Oljas Sýleymenov - 90 jyl!

Mahat Sadyqqa

Adamzatty apattan, qasyretten qútqaratyn sózi ótetin, oiy jetetin jeke túlghalar. Olar biylikke, qoghamgha oy tastaydy, aqyldy biylik, jasampaz qogham ony týsinip, qabyldap, iske asyrady. Áriyne, keremet oilar aitylghanymen keyde olar da iske aspay qalady.

Qazaqtyng mandayyna bitken biregey túlgha Oljas Sýleymenov ózining oiyn iske asyryp keledi. Onyng hareketi de iri – býkil adamzattyng taghdyryn qamtyghan; Sózi de iri – býkil adamzattyng aqyl-oyyna sәule týsirgen; Ózi de iri – qazaqtyng nar túlghasy; Barlyq irilik bir basyna toghysqan ony barsha qazaq qana emes, Álem júrtshylyghy maqtan tútady desek artyq emes.

Oljas Sýleymenovtyng esimi alghash ret «Adamgha tabyn, Jer endi» poemasymen jarq etti. Gharyshqa adam úshuyna baylanysty shygharylghan poema aqynnyng ózin de gharyshtyq dengeyge kóterdi. Búryn jyr sýier qauym ghana jaqsy biletin jas aqynnyng ýni Adamzattyng qúlaghyna jetti. Adam jerding tartylys kýshin jengenine ol alghash ret nazar audaryp, onyng Adamzat tarihyndaghy eng ghajap oqigha ekenin jerine jetkizip bilimdi aqynnyng bilgir tilimen aityp berdi. Taqyryby gharyshtyq bolghan jas jigitting aqyndyq quaty da gharyshtyq edi. Onyng quatty ýni poeziyalyq kórkemdikpen, filosofiyalyq auqymdyqpen, tapqyrlyqpen, sheshendik sheber tilmen әrlenip, sóz buyndary adamnyng jýiesin bosatyp, arghy-bergini oilatyp, aqyry jetken jenisti kókiregi sezimdi adamnyng jýregine tereng ornata bildi. Kóre bilui sheksiz, bilimi úshan teniz aqyn jerding qasiyetin, tarihyn, býgingi tirligin aitumen qatar ómirding ghajaptyghyn, adamnyng «mahabbatpen jaratylghan» súlulyghyn da jyrlap ótedi. Sonymen birge Jerdi taptaghan neshetýrli zalymdar men zúlymdardyng bolghanyn da eske alady. Aqynnyng úshqyr oiy, ghalamdyq ýni   - Maghjannyng Shyghystan tuatyn aq tangha ýmit artuymen ýndes. Gharysh kemesining «Vostok» atanuynan ol osynday oy úshqyndaryn shashyp ketedi. Aqynnyng ýnin әlem tanydy, gharyshpen birge tughan ghajap ýn edi ol. Ol Jerge tútastyqpen qarap, endi oghan ózi tudyrghan Adamzat  qamqorlyqqa aluyn qalady.

***

1975 jyl. Bayaghy patsha zamanynda berik ornaghan, Lenin biraz auyzdyqtaghan, Stalin biylikke ynghayly bolghan song qayta janghyrtqan, Hrushev aghalaghan, Suslov alqalaghan, aqyry aspangha shygharylyp, resmy sayasattyng basyna barghan úlyorystyq shovinizmning sharyqtap túrghan shaghy. Barlyq ónerge, әdebiyetke orys mәdeniyeti yqpal etken, bәri sonyng arqasynda júldyzy janghan degen anyzdar andyzdap túrghan mezgil, jelbiremegen jeri joq. Europosentrizmmen úshtasyp, basqanyng bәrin kózge ilmegen aqyndar men jazushylar jaqsy dýniyening bәrin baurap, otyn laulatyp jatty. Shekten shyqqan bir ghalymsymaq-shovinistting qyzdy-qyzdymen orys mәdeniyeti Gomer men Ferdousiyge de әser etken degendi jazyp jibergeni de bar... Orys qalyptaspay túrghanda jazghan aqyndar sóitip tumaghan mәdeniyetten «ýlgi» alghan eken. Osynday oilar oghash dep te sanalmady.

Mine, naq osynday kezde adamzat aspanyn búltsyz kýngi jasynday jarqyldatyp, Oljas Sýleymenov degen qazaq aqyny «Az y Ya»-symen jarq etti. Býkil әlem selk etti. Endi she... Aqyn orys mәdeniyetining atasy, «bismilla» dep sóz bastaytyn túnyghy, túnghysh jazbasy dep imanday úiyp jýrgen «Slovo o polku Igoreve»-ni (SPI) dúrys oqylmaghan, maghynasy ózgertilgen, qospasy kóp, әsirese týrkilerden engen sózder teris týsindirilgen dep tas-talqanyn shygharyp, synap tastady. Synynyng bәri shyn, tereng biliktilik pen úshan-teniz bilimdilikten tughan búltartpaytyn dәlelder. Kónil audarmay tastaugha, kózge ilmey, elemey, eskermey ketuge bolmaytyn solqyldatqan soqqylar, auyr artilleriya. Orys qolasty múndaydy keyde eskermeushilikpen ýnsiz óltiretin әdetine basayyn dese sheteldik akademiyalyq orta andyzdap túr.

Týu... Ketti sodan. Shovinister jer-aspandy tútastyrghan baybalamgha basty. Ayghay-úighay... Negizgi nysana  «Kto takoy etot kazah. Kak on posmel»  degenge sayatyn keudelegen órkókirektik... Áytpese talqylap, týsinuge tyrysyp, qyzyghyp jatqandar shamaly. Akademiyalyq orta birigip, kezinde osy shygharmany zertteumen syilyq alyp, kýpinip jýrgen, esimderi syngha úshyraghan ghalymdar barlyq kýshin tútastyryp, jan-jaqtan soqqy beruge tyrysyp jatty. Alayda olardyng kóptegen basylymdarda kórinip jatqan baybalamdary «Az y Ya»-nyng tanymaldyghyn arttyra týsip, tegin jarnama boldy. Shovinizmge atatyn oqtary bolmay jýrgen barlyq últtyq respublikalardyng mәdeniyet ókilderi, әdiletti adamdar, shynshyl ghalymdar men shynayy әdebiyetshiler, tarihshylar búl kitapqa qatty qyzyghyp, izdep jýrip oqydy.

Qazaqstannyng bir týkpirinde, sonau Soltýstikting bir qiyrynda jatqan Tauaghash degen qazaq auylynyng toghyzynshy synypta oqityn balasyna da búl dýrmek sol jyly jetti. Nemere agham kommunist bolghandyqtan Mәskeuden shyghatyn ortalyq basylymdardy jazdyryp alatyn. Sonyng birinen tosyn janalyqty estip, oblys ortalyghyndaghy internatta oqyp jýrgen maghan kezdesse «Aziyany» satyp aludy tapsyrdy. Oljas Sýleymenovtyng erligine ózi de quanyp túr. Maqalany oqyp, orys mәdeniyetining shanyraghyn shayqaltqan eken dep biz de aqyn aghamyzgha japa-tarmaghay riza boldyq, óz bilgenimizdi aityp, qyzu talqygha saldyq. Óitkeni... Mәskeuden shyqqan shovinizm iydeyasy jergilikti jerlerde de qanatyn molynan jayyp, orysty ózgelerden artyq sanaudy, «úly» dep aitudy sanalargha eriksiz siniruge tyrysyp baghatyn. Biraq aqylsyz da, órkókirek te, ishkish te, búzyq ta, úry da, tóbeleskish te kóbinese orystar arasynan shyghatynyn kýndelikti ómirde kórip jýrgen bizder búl sózderge ishimizden qarsy bolyp, ótirikke ilanghymyz kelmeytin... Sondyqtan bala bolsaq ta bizding de namysymyz qozyp, bәlem bilinder, eshkimnen eshkim artyq emes, adamnyng bәrin Alla birdey qylyp jaratqan dep kóterilip qaldyq...

Áriyne, biz kitapty kórmegendikten Oljas aqyn Aziya qúrlyghyn aityp, sony jaqtap, onyng shovinizmnen qorlanghan halqyn aqtap, jerimizdi qoldap túr eken dep týsindik. Eski slavyan әlipbiyining alghashqy әrpi «Az», eng songhysy «Ya» bolghandyqtan kitaptyng atyn «Az y Ya» dep atalghanyn da bilmedik. Bizding esil-dertimiz  - Aziya, qalanyng kitap dýkenderin qol bosta kezip jýrip, «Aziyany» izdeymiz.

Bir kezde onyng satylymnan alynyp, joyylugha jiberilgenin de estidik. «Qoryghan jerding jemisi tәtti» demekshi búl da halyqtyng kitapqa degen qyzyghushylyghyn arttyra týsti. Sol kezde... ghayyptan tayyp, mening qolyma da tiydi-au búl kitap. Kәdimgi qyzyl týsti, aqynnyng aty-jónin kórsetken jazuy kýmistelgen eng alghashqy basylymy.

Oqyp shyqpaq bolyp, jata qalyp jabysqanymmen ishin aldyrmady. Tildi tereng bilmeymin, bilimim de tayyz eken, әiteuir tisim batpady. Biraq ómirding bilimi, tәjirbiyelik, tanymdyq, kózqarastyq satylaryna kóterilgen sayyn «Az y Ya»-ny da bir ashyp, tanugha tyrystym. Endi sol jolda týigenderimdi aitayyn.

Ózining anasyna arnap jazghan bir óleninde Oljas aqyn bylay degeni bar:

«...Moe krylo polmira otmahalo

y v reku Limpopo pero makalo,

y v pryanyy veter iz seylonskih kush.

O chem eta doroga?

Esly prav,

Budi s gordym gord:

On ne otes proroka,

Budi s robkim robok:

On tebe ne rab.

Ya tak y postupal, klyanusi doroga»,  - degendey ol eshqanday ghúlamagha alandamay, bedeldige toqyramay shyndyqqa ghana jýginip, terenge qol sermep, «basqa shauyp tóske órlegen».

Bizdinshe Oljekenning ghalymdyq, aqyndyq, pәlsapashyldyq tereng týisigi «SPIY»-di óz zaman abyzynyng quatty poetikalyq shygharmasy dep tanyghan, alayda kóptegen týrkilik (qypshaqtyq), eski slavyandyq sózderin týsinbegen perepischikterding býldiruinen ol qarabayyr dýniyege ainalyp, tarihy manyzyn ghana saqtap, poeziyalyq quatynan airylghanyn birden sezgen. Sonymen birge aqyndy SPIY-ding terenine tartqan últtyq, týrkilik namys siyaqty. XVI ghasyrdaghy alghashqy kóshirilgen núsqasynda bolghan eski týrki sózderin keyingi perepischikter ozbyrlyqpen teris ainaldyryp, keybirin tipti joghaltugha tyrysqanyn kórgen song onyng namysqoy jýregi óre týregelip, qarsy túrghan. Mysaly, kәdimgi «Kóshshini» (kóshting basyn ústaghan adam) «Koshey bessmertnyigha» ainaldyrghanyna, qyzdardyng shash «órimin» aitqan joldardy sol jerge ýsh qaynasa sorpasy qosylmaytyn «Rimge» qosaqtaghandary jәne t.b. әiteuir týrkilikting aralasuyn joq qylugha tyrysqan shovinistik órkókirektik ekenin kózi kórgen, tanyghan. Sosyn búl jyrdy jazghan adam kóne orys tilimen qatar kóne týrki tilin de bilgen, sol zamanda eki tilding sózderi qatar qoldanylghan degen baghdardy betke ústap, aqyry bar әlemdi dýr silkindirgen kitabyn jazyp shyqty ghoy...

Búl sapardyng ózine soqqy bolyp tiyetinin de aqyn bilgen. Ol anqalandap baryp, azapqa úrynatyn aqylsyz emes, shovinistik sayasattyng kýnnen kýnge óristep bara jatqanyna qarsylyghy qaryshtay týsken súnghyla. Sondyqtan jýregindegi namys oty ony shyndyq jolyndaghy erlikke iytermelegen. Aqyn  birde batyr Bauyrjannan bataliondy shabuylgha kótergende qanday oida bolatynyn súraydy. B.Momyshúly oghan jaudyng aldynda tize býkpes ýshin shabuylgha shyghu kerektigin oilaytynyn aitqanyn esine saqtap, ózining «Pora» degen ólenin jazghanyn eske alady. «Az y Ya»-ny jazghanda da ol tize býge beruden arylu ýshin «Pora» dep shabuylgha kóterildim degen oy úshqynyn tastaydy. Áriyne, mәskeulik keybir zalymdar múny úqpay qalghan joq, sondyqtan da aqyngha qatty óshikti...

Ózining SPIY-ge alghash qalay qadam basqanyn eske alghanda aqyn Mәskeuding әdebiyet institutynda oqyp jýrgeninde osy shygharma turaly kurstyq júmys jazbaq bolghanyn aitady. Bes-alty betten túratyn kurstyq júmysty op-onay jazyp tastamaq bolyp Lenin atyndaghy kitaphanagha barsa, SPY turaly zertteuler óte kóp eken. Biraq barlyq zertteushilerding maqsaty jyrdyng oqighasyn ózgertuge tyrysyp, orysty týrkilerden ýzip әketip, Europagha teluge tyrysqandyghy birden kózge úrady. Al namysty aqyn óz tegining sol zamanda orystarmen qatar jýrip, teng túrghanyn, tipti biyigirek bolghanyn jaqsy bilgendikten, týpnúsqany tiriltpekke bel bughan. Ol ýshin shygharmadaghy týrki sózderining maghynasyn ashyp, olardyng mәtinge ýilesimdi ekenin dәleldep, әri keyingi býldiruler men qospalardan tarazylamaqqa otyrghan. Áriyne, qamsau kategoriyagha qúrsanyp, bastaryna astamshyl, shovinistik ruh sinirilip qalghan orta búghan qatty shamdanyp, qarsy shyqqany belgili...

Biraq shyndyq bәribir jenip shyqty, shovinistik sayasattyng moynyna búghalyq týsip, «Az y Ya»-nyng da baghy aspangha úshty. Qazir barlyq әlemning әdebiyetpen, tarihpen, filosofiyamen ainalysatyn toptary, jalpy kózi qaraqty jandary ony ózderine ýlgi tútady, shynshyldyghyna bas úrady.

***

Oljas Sýleymenovtyng ghalam halqyn riza qylghan ýshinshi erligi  Semeyding yadrolyq qarudy synau poligonynyng qyzmetin toqtatuy. Kenes odaghynyng eng jogharghy minberinen Semey poligonynda zaryady Hirosima bombasynan 2,5 myng ese artyq jarylys bolghanyn, sodan beri halyqtyng arasynda radiasiyalyq sәuleden bolatyn kesel qaptap ketkenin, birde-bir auruhana týgil felidsherlik beket salynbaghanyn, KSRO Densaulyq saqtau ministrligi adamdardyng densaulyghyn zerttegen derekterdi halyqtan jasyryp, qúpiya ústaytynyn, jarylys әli de jalghasuda ekenin túnghysh ret jayyp salyp, býkil әlemning nazaryn audardy. Odan «Nevada» dep bastalghan qoghamdyq qozghalysty «Nevada-Semeyge» úlastyryp, sonynan 2 millionday halyqty ertip, (sonyng ishinde 130 mynday Qaraghandynyng shahteri bar), yadrolyq synaqty toqtatudy talap etken jer titireterdey 28 dýmpu (miting) ótkizip, imperiyanyng esigin solqyldatqanday bolyp, Qazaq jerining jýregin jaralaghan ajdahany 1989 jyldan beri toqtatty. Qyryq jyl boyy aldymen jer ýstinde, odan jer astynda bolghan Jer jahandy solqyldatatyn jarylystar toqtady. Al eki jyldan keyin, TJMK (Tótenshe jaghday jónindegi memlekettik komissiya) oqighasy ayaqtalghan son, tamyzdyng 29-da Qazaqstan Preziydenti ony arnayy Jarlyghymen resmy týrde japty. KSRO-nyng bastamasyn basqa da, keybir, elder qoldap, ózderining poligondarynyng júmysyn toqtatty. Adamzat búl oqighanyng manyzy men  baghasyn jaqsy týsindi, 29 tamyz әlemdik antiyadrolyq kýn dep BÚÚ-da belgilendi.

Áriyne, Oljekenning barlyq ómiri erlik. Ol erlik ýshin jaratylghan jan. Onyng barlyq Adamzat ýshin jasaghan erlikterin aitpaghanda el ýshin, jer ýshin, halyqtyng qalghyghan sanasyn oyatyp, erlikke, órlikke, ghylymgha, jasampazdyqqa  bastaghan oilaryn jetkizgen ótimdi jyrlary qanshama? 1970 jyly Leninning tughanyna poema jazsang lenindik syilyq әperemiz degen partiya basshylarynyng sózin jyr demey dәl sol kezende «Qysh kitabyn» jazyp shyqty. Ol da bir óshpes erlik.

Qazaqstannyng YuNESKO-daghy ókili retinde Adamzatty tútastyratyn iydeyalar qozghap, olardy býkil әlemge moyyndatty. 20 ghasyrda ómir sýrgen eng ýzdik 10 aqynnyng qataryna enip, óz halqynyng ataghyn taghy da aspangha shyghardy... Qazaq topyraghy týgil býkil әlemde múnday ghalamat túlgha siyrek bolghan desek artyq emes. Sondyqtan da ol barsha Adamzattyng aibyny.

Jaqsybay Samrat

Abai.kz