Tәuelsizdik – tek shekaranyng shegendelui ghana emes, sana men sәulettin, til men túrpattyng da azat boluy. Biz azat el atanghaly shiyrek ghasyrdan asty. Osy uaqyt ishinde Saryarqanyng tósinde jana shahar boy kóterdi. Keshe ghana quang dalada jelmen jarysqan qanbaq qana kóship jýrse, býgin zәulim ghimarattar aspanmen tildesedi. Alayda el ishinde anda-sanda qylang beretin saual bar: nege elordamyzdyng kelbeti key tústa Reseyding eski guberniyalyq qalalaryn eske salady? Búl – sezimge qúrylghan daqpyrt emes, tarihi, demografiyalyq jәne mәdeny faktorlardan tuyndaghan kýrdeli jaghday.

Aldymen sәuletten bastayyq. Qalanyng ong jaghalauyndaghy eski bóligine kóz salsanyz, kenestik dәuirding taby anyq angharylady. Tikbúryshty kvartaldar, bir ýlgidegi kópqabatty ýiler, әkimshilik ghimarattardyng sústy stiyli – múnyng bәri HH ghasyrdyng ortasyndaghy sosialistik realizm men konstruktivizmning sarqyty. Búl ýrdis tek bizding shahargha ghana tәn emes. Býgingi elorda búrynghy Aqmola (Selinograd) atalghan kezende kenestik josparlau jýiesining bólshegi edi. Ol uaqytta qalanyng ruhany bolmysyna kónil audarylalghan joq, óndiristik manyzy men strategiyalyq ornalasuy aldynghy oryngha qoyyldy.

Jana dәuirde qala beynesin týbegeyli ózgertuge talpynys jasaldy. Sol izdenisting simvolyna ainalghan nysandardyng negizgisi – Bәiterek.

Osy monument – qazaqtyng kóne mifologiyasyndaghy ómir aghashynyng zamanauy kórinisi. Yaghny últtyq kodty sәulet tilimen sóiletuge jasalghan qadam. Sonymen birge Beybitshilik jәne kelisim sarayy men Han Shatyr siyaqty nysandar da shahargha airyqsha sipat berdi.

Degenmen, qalanyng jalpy qúrylymy men kóshe ataulary, әkimshilik basqaru jýiesining syrtqy formasy әli de bolsa reseylik urbanistikalyq dәstýrge jaqyn.

Problemanyng ekinshi qyry – demografiya. Kenes kezeninde soltýstik ónirlerge slavyan halqy kóptep qonystandyryldy. Tyng iygeru jyldary búl ýrdis kýsheydi. Nәtiyjesinde qala halqynyng etnikalyq qúramy úzaq uaqyt boyy aralas sipatta boldy. Tәuelsizdik alghannan keyin qazaq halqynyng ýlesi artqanymen, orys tildi orta әli de basym. Qala kóshelerinde, qoghamdyq kólikte, sauda oryndarynda orys tilining jiyirek estilui – sonyng aighaghy. Til – tek qarym-qatynas qúraly demesek te, ol – qalanyng minezi. Qay til jiyirek aitylsa, sol tilding mәdeny kody da kenistikti biyleydi.

Ýshinshi faktor – basqaru mәdeniyeti. Biz qúqyqtyq jәne әkimshilik jýieni qalyptastyruda kóp jaghdayda Resey tәjiriybesine sýiendik. Zannamalyq aktilerding qúrylymy, memlekettik qyzmetting satylyq modeli, tipti resmy qújat tilining stiyli – múnyng bәri ortaq tarihy tamyrdan nәr alghan.

Alayda úqsastyqty tek kemshilik dep qarau birjaqty demeyik. Qala – tiri organizm. Ol bir kýnde emes, ondaghan jyl boyy qalyptasady. Býgingi elorda – ótpeli kezenning ainasy. Onda kenestik múra da, jahandyq modern de, últtyq izdenis te qatar órilip jatyr. Problema úqsastyqtyng bar-joghynda emes, bolashaqta qanday baghyt tandaytynymyzda.

Songhy jyldary últtyq naqyshtaghy elementterdi kóbeytuge úmtylys bayqalady. Qalanyng qoghamdyq kenistikterinde qazaqtyng ong-órnegi, tarihy túlghalardyng esimderi, dәstýrli merekelerding aishyqty kórinisteri jiyiley týsti. Mektepter men joghary oqu oryndarynda memlekettik tilding mәrtebesin arttyrugha baghyttalghan jobalar qolgha alynuda. Búl – qalanyng ruhany kelbetin ózgertuge jasalghan naqty qadamdar.

Degenmen, syrtqy sәnnen búryn ishki mazmún manyzdy. Eger qalada qazaq tili ghylym men biznestin, tehnologiya men kreativ industriyasynyng tiline ainalmasa, sәulettik simvoldar jaghdaydy tolyq sheshe almaydy. Ruhany derbestik – ekonomikalyq jәne mәdeny derbestikting jemisi. Sondyqtan elordanyng bolmysy eng aldymen onyng túrghyndarynyng sanasyna baylanysty.

Taghy bir nazar audarar jayt – aqparattyq kenistik. Qala túrghyndarynyng birazy reseylik media ónimdi tútynady. Telehabarlar, internet kontent, mәdeny trendter sol jaqtan keledi. Aqparat qaydan kelse, oilau jýiesi de sol arnagha beyimdeledi. Osy – jahandanu dәuirining shyndyghy. Biraq últtyq medianyng bәsekege qabilettiligi artpayynsha, aqparattyq tәuelsizdik tolyq jýzege aspaydy.

Endi qalay isteuimiz kerek?

Eng әueli ózimizge shynayy qarauymyz qajet. Úqsastyq bar ma? IYә. Biraq ol mәngilik ýkim emes. Qalanyng beynesin ózgertuding joly – sapaly últtyq mazmún qalyptastyru. Qazaq tili – qalanyng kýndelikti tirshiligining tabighy tiline ainalsa, kәsipkerlik ortada, sot jýiesinde, sifrlyq servisterde erkin qoldanylsa, elordanyng minezi de ózgeredi. Sonymen qatar, qaladaghy túrghyn ýy keshenderin qazaqtyng asyl sózdermen atau kerek edi. Mysaly, Terra, Atmosfera, Mayami, Novyy miyr  taghy sol siyaqty tolyp jatqan ataulardyng keregi qansha? Onyng ornyna Oqjetpes, Burabay, Qyz Jibek, Kókshetau, Altay, Alpamys, Qobylandy, Jeke batyr – degen kóptegen әdemi ataulardy qoygha bolar edi ghoy? Búl sózdi Elorda әkimi Jenis Qasymbekke arnaymyz. Eger ol kisi, orystanyp ketken – qara orys qúrylys kompaniyalaryna sózin ótkize alsa. Biz keyde osyghan kýmәndanamyz!

Sәulet te solay. Jana jobalarda últtyq urbanistika mektebin qalyptastyru qajet. Kóshpeli órkeniyetting kenistik týsinigin, dala filosofiyasyn zamanauy dizaynmen úshtastyrugha bolady. Tek estetikalyq qana demesekte, iydeologiyalyq mindet.

Elorda – elding ainasy. Eger ainadan óz beynemizdi anyq kórgimiz kelse, eng aldymen ishki bolmysymyzdy aiqyndauymyz kerek. Resey guberniyasyna úqsastyq – tarihy kezenning izi ghana. Uaqyt óte ol iz kómeskilenedi, eger biz últtyq baghyttan janylmasaq. Qalanyng kelbeti – sayasattyn, mәdeniyettin, tilding jәne ekonomikanyng qosyndysy. Osy tórt tirek teng túrghanda ghana elorda shynayy maghynasynda qazaqy ruhqa ie bolady.

Sonynda aitarymyz: problema «kimge úqsaymyz?» degen súraqta emes, «kim bolamyz?» degen saualda. Eger bolashaghymyzdy aiqyn elestete alsaq, elordamyz da sol armannyng sәulettik beynesine ainalady. Al úqsastyq – ótpeli kezenning kólenkesi ghana. Kólenke kýn barda ghana. Endeshe, kýnning kózin kólegeylemey, óz núrymyzdy kýsheytu – basty mindet.

Beysenghazy Úlyqbek,

Qazaqstan Jurnalister Odaghynyng mýshesi

Abai.kz