Jwma, 24 Mamır 2019
1438 9 pikir 15 Mamır, 2019 sağat 10:04

Biz nege äli "wlı", "qızı" bola almay jürmiz?

Täuelsizdik alğannan keyin, birneşe jıldıñ köleminde qazaq azamattarı atı-jönderin jazudıñ wlttıq ülgilerine köşe bastağan bolatın. Keşegi qandastarımız da teginde eş orıs jalğaulığınsız otanına oralıp jattı. Oğan qosa Elbasımızdıñ 1996 jılğı Jarlığı atı-jönderimizdi dwrıs jazu twrğısında talpınıs jasauğa jol bastap, birden qanatınıñ astına ala ketti. Degenmen köpşiligimizdiñ ata-tegimizde özge tildiñ jwrnaqtarı men keybir affiksteri süliktey jabısıp, ayırılar oyı joq. YAğni ağalı-inili «ov», «ev» nemese apalı-siñili «ova», «eva»-lar ötken ğasırdıñ jetpisinşi-sekseninşi jıldarı düniege kelgen nemese tuılğalı beri atı-jönderi orısşa jazılğan azamattar men azamatşalardıñ tölqwjattarında tayğa tañba basqanday äli badırayıp twr.

Qazaq atı-jöniniñ dwrıs, sauattı jazıluı degende sanağa birden Bauırjan Momışwlı eske tüse ketedi. Köziniñ tirisinde añızğa aynalğan twlğanıñ soğıstağı erligi bılay twrsın, tuğan tilin jaudıñ suıq qanjarınan qorğaştağan azamattıq parızı är qazaqqa ülgi ekeni dausız. «Batır atağın qazaqşa familiyası üşin bermepti» degenin zor maqtanış körip, keudemizdi soğıp, köñilimiz kökte, basımız jerde qalatın edi. Al täuelsizdik tuı jelbiregen zamanda öz erkimizben atı-jönimizdi qazaqılandıruğa Bauırjan atamızday bir erlik körsetpek tügil, tegimizdegi artıq eki-üş äripti alıp tastauğa qwlqımız jetpey jürgeni, bolmasa bwlıñğır sayasattıñ şeñgelinen şığa almauımız ruhtıñ tömendigi men ruhani sananıñ älsizdigin ayğaqtaydı.

Osıdan birneşe jeti bwrın Qajet Andastıñ abai.kz saytında jariyalanğan «İliyastıñ jwrt bile bermeytin bürkenşek esimderi haqında...» attı maqalasında «Qazir İliyastıñ esimin bir jerde İliyas Jansügirwlı, endi birde İliyas Jansügirov dep jazıp jür» dep, İliyas aqınnıñ bürkenşek esimderin saralay zerttegen eñbegin men de zerdelep şıqqan edim. Bwl jerde avtor biz biletin İliyas Jansügirov biraz qoljazbalarda Jansügirwlı İliyas dep jazılğanın körsetken. Tüyindisinde «...qazir İliyas şığarmaları şetel tiline audarılıp, älemdik ädebiettiñ altın qorına ene bastadı. Aldağı uaqıtta salmağı tipti arta tüsetinin biledi. Onı jwrttıñ bäri körip, bilip otır. Sol eñbekterde İliyastıñ atategin orısşa İliyas Jansügirov bolıp jazılıp jür. Onıñ ornına qazaqşa İliyas Jansügirwlı bolıp jazılsa, şeteldikter İliyastıñ qazaqtıñ qalamgeri ekenin seziner edi. Osı oyım qoldau tapsa, nwr üstine nwr bolar edi...» dep köpke senim arttı. Twlğa tanuda aldımen osı twrğıdan bastau kerektigin aytıp, qalıñ köpşilikke, äsirese äriptesterine tağılımdı oy salıp otır.

Jalpı osı mäsele jöninde özgelermen äñgime örbite qalsañız, keşegi Keñes ükimeti bilik qwrıp twrğan kezinde Qazaqstan twrğındarınıñ barlığı derlik familiyaların orıs halqı siyaqtı älgi jalğaularmen qosıp jazatın degendi estisiz. Iä, ol kezde köpşilik KSRO-nıñ ideologiyalıq maşinasınıñ şınjır tabanınıñ küşine moyınswnıp ketken edi. Biraq barlıq kezde solay boldı deu – äbestik. Qazaqtar familiyaların «wlı», «qızı» dep jazğan.

Ol üşin tarih betterin saralayıq. Onda mınaday derekter bar eken. 1937 jılı qazaq bilimpazdarınıñ birinşi s'ezinde Alaş ziyalıları «Qazaq atı-jönin orıs halqına eliktep, «ov», «ev» dep jazu toqtatılsın! Bwdan bılay qazaq azamattarı öz atı-jönderin wlttıq dästürmen Abay Qwnanbaywlı degen siyaqtı jazdırsın, biz de Ahmet Baytwrsınwlı, Älihan Bökeyhanwlı bolayıq!» dep Alaşorda kösemi Älihan Bökeyhan arnayı qaulı şığarğan eken. Wlt ziyalılarınıñ basın qırqıp tastağan 1937 jıldan keyin qazaqtıñ bäri kögendelgen qozıday orıs ülgisimen atı-jönin toltırıp, qaulını qabıldağanımen, onı iske asıra almay ketti.

Mirjaqıp Dulatwlınıñ qızı Gülnär apayımız öziniñ «Alaştıñ sönbes jwldızdarı» attı kitabında «Kuälikti äkem arab äripterimen jäne orısşa jazıp öz qolımen toltırğan. Bwl qwjat meniñ qolımda saqtaulı» dep jazadı. Osı qwjattağı «Äkesi» degen swraqtıñ twsında – «Mirjaqıp Dulatwlı – 40 jasta» dep jazılğan.

Säbit Mwqanwlı 1932 jılı jarıq körgen «HH ğasırdağı qazaq ädebieti» attı eñbeginde sol kezgi aqın-jazuşılar turalı jazıp, olardı: Baytwrsınwlı Ahmet, Dulatwlı Mirjaqıp, Qaraşwlı Omar, Jwmabaywlı Mağjan, Torayğırwlı Swltanmahmwt, Dönentaywlı Säbit, Küleywlı Berniyaz, Äuezwlı Mwhtar, Aymauıtwlı Jüsipbek dep körsetken. Bwl kitap sol küyinde 2008 jılı «Atamwra» baspasınan 1000 dana bolıp jarıq kördi.

1936 jılı qazaq ädebietiniñ bası-qasında jürgender, mısalı, S.Seyfollawlı, S.Mwqanwlı, M.Äuezwlı, Ä.Täjibaywlı ol kezde familiyaları «ov» emes, «wlı» dep jazğan. Büginde köp adam biletin Säken Seyfullinniñ «Tar jol tayğaq keşu» romanı 1927 jılı Qızılorda qalasında jeke kitap bolıp basılıp, avtordıñ atı Seyfullawlı Säken dep jazılğanın bilmeydi.

Ol kezdegi sayasi jağdaydıñ qanday bolğanın qazir ekiniñ biri biledi. Keñes ükimetiniñ basşılığı «halıq jauları» dep köptegen azamattardı attı, türmege qamadı, alıs jerlerge jer audardı. Tiri qalğandar amalı joqtıqtan biliktiñ degenine köndi. Bükil el familiyaların «wlı», «qızı» dep jazğandı qoyıp, «ov», «ev» dep jazdı. Onı bizdiñ qatparlı tarihımız aytadı. Joğarıda atalğan sol qazaqtıñ qaymaqtarı büginde közi tiri bolsa, elimiz täuelsizdik alğannan bastap atı-jönderin jönge salatın edi.

Keyingi jıldarı «ov» pen «ev»-ke qarsı twrıp, basqalardıñ sana-seziminiñ ösuine ıqpal ete bilgen twlğalardıñ biri Bauırjan atamız boldı dedim söz basında. Batır basqa wlttıñ ökiline qazaq degen halıqtıñ atı-jöndi jazu dästüri orıstardikinen müldem özindik mädenieti bar ekenin tüsindirgen edi. Ol osılayşa KSRO-nıñ bilik basındağılardıñ barlıq wlttardı «ov» dep jazıp, bärin bir sovet halqı etip jiberuine özinşe qarsılığın bildirgen bolatın.

Al täuelsizdik tañı atqan twsta «Egemen Qazaqstan» gazetiniñ bas redaktorı Şerhan Mwrtaza bir-aq künniñ işinde eşbir zañsız-aq «ov» pen «ev»-ti gazet paraqtarınan sızıp tastadı. Sodan Qazaqstannıñ tört bwrışındağı köptegen respublikalıq, oblıstıq, audandıq gazetterdiñ betinde avtorlar men jurnalister «ov» pen «ev»-siz şığa bastadı. Qazirde de biraz gazet-jurnaldar, tipten sayttar sol joldan auıtqımay, tüzulep kele jatqan jayı bar.

Osı rette wlı francuz oyşılı Napaleonnıñ «Bir gazettiñ küşi bir äskerden äldeqayda mıqtı» degen jandı sözi eske tüsedi. Şınımen de, sol kezdegi gazettiñ qwdirettiligi igi istiñ aşıluına jol aşıp bergen eken. Tek qazirgi uaqıttağı keybir bwqaralıq aqparat qwraldarı, onıñ işinde tek gazet-jurnaldar ğana emes, televiziya, radio, sayt redaktorları men jurnalisteri, tipten äleumettik jelilerdi jürgizetin blogerlerdiñ birazı bwl jağdayatqa selqos qarap otır. Bir ayta ketetin jayt, özimizdiñ Almatı oblıstıq «Jetisu» gazeti Şerağanıñ salıp ketken sara jolın jalğastırıp, özgelerdi de tizgindep jür.

Birde gazettiñ bas redaktorı Ämire Ärin ağamızben jaqın tanıstım. «Atı-jöniñ kim?» degende «Zeynegül Jwmabekova» dep jauap qaytarğan edim. «Täääk, Zeynegül Jwmabek» dep meni dwrıstap qoydı. «Ova»-ğa köz ben til üyrense de, Ämire ağamnıñ nwsqası äuezdi estile ketti. Sonda da qajet jerlerdiñ barlığına «qwjat» boyınşa atı-jönimdi jazudı qoymadım. Uaqıt öte kele abai.kz saytına maqala jibergen bolatınmın. Qanat Äbilqayır bastağan bir top jurnalister meniñ «ovamdı» «eş rwqsatsız» kesip tastası bar ma! Sonda ğana barıp qateligim basıma dıñq ete qaldı.

Mine, osınday körnekti qayratkerlerimizdiñ arqasında köş tüzelip kele jatır eken. Arı qaray audan gazetteri oblıstıq gazetke, bolmasa osınday sayttarğa qarap boy tüzese, esimderdiñ jön-josığı sapqa tizilgen sarbazday jinaqı, birkelki äri ädemi körineri sözsiz. Jäne basqa da elge tanımal ağa-apalarımız osı bastamanı jalğastırsa, özgeler de osığan iligetin edi.

Endi zañ twrğısına kelsek. Qazaqstan Respublikası azamattarınıñ tegin, atın, äkesiniñ atın özgertudi tirkeu «Neke jäne otbası» zañı men Qazaqstan Respublikası Ükimetiniñ 1999 jılğı 22 mamırdağı Qaulısımen bekitilgen Qazaqstan Respublikasında azamattıq hal aktilerin tirkeu tärtibi turalı» erejege säykes jürgiziledi. Bwl ereje talaptarı boyınşa Qazaqstan Respublikası azamattarına 15 jasqa tolğan kezde tegin özgertu qwqı beriledi. Bwl şara ötiniş beruşiniñ twrğılıqtı jerindegi AHAJ orındarında jürgiziledi.

Jwrttıñ köbi qwjat özgertuge kelgende osı saladağı byurokratiyalıq jüyeden, qağazbastılıqtan, tolıp jatqan äureden qaşadı. Sondıqtan oqırmandarğa paydalı aqparat bolsın degen nietpen Eskeldi audandıq AHAJ (Almatı oblısı) bölimine barıp, bölim qızmetkerlerinen zañ twrğısındağı erejelerdi biluge bekindim.

- Atı-jönin özgertu turalı ötinişti qarau onı bergen künnen bastap bir ay merzimnen keşiktirilmey ayaqtaluğa tiis. Ötiniş iesi belgilegen ülgidegi arız, ömirbayan, jeke basın kuälandıratın qwjattıñ köşirmesin, azamattıñ tirkeu kitabın, memlekettik alım tölengen tübirtekti qosa tapsıradı. Azamattardıñ tegi ötiniş beruşiniñ qalauı boyınşa memlekettik jäne orıs tiline jat «-ov –ev, -ovna, -oviç» jwrnaqtarı alıp tastalıp, onıñ ornına «wlı», «qızı» jalğauları birge qosılıp jazıladı, - dedi Äsel Rahımova esimdi bas maman. Oğan qosa mamandar bügingi küni sol jalğaulıqtarınan arılğısı keletin azamattardıñ köp ekenin rastadı.

Kuä bolıp otırğanımızday, familiyadağı Keñes zamanınan qalğan sarqınşaqtıñ bwl belgilerin özgertu köp qiındıq tudırmaydı eken. Resmi orındarğa barıp, kerekti qwjattardı räsimdeseñiz boldı. Bwl – memlekettik deñgeyde şeşilgen mäsele.

Ötken jıldıñ ayağında Elbasımızdıñ «Wlı dalanıñ jeti qırı» attı tamaşa maqalası jarıqqa şıqqan edi. Sonda Nwrswltan Äbişwlı özimizdiñ tarihi tamırımızdı özge elderge tanıstırıp, bar qwndılıqtarımızdı jañğırtatın uaqıt jetkenin basa aytqan bolatın. Söz basında tilge tiek etken İliyastıñ bürkenşek attarın zerdelegen Qajet ağamız «İliyas Jansügirwlı bolıp jazılsa, şeteldikter İliyastıñ qazaqtıñ qalamgeri ekenin seziner edi» degen salmaqtı oy tastadı. YAğni qazaq degende bizdiñ özimizdi ayşıqtap twratın tañba boluı qajet. Qazir Dimaş Qwdaybergenniñ atı atalğan jerde Qazaqstan dep jañğıruına sürinbey jettik. Sol siyaqtı bizdiñ atı-jönimizden qazaqtıñ darhan dalasınıñ jwpar iisi şığıp twruı kerek dep oylaymın.

Özge halıqtardı, ne basqa wlt ökilderiniñ atı-jönin estigende, olardı bir-birinen erkin ajırata alatınımızdı jasırmayıq. Mısalı, Francuzdar Depardie, Sarkazi, Jan Mare, Mirey Mat'e dep, gruzinder Saakaşvili, Georgadze, ağılşındar Çerçil', Tetçer, Holms, Uatson dep, almandar Şmidt, Vays, Myuller, Ştirlic dep özinşe jazadı. Tipti qıtaylardı, japondardı, käristerdi, meksikandıqtardı, italiyandıqtardı, bärin-bärin atı-jönderine qarap kimniñ kim ekenin köz jwma tauıp alamız. Sondıqtan bizdi de özgeler «mınau qazaq qoy» dep tanitın jağdayğa qol jetkizu kerek. Al bwl sayasattı halıqqa keñinen nasihattaytın birden-bir ökil – bwqaralıq aqparat qwraldarı.

Tüyin

Şerhan Mwrtazanıñ «Baukeñ solaqay emes» degen oytolğauı eske tüsip otır. Onda jazuşı Tarazdağı drama teatrınıñ janına Bauırjan Momışwlına eskertkiş qoyılğanın jazğan edi. Biraq müsinde batırdıñ qılışı oñ jağına tağılğan eken. Onı suırıp alatın Bauırjan solaqay emes. Sonda qalamger «Sızıp tastap tüzetetin jazu emes, qisıq-qıñırın tüzete salatın boyaulı suret emes, şoyınnan qwyılğan eskertkiş. Ätteñ, bir kem dünie» dep qattı qapalanadı. Bizdiñ qwjattar da altınmen aptalıp, kümispen baptalmağan. Balqıtılğan bolatpen äripteri qwyılmağan. Tölqwjattıñ türleri jıl sayın jañarıp jatqan zamanda atı-jönimizdi tiisti mekemelerge barıp dwrıstayıq. Ärine, tegimiz qazaq bolsın desek...

Zeynegül Jwmabek

Abai.kz

 

9 pikir