Jeksenbi, 15 Qırküyek 2019
Bw ne mazaq? 3591 12 pikir 26 Säuir, 2019 sağat 10:27

Qostanay latınğa emes, birden ağılşınğa köşip jatır

Bizdiñ Qostanay sekildi teristik oblıstarda ana tilimizdiñ jağdayınıñ mäz emestigi közi qaraqtı jwrttıñ bärine de ayan. Bwrın ılği üstemdik etip kelgen wlttıñ qazirgi tañda sanınıñ azdap azayğanı bolmasa, äli da qauqarı mıqtı. Mäselen, bwrın bizdiñ Qostanay oblısında olar basım köpşilik bolsa, qazir de toqpağı mıqtı. Öñirimizde bwlar qazirdiñ özinde twrğındardıñ 60 payızın qwraydı.

Endi olarğa özimizdiñ sanası orıstanıp ketken şala qazaqtardı qossañız, sol bayağı taz qalpımızğa qayta tüserimiz anıq. Mine, sondıqtan da bizdiñ oblıs köleminde ötken jinalıstıñ bäri de resmi tilde jüredi. Qazaqşa bas qosu degenniñ auılı alıstap ketkeli qaşan. Bwğan tañ qaludıñ da reti joq şığar. Bärine de özimiz kinäli. «Jığılğanğa jwdırıq degendey»  zañdarımızdıñ bärinde de orıs tilin özimiz memlekettik märtebe bergen ana tilimizben qay jağınan da teñdestirip qoysaq, kimge renjimiz? Al olar ärine, bwl solqıldaqtımızdı şeber paydalanıp, säl birdeñe bolsa «qwqımız bwzıldı» dep öre türegeledi. «Olay emes, memlekettik tildiñ üstemdigi boladı» deuge auzımız barmaydı. Öytkeni zañ solardı qoldaydı, solardıñ jağında. Sosın özimiz «qoy minezdi qazaq» dep maqtanğanımızday, ündemey jüre beremiz.

Şının aytqanda, ana tilimizdi özgelerge jığıp berude key-keyde özimizdiñ şalalığımız ben dañğoylığımız sebep bolıp jatadı. Mäselen, elimizde qazaq älipbiiniñ latın jazuına satılap, birte-birte köşui, al eñ bastısı onıñ sauattı da qatesiz jazıluı qajet ekeni talay aytılıp, talay jazıldı da. Alayda osığan qaramastan keybir şeneunikter qalayda közge tüsip qaludı oylap, asıra siltep jatadı. Onıñ ayağı kezekti wtılısımızğa wlasıp, jerge qaratıp ketedi.

Mwnıñ ayqın körinisin bizdiñ Qostanay şaharınan bayqauğa boladı. Bizde ayaq astınan, bir künniñ işinde köşe atauları kürt özgerip şığa keldi. Üylerdiñ qabırğalarındağı jazular eki tilde-qazaq jäne ağılşın tilinde jazılıp, jwrttı ayran-asır etti. Özimiz köşemiz dep jürgen latın tilinde emes, twp-tura ağılşın tilinde jazğan şeneunikterdiñ ne oylağandığın kim bilsin, alayda mwnıñ özi kezekti dau-damaydı tudırıp, bilik basındağılardıñ asıra silteuin tağı da ayqın bayqattı. Endi osındağı orıs tildi jurnalister birden ayqayğa basıp, «köşe atauları nege tek qana qazaq jäne ağılşın tilderinde jazıladı, bwlayşa til jönindegi kemsituşilikti qaşan qoyasıñdar?» dep öre türegelgende osı bastamağa mwrındıq bolğandar ne aytarın bilmey qattı sastı.

Saspay qaytsın, oları «Til turalı» zañnıñ 21-babındağı «barlıq blankiler, habarlandırular men jarnamalar sekildi körneki aqparattar memlekettik jäne orıs tilinde, kerek jağdayda özge de tilderde beriledi» degendi közge şwqıp, körsetip otırsa. Al olar bolsa, kinäni bir-birine artıp, bastarın alıp qaşu nauqanı bastalsın. Orıs tiliniñ «janaşırları» prokuraturağa jazadı. Bwlar «aş päleden qaş päle» degendey mwnı osındağı tilderdi damıtu jönindegi basqarmağa itere saladı. Olar da qattı sasadı. Äueli «bülingen eşteñe joq, bäri dwrıs» dep ötirik sıltaumen qwtılğısı keledi. Alayda bwl wstanımınıñ solqıldaq ekenin sezdi me, bwl oyınan qaytıp, endi «Biz mwnıñ dwrıs-bwrıstığın anıqtau üşin ministrlikke hat jazdıq» dep äzer qwtıldı.

Endi mwnı qalay tüsindik? Til basqarmasındağılar sol til turalı zañnan habarsız ba? Nege basında sol asıra silteuge qwmar şeneunikterge dwrıstap tüsindirmedi? Endi mine, osı äyteuir közge tüsip qaluğa qwmar, şolaq oylaytındardıñ kesirinen ana tilimiz tağı da bir satı keyin şeginip, onıñ qarsılastarınıñ tağı da eñsesi köterilip qaldı.

Şındığında da  oylanıp qarasaq, jañarğan köşe atauı aqıl-oyı pisip jetilmegen jas balanıñ şaldır-şatpağı sekildi. Mäselen, qazaqşası kirilica jazuımen «S.Baymağanbetov köşesi» dep körsetiledi de, onıñ astında «S.Baymaganbetov street» dep badıraytıp jazıp qoyadı. Au, mına «street» degeni ağılşın tilinen audarğanda «köşe» bolıp şıqpay ma? Mwnıñ qay jeri latınşa? Tipti sol «street»-tiñ orınına «koshe» dep jazsa eken-au.

Al endi «Äl-Farabi dañğılı» da ayaq astınan «avenie» yağni «avenyu» bolıp şığa keldi. Mine osılayşa, «artıq etemin dep tırtıq» etkenin, latınşa jazamın dep, taza ağılşınğa köşip ketkenin añğarmağan şeneunikterimizge ne dersiñ?

Sosın, biz äli latın qarpine birjolata köşken joqpız ğoy. Endeşe, bwl ne degen asığıstıq? «Asatpay jatıp qwldıq» deuden kim wttı? Osılayşa «Boyauşı-boyauşı degenge saqalın boyaydı» degendey, ana tilimizdiñ qadirin ketirip, özgelerge jığıp beretindey asıra silteuden qaşan qwtılar ekenbiz? Mwnday qatelikterdiñ ana tilimizdiñ ayağına twsau bolıp, eñsesin köteruge kedergi keltiretinin qaşan tüsiner ekenbiz?

Jaybergen Bolatov

Abai.kz

 

12 pikir