Seysenbi, 25 Mausım 2019
Alaşorda 8609 16 pikir 22 Säuir, 2019 sağat 08:45

Şerkeş Barısbay swltan Kiprdi qalay bağındırdı?

Kipr aralı kresşiler üşin mwsılmandardı şabuğa qolaylı Jerorta teñiziniñ şığısındağı eñ mañızdı strategiyalıq orın boldı. Bürji mämlükteri kezinde kiprlik kresşiler qarap jatpay, Mısır men Şam jeriniñ teñiz jağalauındağı eldi mekenderine üstin-üstin şabuıldap, mwsılmandardıñ tınışın aldı. Teñiz sauda joldarın bögedi. 1365 jılı Kipr koroli İ Petr Mısırdıñ soltüstigindegi Aleksandriyağa jorıq jasap, qalanı otqa oraydı. Äyel demey, bala-şağa, qart demey halqın qırğınğa wşıratadı. Qalanı üş kün tonap oyrandağan kiprlikter elderine oljalı oraladı.

Ülkendi-kişili mwnday jorıqtar teñiz jağalauındağı qalalarğa  jii-jii qaytalanıp twrdı. Aleksandriyağa jasalğanday joyqın jorıq 1393 jılı Şam jerindegi Tripoli qalasına da jasaldı. «1423 jılı kresşiler Dumyat mañında mämlükterdiñ eki ülken kemesine şabuıl jasap, ondağı bar jükti tonap, jüzden asa adamımen qosa alıp ketedi» [1, 423 b.]. 1422 jılı bürjiler kezeñinde bilikke kelgen şerkeş Barısbay swltan (1422-1438 jıldarı 16 jıl bilik qwrğan) kresşilerdiñ bwl qorlığına şıdamay Kipr aralına jorıq jasauğa dayındıq jürgizedi. 1424 jılı Kiprge jasağan alğaşqı kişigirim barlau jorığında Limasol portına şabuıldap, teñiz qaraqşılığına şıqqalı otırğan kiprlikterdiñ üş kemesin basıp alıp, Kairge oljalı oraladı. 1425 jılı köbirek küş jinap qırıq kememen jasağan ekinşi jorığında Limasol qamalın talqandap, örtep ketedi. Tarihşı ibn Hajar äl-Asqalänidiñ jazuınşa «bwl soğısta, aynaldırğan jartı aydıñ işinde, Kipr jağı bes mıñğa juıq adamınan ayırılsa, mwsılmandar jağınan on üş adam opat boldı» [2, 348 b.]. Barısbay swltannıñ äskeri mıñğa tarta kiprlikti twtqındap, bwl jolı da Kairge ülken oljamen oraladı.

1426 jılı Barısbay swltan üşinşi jorığına dayındıq jasap jürgende, Kipr koroli YAnustiñ «özge europalıq korol'dikterge hat jazıp şağımdanğanı, Barısbay swltanğa qarsı kömek swrağanı, europalıqtardıñ kömekke qosımşa küş jibergeni» [2, 366 b.] turalı habar jetedi. Onı estigen Barısbay swltan dayındığın küşeyte tüsedi. Äskeri kemeniñ sanın arttıradı. 1426 jılı Barısbay äskeri Kipr aralına qaray 180 kememen üşinşi ret betteydi. Ibn Hajardıñ jazuı boyınşa «Barısbay äskeri Limasolğa jetkende, bir jıl bwrın özderi örtep ketken qamaldıñ qalpına keltirilgenin, äskeri tehnikamen jabdıqtalğanın bayqaydı. Mwsılman äskeri qamaldı qorşauğa alğan kezde, qamaldağı europalıq äsker üreylene qaşa bastaydı. Şabuıldağan Barısbay äskeri qamaldıñ birinşi mwnarasın basıp aldı. Äskerdiñ jäne bir böligi kişigirim bir auıldı qorşap alğanda, auıl twrğındarı soğıssız beriletinderin aytadı. Auıl twrğındarınan YAnus korol' turalı swrağanda, olar onıñ bes mıñ attı äskermen jäne jeti mıñ jayau äskermen soğısuğa saqaday say twrğanın jetkizedi. Mwnı estigen mwsılmandar jağı YAnuske hat jazıp, bası aman qalsın dese jäne äskerin, elin aman alıp qalğısı kelse, soğıssız beriluin, olay etpegen jağdayda ayausız oyran salıp, sarayına basa köktep kiretinin, öltirgenin öltirip, öltirmegenin twtqındap äketetinin jetkizedi. Bwl habardı jetkizgen mwsılman elşisin YAnus korol' öltirip, örtep jiberedi. Onı estigen mwsılmandar eki topqa bölinip, biri teñizden, ekinşisi qwrlıqtan soqqı beruge dayındaladı» [2, 368 b.]. Barısbay äskeri Limasol qamalın talqandağan kezde, YAnus korol' de äskerimen jetedi. Eki jaq arasında keskilesken şayqas boladı. Bwl soğısta Barısbay äskeri sanı azdığına qaramastan jeñiske jetip, YAnus korol'di twtqınğa tüsiredi. Nikosiya qalasın bağındırıp, Kipr aralı tolığımen şerkeşterdiñ qolına ötedi. Barısbay äskeri YAnus korol'ge qosa 3700 twtqınmen Kairge oraladı. 1426 jılı 14 tamızda Kair köşelerinde jeñispen oralğandardıñ qwrmetine wzın-sonar saltanattı şeru ötedi. Şeru artında 3700 twtqınmen birge qolı kisendeuli korol' YAnus pen onıñ ämirleri de jürip bara jattı.

Twtqınğa tüsken YAnus korol' köpşiliktiñ aldında Barısbay swltannıñ ayağına jığılıp, jer süyip, rahımşılıq jasap bosatuın swrap jalbarınadı. Osılayşa Kipr aralı Osman imperiyasına deyin bir ğasırğa juıq tolığımen mämlük-qıpşaqtardıñ (şerkeşterdiñ) qol astında boldı. YAğni 1426 jıldan 1517 jılğa deyin şerkeşterge jan amandığı üşin jıl sayın salıq tölep twrdı.

A.Baytwrsınwlı atındağı Til bilimi institutınıñ direktorı Erden Qajıbek öziniñ Feysbuk äleumettik paraqşasında osı jıldıñ 8 qañtarında: «Kipr türikteriniñ tili qazaq tiline öte jaqın. Olar "geliyorum" demeydi - "kelemin" deydi», – degen bolatın. Kipr türikteriniñ keybir dialektisi qazirgi qazaq tiline jaqın boluı Kiprdi bağındırğan şerkeş Barısbay swltan äskeriniñ, yağni şerkeşterdiñ äserinen bolsa kerek.

Ädebietter:

  1. Sağid Aşur. Äl-Haraka äs-Salibiya. İİ tom. Mäktäba äl-Anjlu äl-Mısriya. – 2010 m.
  2. Ibn Hajar äl-Asqaläni. Inbä äl-Ğumr bi Äbnä äl-Umr. İİİ tom (853 h).

Qaldıbay Arıstanbekwlı, Äl-Farabi atındağı QazWU Şığıstanu fakul'teti Tayau Şığıs jäne Oñtüstik Aziya kafedrasınıñ docenti m.a.

Abai.kz

16 pikir