Jeksenbi, 15 Jeltoqsan 2019
Alaşorda 9289 24 pikir 18 Säuir, 2019 sağat 13:05

«Diuani lwğat at Türik» – orıs ideologiyasımen äzirlengen jalğan dünie

Resey tarihşıları Mahmud Qaşqaridi Qarahanid memleketin bilegen dinastiya ökili dep körsetedi. «Diuani lwğat at Türik» kitabınıñ bir ğana nwsqası bar, ol 1916 nemese 1917 jılı Stambuldıñ bazarınan tabılıptı. Oğan deyin eşkimge belgisiz bolğan. Mahmud Qaşqari öz eñbegin mwsılmandar patşası Halifke sıy retinde tartu üşin jazğanın aytadı. Söyte twra «Bärinen joğarı Alla tağdırdıñ şamşırağın türik şoqjwldızdarına tarttı. Jeti qat ğarış älemin olardıñ elin aynala qozğaluğa bwyırdı. Olardı türikter dep atap, qwdirettilik berdi. Olardı zamanalardıñ ämirşisi etip, tañdaulı halıq qılıp, basqaru biligin berdi. Basqa adamdardan joğarı qoyıp, aqiqatqa bağıttadı. Olarğa baratın eñ jaqsı jol – qwlaqtı arbaytın jäne jürekti terbeytin öz tilderinde (türki tilderinde) söyleu» dep jazadı.

Mwsılman ğalımınıñ bwlay jazuı eş mümkin emes. Öytkeni, mwsılman halıqtarınıñ birin özgelerinen biik etip maqtau ülken künäğa batıratının mwsılman ğalımı jaqsı biluge tiis. Onıñ üstine, bwl joldar – asa täkapparlıq pen ötirikke tolı. Al jüreginde az ğana täkapparlığı barğa jwmaq haram ekenin jäne ötirik söyleu künä ekenin mwsılman ğalımı Mahmud Qaşqari qalay bilmeydi? Onıñ osınday jazbası üşin özge mwsılman ğalımdarı arasında abıroydan ayrılatının jäne Halif basın alatının tüsinbeui de aqılğa simaydı.

Mahmud Qaşqari – Hİ ğasırda ömir sürgen, al türki ataulı halıq Hİ ğasırğa deyin tarih sahınasında eleusiz boldı. Olardıñ jauıngerlik dañqı sonau Türki qağanatınan bastap VIII ğasırdağı Türgeş qağanatı joyılğanğa deyin orın alğanı ras. Alayda, VIII-Hİ ğasırlar aralığında olar tolıq mwsılmandıq qabıldap, mwsılman halifatınıñ derbes bir tınış aymağına aynaldı. Olardıñ mwsılmandıq qabıldamağan böligi Hİ ğasırda qazirgi Mañğoliya aumağında saqtalğanın Ibn äl Asir jazadı. Arab tarihşısınıñ dereginşe, olardıñ tarapınan mwsılman älemine Hİİ ğasırğa deyin eşqanday jaugerşilik jorıqtar orın almağan.

Tek Hİİ ğasırdıñ basında Qwz han As-Şıñ bastağan sol mwsılman emes qazaqtar Orta Aziya men qazirgi qazaq dalasına jol salğan. Oğan deyin Hİ ğasırda Horezmşah äuleti biligin tartıp alğan Türki Seldjuk (Törgi asıljik) dinastiyası bastağan türki-guzi eli (türki-qazaqtar) qazirgi Türkiya aymağına bosıp barıp ornığıp, onda öz Beylikterin ornattı. Odan keyin Hİİİ ğasırda türki-qazaq Şıñğıshan jorığı bastaldı. Osı oqiğalar jauınger türkilerdiñ tarih sahınasınan jarq etip qayta köringen dañqtı jıldarın ayğaqtaydı. Alayda, Mahmud Qaşqari ömir sürgen Hİ ğasırğa  deyingi üş ğasırda türkilerdiñ äskeri dañqın sonşa asıra maqtaytınday eleuli oqiğalar bolğan joq. Türki Seldjukter Beylikteride mwsılman halifatınıñ qwramdas bir böligi bolıp tanıldı, Türki Seldjuk bileuşileride Halif biligin moyındağanı mälim. Halifat ämirşisi türik emes arap, Mahmud Qaşqaridiñ özi osı eñbegin sol Halifke sıy retinde dayındağanın aytadı. Sonda Mahmud Qaşqaridiñ  «Bärinen joğarı Alla tağdırdıñ şamşırağın türik şoqjwldızdarına tarttı. Jeti qat ğarış älemin olardıñ elin aynala qozğaluğa bwyırdı. Olardı türikter dep atap, qwdirettilik berdi. Olardı zamanalardıñ ämirşisi etip, tañdaulı halıq qılıp, basqaru biligin berdi. Basqa adamdardan joğarı qoyıp, aqiqatqa bağıttadı» dep jazuına ne sebep? Mwnday joldardı Hİİ ğasırda Orta Aziyanı basıp alğan türki Qwz han As-Şıñ men Tatar hanı jorıqtarınan nemese Hİİİ ğasırdağı Şıñ-As han (Şıñğıshan) jorığı men XV ğasırdan bastap jartı älemdi bilegen Osman halifatınan habarı bar adam jazsa, tüsinuge bolar edi. Sondıqtan bwl jazba HI ğasırdağı Mahmud Qaşqariğa emes, onıñ atınan ötirik äzirlegen HİH ğasırdıñ soñındağı orıs tarihşılarına tiesili deu orındı.

Mwsılman halıqtar keyinge deyin wltın emes, dinin birinşi orınğa qoyıp keldi. Sondıqtan HI ğasırda türki tilderi dialektilerin zertteuge  qajettilik bolğanı da senimsizdik tudıradı. Dialektologiya ğılımı tek XIX ğasır basında payda bolıptı, Mahmud Qaşqari jazbasıda sol ğasırda Mäskeude dayındalğan bolar.

Sonımen qatar Mahmud Qaşqaridiñ ömirge degen közqarası onı mwsılmannan göri hristianğa jaqın etip körsetedi. Onıñ: «Zattarı men düniesi adamnıñ jauı, ...barlıq erkekter düniesi sebepti bwzılğan, ...Qwdaydı, balaların, tuıstarın oylamay düniege qwnığudan erkekter barlığın twnşıqtıruğa wmtıladı» degen sözderi sonıñ ayğağı. Islam dini baylıqtı künä nemese mwsılmannıñ jauı dep tanımaydı, kerisinşe mwsılmannıñ kedey bolğannan göri bay bolğanı ortasına paydalı ekeni aytıladı. Dünie-mülikti jau körip, odan bezinip, monah boluğa şaqıratın – hristian dini. Mahmud Qaşqari mwsılman esten şığarmauı tiistiler qatarına Qwdaymen qatar, balalar men tuıstardı qoyadı, äyelderdi aytpaydı. Mwnday közqaras hristiyanğa jaqın. Islam dininde Allağa degen qwlşılıq erkek pen äyelge ortaq mindet, olardıñ ekeuide eñ äueli Allanı esten şığarmauı tiis, al bala-şağa men dünie-müliktiñ qamı Allanı esten şığaruğa sebep boluı mümkin ekeni eskertiledi. Islam dininde er men äyeldiñ ärqaysına layıq öz orındarı bar, «erkekterdiñ eñ jaqsıları äyelderine meyirimdi bolğandarı» delinedi. Al HİH ğasırğa deyin «Äyel – adam ba?» dep daulasumen kelgen hristiandar uağızında äyelder jayı wmıt qaluı zañdılıq. Ärbir mwsılman ğalım Alla jaylı, din jaylı söz qozğağanda Mwhammed Payğambardıñ (s.ğ.s.) hadisterin qoldanatını belgili. Al Mahmud Qaşqaridiñ osı körsetilgen sözderinde onday dästürdiñ izide joq. Jazbadağı osı joldar Mahmud Qaşqari degen mwsılman ğalımı ömirde bolmağanın, atalğan eñbekti evrey-hristiandıq közqarastağı adamdar dayındağanın anıq bayqatadı.

Mahmud Qaşqari: «Alla Tağalanıñ «Meniñ şığısta türkiler degen äskerim bar, qaharıma wşırağan halıqtı solardıñ şabuılına wşıratamın» dep aytqanı Mwhammed Payğambardıñ (s.ğ.s) hadisinde bar» dep jazğan eken. Onday sahih (dostovernıy) hadis nemese hasan (horoşiy) hadis joğı ğalımdarğa mälim. Sonımen qatar Payğambarımızdıñ (s.ğ.s) «Kimde-kim men aytpağan sözdi ayttı dese, onda ol özin tozaq otına dayınday bersin» degen mağınadağı hadisi barı barşa mwsılmanğa belgili. Sondıqtan Mahmud Qaşqari degen mwsılman ğalımnıñ Payğambarımız (s.ğ.s) aytpağan sözdi ayttı deui eş aqılğa sıymaydı. Bwl fakti de «Diuani lwğat at Türik» jazbasın dayındağandar mwsılman düniesin tereñ tüsinbeytin özge din ökilderi ekenin ayğaqtaydı.  

Europalıq ğalımdar Mahmud Qaşqaridiñ eñbekterin zertteuge twratın dünie dep qaramağan. Kerisinşe bolsa, europalıq ğalımdar tarapınan audarılıp, zerttelgenin jäne tiisti bağasın alğanın köretin edik. Onı sonşa maqtap jarnamalaytındar – Resey ğalımdarı men solardıñ ıqpalınan şığa almaytın türki tildi wlttar oqımıstıları.

Mahmud Qaşqari: «Qırğız, wyğır, qıpşaq, yagma, çigil, oğız, tuhsi, ugrak, jaruk wlttarında türkilik til dialektileri bar» dep jazadı. Sondıqtan ol qırğız ben wyğırğa wnaytını tüsinikti. Al olardıñ qatarında qazaq tili joq. Öytkeni, orıs ğalımdarı jazğan tarih solay degizgen. Bwl derekter Mahmud Qaşqari jazbasınıñ kümändi ekenin rastaydı. Onı reseylik iezuidter dayındatqan, sodan soñ Türkiya arqılı jarıqqa şığartqan desek, äste qatelespeymiz. Orıstar jalğan jazbaları Irannan jäne Orta Aziyadan tabıla berui küdik tudıratındıqtan, olardıñ qatarına Türkiyanı da qosqan. Ol eñbekti türkitildi wlttardıñ eñ sanı molı – qazaqtar pen özbekter H ğasırda bolmağanın däleldeu üşin äzirlegen, osı mindetin äli de atqarıp keledi.

Ataqtı parsı oqımıstısı Ferdausi H ğasırda qazaq halqınıñ jer betinde bolğanın jazğan. Osı derekti Mahmud Qaşqari, Ibn Fadlan, Äl Istahri jazbaları arqılı joq qıluğa tırısqan reseylik iezuidterdiñ aylakerliginde söz joq. Alayda, olar özgerte almağan Äl Masudi, Ibn äl Asir, Ibn Batuta, Babur name, Kodeks Kumanikus jazbaları qazaqtıñ erteden bar ekenin anıq däleldeydi. Sondıqtan reseylik tarihşılar atalğan jazbalardı resmi tarihi tizilimge engizbegen, elemeuge, nazarğa almauğa äli tırısıp keledi.

Bekjan Ädenwlı

Abai.kz

 

24 pikir