. Keñes ökimetin wnatpağannan tuğan minez bolar. Keñes ökimetiniñ sayasatı ötip ketkender jüykesine tiedi. Ana bireuler keşegi keñes zamanındağıday qızıl sözdi sapırıp otır. Mına bireuler kosmopolittik ideyanı tıqpalap qoymaydı. Tağı bireulerdiñ boyınan da, soyınan da keñestik tärbieniñ iisi añqıp twr. «Közine ne qara körindi?» deyin deseñ, osınıñ bärin öziñ de körip jürsiñ.

Osı sarında jazılğan «Menniñ» är jolı kürdeli qayşılıqtarğa tolı. Key twstarı psihologiyalıq taldaudı qajet etedi. Ol adamnıñ qayşılığı ma, qoğamnıñ qayşılığı ma? Abaydan keyin qazaq qoğamın osınşalıqtı jiliktep taldağan eşkim joq tärizdi. Ayırması Abaydiki jalpı, Mağauindiki jalqı. Sodan da keyingisiniñ är-ärkimde jeke kegi bar siyaqtı seziledi.

«Men» Mağauinniñ bedelin tüsirip ketti, öytkeni ol köpke topıraq şaştı. «Men» Mağauinniñ bedelin ösirip ketti, öytkeni ol köptiñ öz kemşiligin öziniñ betine bastı. Bäzbireulerge bwl şığarma wlttıñ keudesin basıp qalğan auır tas sekildi körindi. Endi bireulerge esten tandırıp em jasağanday äser etti. Qaytkende de «Menge» deyingi jäne «Mennen» keyingi ädebi orta ekeui eki basqa.

Bir qızığı «Mennen» keyin jazuşınıñ özi de özgerdi. Är jerde bergen swhbattarı «Menniñ» öşip bara jatqan jañğırığına wqsadı. Al til men dilge qatıstı maqalaları jurnalistikanıñ kündelikti küybeñiniñ işinde ketti. «Şıñğıs han» bolsa oqırman kütken wlı eñbek därejesine bir jetip, bir jetpey twr. Jazuşınıñ özi de: «Şıñğıs han tarabına qalam tartıp otırğan biz de eşqanday jañalıq aşpaymız, bwrınnan belgili mağlwmat, kuälikterdi basqaşa bayıptap, özgeşe jazuımız ğana mümkin», – depti.

Mine, osı aralıqta jazuşınıñ qalamdastar turalı wnasımdı estelikteri düniege keldi. Bwl estelikterden İliyas Esenberlin, Äbiş Kekilbaywlı, Ädi Şäripov, Sayın Mwratbekov, Mwqağali Maqataev sındı aqın-jazuşılarmen birge, qalamgerdiñ öziniñ de dulı didarı jañaşa sipatımen aşıldı. Onıñ ärbir jazğan esteliginen şeksiz sağınış lebi esip twratın boldı. Äsirese Mwqağali Maqataev turalı jazğan esteliginde bala-şağasımen şwrqırap ortamızda jürgendey elestedi. Mwndağı: «Mwqağali alğaşqı kitaptarınan bastap-aq öresi biik aqın retinde keñinen tañılğan bolatın», – degendey söylemder jüregiñdi jılıtadı.

Osı estelikten bir bilgenimiz, Danteniñ «Bojestvennaya komediyasın» Mwqağali Maqataev «Täñir tälkegi» dep audarğan eken. Üzindileri gazetterde de sonday atpen jariyalanıptı. Alayda kitap bolıp şığarda Mwhtar Mağauin «Qwdiretti komediya» dep özgerttirgen eken. Mwqağalidıñ uäji: «Täñiri künähar pendelerin tälkek etip, toğız qabat tozaqqa salıp otır ğoy…» – degenge sayadı.

Al Mağauinniñ däleli: «Dante äuel basta öziniñ ataqtı şığarmasın «Komediya» dep qana atağan. Bügingiden mülde basqaşa mağınada. Ol kezdegi komediya – küldirgi emes, tragediyağa qarama-qayşı, auır bastalıp, jeñil, sätimen şeşiletin, tartıstı şırğalañ degen wğım bergen, keyingi tabınuşılar bwl – qwdayday, yağni qwdiretti degen anıqtama qosqan, seytip «La Divina Comedia» – «Bojestvennaya komediya» bolıp şıqtı, soğan oray biz de «Qwdiretti komediya» dep atamasaq bolmaydımen» twjırımdaladı.

Mwhtar Mağauinniñ jazuınşa, mwnı estigen Mwqağali ökinip qalğanday bolıptı. «Tälkegimiz jaqsı edi-au», – degen. Şınında qarasañız, bizge «Qwdiretti komediyadan» «Täñir tälkegi» jaqın siyaqtı. Biraq tüp-nwsqadan ketu qiın. Aqın-dramaturg Iran-Ğayıp mağan bergen swhbatında: «Qwdiretti komediya» dep qate audarıp jürmiz. Danteniñ kezinde ädebiet qwdaylıq deñgeyde boldı. «Qwdaylıq komediya» dep audarğan dwrıs», – degen edi. Sätti audarmasın tappağan atau östip qwbıla beredi. Biraq, aytayın degenimiz ol emes. Mağauinniñ Mwqağali turalı esteligi bılayşa jalğasadı:

«Mwhtar, sağan arnayı as qoydıq», – degen Mwqañ. Tuırılıp, oralıp jatqan bilektey qazı. «Telşe, – dedi Mwqañ, – Taydıñ telşesi. Bazardan alıp, öz qolımmen aynaldırdım sen üşin. Endi öziñ ğana je. Osını tauısqan soñ tabaqqa kirisesiñ». Däp osı kezde jalp etip jarıq söndi. «Mwhtar, auzıñdı taba alasıñ ğoy… kirise ber…». Men tabaqtı qolımmen sipalap bir şetindegi dayın kezdikti alıp, qazınıñ şamasın bayqadım da, molınan kesip, auzıma saldım. «Taptım», – dedim külip. «Toqtamay kete ber», – degen Mwqañ da köñildi dauıspen».

Köñilde qılauday da kir joq, tap-taza, möp-möldir, twp-twnıq. Bälkim jazuşı elden alıstağan sayın sağınışı da wlğayğan şığar. Onıñ bet-beynesi bizdiñ de köz aldımızdan jıraqtap, kömeski tarta bastaptı. Şetelde twrıp jatqanına on eki jıl bolğan eken. 2007 jılı Pragada twratın balası Edigeniñ qolına köşken, elge arasın wzatıp-wzatıp kelip-ketip jürgen. Ülken sayasatpen aynalıspaydı. Bwl tarapta Mwhtar Şahanovtıñ aldına tüsu qiın, bälkim. Mümkin onday maqsat ta joq şığar. Al ülken ädebiette onıñ aldına tüsetin jazuşı joq. Sebebi, közi tiri ädebiet alıptarı büginde tap Mwhtar Mağauin siyaqtı belsendi emes.

Biraq Mwhtar Mağauinniñ qanday joldı tañdağanı öz basım üşin äli de tüsiniksiz. Bireuler «ökpelep ketti» deydi, endi bireuler «bala-şağasın sağalap ketti» deydi. Ne kerek, Şwbartaudan Almatığa, Almatıdan Pragağa, Pragadan mwhittıñ arğı jağına qonıs audarğan qazaq jazuşısınıñ soñında neşe türli äñgime jür.

Soñğı jazğan essesiniñ astına «Kümis bwlaq, Merilend, AQŞ» dep qol qoyıptı. Men degen qazaq jazuşısınıñ Europanıñ törine tu tikkeni, odan qaldı mwhittıñ arğı jağına qada qaqqanı, bäri de bizge maqtanış emes, qorlıq siyaqtı.

Şın mäninde olay emes ekenin bärimizdiñ işimiz bilip otır. Basqalarğa şetelde twru märtebe bolsa, jazuşığa nelikten bası artıq baq nemese sor boluğa tiis? Hemingueyden qalğan ädet, Buninder salğan jol qazaq jazuşısınıñ mañdayına nege tarlıq etui kerek? Endi onıñ şığarmaları şeteldik baspalardan audarılıp şığıp jatsa tipti jaqsı emes pe? Bir kündik tirşiligimizdi emes, mıñ kündik mwratımızdı oylasaq, wlt atınan atışulı bir sıylıqqa ie bola qalsa odan da ğajap bolmay ma?

Alayda biz Mağauindi tüsingimiz kelmey, Mağauin bizdi tüsingisi kelmey ömir toqtausız ötip bara jatqan sekildi. Bası birikpeytin eki aşaday arada kimderdiñ tarapınan ekeni bimağlwm, qayqayıp ilikkisi kelmeytin bir menmendik twrğan tärizdi. «Altı Alaşqa atı mağlwm jazuşımızdıñ endigi tağdırı ne bolar eken?» degennen göri, «ol sayasatqa baylanıstı ne aytar eken?» degendey bir oylarğa köbirek alañdaytın siyaqtımız.

Esime eki mıñınşı jıldardıñ basında Germaniyağa barğan bir saparım tüsip otır. Audarmaşı Mayndağı Frankfurt qalasında köp qabattı bir üydi sırtınan körsetti. «Osı üyde sizderdiñ ataqtı jazuşılarıñız Vasil' Bıkov twrğan», – dedi. Onıñ meni äli de Keñes odağınıñ adamı dep kele jatqanına tañırqap qaldım. Biraq süyip oqığan şığarmalarımızdıñ arasında osı jazuşınıñ da kitaptarı bolğanı ras edi.

Sonda «Antifaşist Vasil' Bıkov Germaniyağa qonıs audardı» degen aqparat şıqtı. Özi nemis faşisterimen soğısqa qatısıp, şığarmaşılıq ğwmırında soğıs turalı ataqtı kitaptarın jazıp, ömiriniñ soñında Germaniyağa köşip barğan jazuşını mwqağandarı şığar. Onıñ şetelde jürip jazğan «Dolgaya doroga domoy» degen kitabınıñ taqırıbı da eriksiz oylantadı. Qaytıs bolarınan bir ay ğana bwrın bar täkapparlıqtı jiıp tastap, eline qaytuına tura kelgen. Qazir denesi tuğan topırağında jatır.

Keñes Odağınıñ kezindegidey emes, qazir batıs ta özimen özi alısıp ketken zaman boldı. Finlyandiya, Germaniya, Çehiya elderiniñ birinen birine köşip mazası ketken Vasil' Bıkovqa eşqaysısı da jaylı orın saylap bere alğan joq. Ärkim öz Otanınan basqa eşkimge kerek emes ekenine soñğı uaqıtta bwdan basqa da mısal jetkilikti. Endeşe Mwhtar Mağauinniñ batısqa jasağan wlı jorığınan äldeqanday bir astar izdeu qwr aqımaqşılıq pa deymin. Odan da göri bwl qazaq jazuşısınıñ el qatarlı jaña öris izdep, qwlaşın keñge siltegen qarulı da qarımdı kezeñi dep bağalağan dwrıs siyaqtı.

Qwr dolbardı maldanbay, ärkim «Mağauin men üşin kim?» degen swraqqa jauap izdese, sol äldeqayda paydalı bolar edi. Qaybir jılı Mwhtar Mağauin bar, Baqqoja Mwqai bar, tağı biraz jazuşı, onıñ işinde biz sekildi jastar da bar, bärimiz bir dastarqan basında bas qosıp, bätua jasasqanday bolğanbız. Bizdiñ maqsatımız ülken sayasat emes, biraq jañadan täuelsizdik alıp jatqan wlttıñ endigi qam-qaraketi boluğa tiis degen toqtamğa kelgenbiz. Sonıñ artınşa men deputattıqqa saylauğa tüsip, ekinşi turda audan äkimi ekeumiz betpe-bet qalıp, oblıs äkimi bir okrugke qarağan üş audannıñ bas kötererlerin jan-jaqtan şala şabılıp jinap, mağan qarsı söyletip älek-şälegi şıqqan. Olardıñ işinde Jazuşılar odağınıñ sol kezdegi törağası da bar ekenin estip, bilgende işim uday aşıdı.

Qarapayım halıq tüsinetin de, tüsinbeytin de närseler bar. Qalam wstağan adam körse, Qwdayday köretin bir añqau da aq-adal kisi: «Saylauğa tüskenderdiñ bireui äkim, ekinşisi sizdiñ qaramağıñızdağı jazuşı, qaysısın qolda deysiz?» – dep tötesinen swraq qoymay ma. Sonda Törağa eş saspastan: «Jigitter, aytqan adamğa dauıs berseñderşi», – dep zaldan şimirikpey şığıp kete barıptı. Sol jolı sayasattıñ qorasına basımdı tığıp jibermey, özimniñ janım süygen käsibimmen qaluıma ıqpal etuge atsalısqan wyım basşısına alğıstan basqa aytarım joq. Alayda wlttıñ sözin söyleydi degen wyım törağasınıñ «wlttıñ sözin söyleymin» dep belsenip şıqqan qalamdasın düyim eldiñ aldında bwlayşa twqırtqanı janıma qattı batqanın nesine jasırayın. Mine, Mwhtar Mağauin de sonday, arı ketkende wlttıñ joğın joqtaydı, basqa mindetti Qwday Tağala da onıñ moynına artqan emes.

Qazaq ädebietinde är şığarması añızğa aynalğan mwnday qalamger sirek. Jazuşınıñ «Tazınıñ ölimi», «Arhiv hikayası» attı bastapqı äñgimeleri oqırman arasında äli künge deyin aytıladı. Bwl äñgimeleri desi basım «Qobız sarını» attı monografiyasınıñ da köleñkesinde qalıp qoyğan joq. Daqpırtı basım «Men» ğwmırbayandıq hamsası monumental'di «Alasapırandı», atışulı «Jarmaq» körkemdik quatı eren «Şaqan-Şerini» wmıttırmağanı da köp jaydan habar beredi. Köp tomdıq «Şıñğıs han» attı tarihi eñbeginiñ qasında da moynına su ketip twrmağan «Kökmwnardan» «Sarı qazaqqa» deyin qanşama roman, povest', äñgimeler jazıldı. Osınıñ bäri onıñ özgemen emes, özimen özi taytalasqan kürdeli twlğa ekenin däleldey tüsedi. Söz joq, ol eñ aldımen dästürli ädebietimizdiñ damuına ülken üles qosqan klassik jazuşı.

Altı Alaşqa ayan «Men» attı ğwmırnamalıq şığarmasında bala demey, şağa demey, avtor bizdiñ tarapımızğa da bir auız söz arnaptı. Sol söz aldımızdan şığa bergen soñ, uaqıt öte kele osılay bir jauap qatıp qoyğandı jön kördik. Osı esseni jazğanğa deyin de onıñ qolda bar kitaptarı aldımda üyilip jattı, jazıp bolğannan keyin de eşkim jinap alğan joq. Bwl kitaptardıñ keybirinde türi-bası barıs pişindes bir qazaq «Endi ne isteysiñder?» degendey, bärimizge miığınan külip qarap otır. Men bolsam jazuımdı ayaqtadım da, «Uh!» dep bir demalıp qaldım. Osı sätte älgi suretşi dosıma aytqan sözim jarq etip özimniñ aldımnan şığa keldi: «Sen Mwhtar Mağauinniñ portretin salmay-aq qoy. Sebebi, qalay salsañ da, salğan portretiñ ol kisige bäribir wnamaydı»…

Meniñ qolımnıñ bosağanın sezgendey, wyalı telefonım da zıñ ete qaldı. Jaña bir äzirde Ğalım Doskenge: «Mwhtar Mağauinniñ AQŞ-ta twrıp jatqanı anıq pa?» dep pısıqtap hat jazıp jibergenim esime tüsti. Qalta telefonıma Ğalekeñnen: «Iä, Mwqañ bir jıl boldı, sonda. Edige degen balasınıñ qolında. Vaşingtonnan 20-25 şaqırım jerde aman-esen twrıp jatır», – degen hat kelipti. «Alla aldınan jarılqasın, wzaq ğwmır bersin!» dep tiledim.

Suretti salğan E.MOMBAEV

«Aq jelken» jurnalı, №3
Naurız, 2019

Abai.kz

17 pikir