Jeksenbi, 15 Qırküyek 2019
Äleumet 1738 8 pikir 16 Mamır, 2019 sağat 09:40

Qazaqstanda qıtaytanu ğılımı qalay bastaldı?

Qazaqstannıñ şığıstanu ğılım, bilimi: qıtaytanu men japontanu bölimderi jaylı

Qıtaytanu. Şığıstanuşı-qıtaytanuşı tarih ğılımdarınıñ doktorı, professor, K.Ş. Hafizova halıqaralıq ülken ğılımi konferenciyağa oray jazılğan maqalasında: «Liş' v 1984 godu pri fakul'tete kazahskoy filologii v KazNU im. Kirova (segodnya – KazNU im. al'-Farabi) bıla sozdana kafedra vostoçnoy filologii, zatem fakul'tet vostokovedeniya v 1989 godu. Dlya  otkrıtiya kafedrı i rosta ego v samostoyatel'nıy fakul'tet mnogo usilii prilojil doktor filologiçeskih nauk, professor  A.B. Derbisaliev – pedagog, a zatem diplomat i krupnıy religioznıy deyatel'. V iyune 2000 g. vpervıe v Central'noy Azii svetskoe lico bılo izbrano muftiem DUMK. V naçale na kafedre vostoçnoy filologii prepodovali vsego tri yazıka: arabskiy, kitayskiy i persidskiy. Kafedra kitayskoy filologii otkrılas' v 1991 g., vozglavit'  ee bıl priglaşen A. Derbisalievım, avtor etih strok t.e. Hafizova K.Ş» depti.

[Qazaqstandağı şığıstanu zertteuleri, jetistikteri men bolaşağı. Halıqaralıq ğılımi konferenciya materialdarı. 12 qazan 2016 j. Almatı 2016, 72 bet].

Osı rette säl şeginis jasay keteyin. 1977 jılı men Mäskeudegi Şığıstanu institutınıñ aspiranturasın bitirip kelgen soñ, Almatıdağı Qazaq SSR Ğılım akademiyası M.O. Äuezov atındağı ädebiet jäne öner institutına ğılımi qızmetker bolıp ornalastım. Birer uaqıttan soñ S.I. Kirov atındağı qazaq memlekettik universitetiniñ rektorı, professor Ö.A. Joldasbekov şaqıradı degen habar jetti. Söytip ol kisiniñ qabıldauına bardım. Jaqsı äñgime boldı. 1975 jılı 29-säuirde  Qazaq SSR Ministrler keñesi respublikamızda arab tilin oqıtu jäne oğan qajetti kadrlar dayarlau turalı arnayı qaulı qabıldağan eken. Soğan oray rektor ağamız maman izdestirude ekenin ayta kele, universitetke şaqırdı. Äuelgide professor Z. Qabdolov jetekşilik etetin qazaq ädebieti kafedrasına qabıldandım. Sodan 1977 jılı qırküyek ayında filologiya fakul'tetiniñ qazaq tili men ädebieti mamandığına tüsken 50 student işinen arab tilin oqığısı keletin 12 şäkirtti tañdap alıp oqıta bastadım. Bolaşaq şığıstanu fakul'tetiniñ irgetası osılay qalanıp edi. Şığıstanu tek arab tilinen ğana twrmaydı emes pe?! Oylana, aqıldasa kele bolaşaq fakul'tettiñ sızba jobasın jasadım. Arab böliminen soñ parsı, odan keyin joğarıda K.Ş. Hafizova aytqanday qıtay tili men ädebieti bölimin,  al, 1984 jılı şığıs filologiyası kafedrasın wyımdastırdım. Şığıstanuşı oqıtuşılar äuelgide jalpıtiltanu (kafedra obşeeyazıkoznanie)  kafedrasına toptastıq.

Qıtay til mamandarın tabu öte qiın boldı. Qıtay tilin bilemiz, oqıtuşılıq qızmetke alıñız degen wsınıspen Semyatova, Qwsayınov degender keldi. Biraq olar qıtay tilin bilgenderimen, til bilimi boyınşa tüsinigi joq edi. Bireui geograf bolsa, ekinşisi de  basqa sala mamanı bop şıqtı. Men bolaşaq şığıstanuşılardıñ qazaq tilin jaqsı biletinderden boluın eskerdim. Sol sebepti Taşkent universitetindegi şığıstanuşılarmen habarlasıp, wltı qazaq oqıtuşılardı izdestire bastadım. Ol jaqtan Mädi Nwrsaidov jäne Amantay Torğaev degen azamat jaylı habar jetti. Sonımen Mädi Nwrsaidov janwyasımen Almatığa köşip keldi. Qıtay tiliniñ Qazaqstandağı twñğış oqıtuşısı da sol boldı. Ol Özbekstan astanasındağı universitettiñ şığıstanu fakul'tetiniñ qıtay tili bölimin  tamamdaptı. Ol keluin kelgenimen päter jağınan biraz qiındıq kördi.  Biraq moyığan joq. Öz isine berile kiristi. Sodan soñ Amantay inimiz de qıtay tilinen sabaq beruge tartıldı. Üşinşi jigit nağız qıtay azamatı  Li Guan edi. Ol da Taşkentte  Nwrsaidov Mädimen birge oqığan eken. Ol da köñilden şıqtı. Özi äri momın jigit bop şıqtı. Qıtay tili ğana emes, qazaq tilinen de habarı bar ekeni bayqaldı. Öytkeni ol Qazaqstanda tuılğan Qazaqstan Respublikasınıñ azamatı edi. Ol Almatıda tirkemesi bolmağandıqtan, wmıtpasam Almatı oblısı Esik qalasınan barıp kelip qızmet etti. Üşeui de studentterdi öz pänderine qızıqtıra aldı, üyirip äketti. Studentter de qıtay tilin asa bir qwlşınıspen oqıdı.

Şığıstanu fakul'tetinde qıtay tili jäne qıtay tarihı oqıtıla bastağannan bastap ağa oqıtuşı Nwrsaidov Mädi qıtay tilin oqıtıp üyretude zor eñbek siñirdi. Ol qıtay tilin oqıtudağı programmalar men talaptardıñ özgeruine baylanıstı, är jıldarı qıtay tilin oqıtudıñ birneşe bağdarlamasın qwrastırdı. Ol bağdarlamalar universitet baspasında jarıq kördi. Osımen qatar Nwrsaidov Mädi birneşe oqu qwraldarın jazıp, bwl oqu qwraldarı däris  jürgizude paydalanıldı, atap aytqanda: «Qıtay tilindegi esim sözder», «Qıtay tilindegi järdemşi sözder», Kafedra oqıtuşıları Anipina Äliya jäne Dosımbekova Rauanmen birlikte «Qıtay tiliniñ fonetikası», «Qıtay tilindegi antonim sözder», «Qıtay mätinderi», Ahmetqızı Güljanmen birge «Ekonomika jäne mwnay salasındağı terminder sözdigi»  (üş tilde qıtayşa-qazaqşa-orısşa) «Qıtay kalligrafiyasınıñ şığu tarihı» Anipina Äliyamen birlikte. Mädi birneşe kafedra meñgeruşileriniñ auısuına baylanıstı oqu orında meñgeruşiniñ mindetin qızmetinde abıroymen atqarıp jürdi. Osı jıldarı  öz tülekterimizden kafedradağı mwğalim bolıp qalğan jas mamandarğa öz aqıl-keñesin berude ol eş kömegin ayağan emes. Qıtaytanuşı jas mamandar ağaylarına şın köñilden riza bolıstı. Ärine kafedranıñ basqa da mwğalimderi oqulıqtar men oqu qwraldarın universitet baspasınan şığarıp sabaq ötkizuge paydalanıp otırdı.

Kafedrada Mädidiñ jası ülkendigi  men qıtay tilinde däris berude eñbek stajınıñ köptigine baylanıstı, onıñ mwnday is-äreketin layıqtı bağalap otırdıq.

Sonımen alğaşqı kezde yağni 1989-1990 jıldarı qıtay tili mamandığındağındağı top arab tili kafedrasınıñ ayasında boldı. Osı jılı qıtay tili filologiyasına 10 talapker, qıtay tarihı boyınşa 7 talapker student bolıp qabıldandı. 1989–1990 jılı bwl bölimde üş qıtay tili mamanı jwmıs istedi, bwlar: Nwrsaidov Mädi, Li Guan, Torğaev Amantay edi. Köp wzamay Torğaev A. Sırtqı ister ministrligine auısıp ketti, al Li Guan jeke şaruaşılığın aşıp basqa käsipti mwrat etti. 1991 jılı arab tili kafedrasınan, qıtay tili men tarihın öz aldına kafedra etip şığardım. Kafedra basşısı bolu üşin ğılım kandidatı nemese doktorı ğılımi därejesi bolu kerek edi. Onday adam da tabıldı. Ol Qazaq SSR ğılım akademiyasında qızmet istep jürgen Klara Şayswltanqızı Hafizova edi. Sol kisini kafedra basşısı etip tağayındadım. Sonday-aq birte-birte  Qıtaydan mwğalimder şaqırta bastadıq. KazMU-de är jıldarı qızmet etken qıtay azamattarı mınalar: Çjao Czyan'sin, Li Ven'çan, Hu Ayhua, Muhabbat t.b. Wltı qıtay bolğandıqtan bwl kisiler negizinen auızeki qıtay tilinen, sonday-aq  qıtay tili men ädebietinen de sabaq berdi.Wltı qazaq azamattar: Erkin Äkimhanwlı, Düken Mäsimhan, Ahmetjan Haybar, Batyuşeva Gul'fiya, Amanjolova Eldana, Ayıpwlı Rahım, Saduaqas Serik t.b. Bwlar däristi qıtay tilinde jürgizip tüsindiruin kurstıq joğarı tömendigine baylanıstı qazaqşa ayttı. Bwlar Pekindegi az wlttar jäne Ürimşi pedagogikalıq Institutınıñ tülekteri bolatın. Ärbiriniñ mwğalim bolıp istegen stajdarı da boldı. Söytip birte-birte qıtay tili oqıtuşılarınıñ sanı öse tüsti.

Osılay künder men aylar jıljıp ötip şıqtı. Birde Ürimşi universitetimen ıntımaqtastıq jaylı mämlege keludi qolğa aldıq.  Rektor K. Näribaev, professor Z. Qabdolovtan twratın delegaciya Ürimşige attandı. Olar universitetaralıq qızmettestik jaylı kelismşart jasasıp qayttı. Ol boyınşa Ürimşi universiteti bizge qıtay tili boyınşa wstazdarmen qamtamasız etuge tiis edi. Aradan biraz uaqıt ötken soñ Ürimşiden eki oqıtuşı keldi. Biraq ökinişke oray oqu ornımız Ürimşilik oqıtuşılarğa tiisti twrmıstıq jağday jasay almadı. Ürimşilik mwğalimder studentter jataqhanasında twruğa mäjbür boldı. Osınday qiınşılıqtarğa şıday almay olardıñ bireui eline qaytıp ketti.

Birte-birte KazGU-degi qıtay tili bölimine   wltı qazaq  qıtaylıq bauırlarımız da kele bastadı. Ol jaqtan Şara Tañjarıqqızı degen maman kelip,  biraz wstazdıq etti. Sonday-aq Pekindegi soltüstik politehnikalıq universitetiniñ Li degen wstazı keldi. Ol da köñilden şıqtı. Elderinen alısta jür ğoy dep, anda-sanda wstaz Li men parsı tiliniñ mwğalimderi qandastarımız Ashat Orazbaev (Qırğızstan) men Irandıq Islam Jemeneydi üyge, dämge şaqırıp  twrğanım da jadımda. Olar da öz isterin abıroymen atqardı. Söytip jürgende men universitettiñ prorektorı etip tağayındaldım. Biraq şığıstanuşılardı prorektor retinde qamqorlıqqa alu isi mağan qaldırıldı.

Klara Şayswltanqızı  1991–1995 jılğa deyin qıtay tili kafedrasın basqardı. Soñıra ol KazGUmen jasalğan kelisimşartqa oray Lançjou universitetine ğılımi issaparğa ketti.

Kafedra meñgeruşisi Klara Şayswltanovanıñ Qıtayda bitirgen qazaq azamattarı arasında sabaqtı qalay ötkizu kerektigi turalı tüsinispeşilikter de bolmay qalğan joq. Klara Şayswltanqızı olardan Keñes odağı studentterine qoyılatın talaptı orındaudı talap etti. Birıñğay tärtipke şaqırdı. Mısalı: bağdarlamamen sabaq ötkizip, kündelikti sabaq konspektileriniñ boluın swradı. Bwl ärine dwrıs edi. Klara Şayswltanova birıñğay  tärtip boluı kerektigin Qıtaydan kelgen mwğalimderge şıdamdılıqpen tüsindirumen boldı. Biraq olar Qıtaydıñ sabaq  jürgizu ädisinen şığa almadı. Onıñ üstine qıtay tilinen töl oqulığımız da bolmadı. Qıtay tili Qıtayda şıqqan oqulıqtarmen ötkizildi. Bwnıñ özi sabaq ötkizudegi ala-qwlalıqtar tuğızdı. Bwğan riza bolmağan Klara Şayswltanova kafedra basşılığınan bas tartıp, jwmıstan şığıp ketti.

Klara Şayswltanqızı qızmet istegen kezde qıtaytanu boyınşa mamandar dayındau bir jüyege tüsirilip, oqu bağdarlaması retke keltirilip edi.

2019 jıldıñ 25-säuirinde Almatıdağı Ğılım Ordasında Klara Şayswltanqızınıñ 80 jıldığına arnalğan döñgelek üstel ötti. Onda onı men de qwttıqtadım. Qwttıqtauımda bılay dedim.

Qwrmetti Klara Şayswltanqızı!

Sizdi R. B. Süleymenov atındağı Şığıstanu institutı wjımı jäne öz atımnan mereyli mereytoyıñızben şın jürekten qwttıqtaymın.

Sizdi körnekti ğalım, belgili şığıstanuşı, wlağattı wstaz retinde bilemiz jäne qwrmetteymiz. Bilim pen ğılım salasına ömiriñizdi arnay otırıp, eki salanı qatar wştastırdıñız. Taşkent memlekettik universitetinde «Qıtay filologiyası» mamandığı boyınşa bilim alıp,  kandidattıq jäne doktorlıq dissertaciya qorğadıñız. Siz elimizdiñ qıtaytanuşılarınıñ köşbasında twrğan biregey ğalımsız.

Eñbek jolıñızdı elimizdiñ Ğılım Akademiyasınıñ Tarih, arheologiya jäne etnologiya institutında kişi ğılımi qızmetkerden bastap, Wyğırtanu institutında jalğastırdıñız. Äl-Farabi atındağı QazWU-da qıtay tili kafedrasınıñ meñgeruşi, Qazaqstan strategiyalıq zertteu institutında jetekşi, bas ğılımi ğılımi qızmetker, bölim meñgeruşisi, Qaynar universiteti Strategiyalıq jäne halıqaralıq zertteuler ortalığınıñ direktorı jäne Qaynar universiteti janındağı Qazaq tarihı men örkenieti institutınıñ direktorı tärizdi asa mañızdı qızmetter atqardıñız.

Siz äli de qazaq-qıtay tarihi baylanıstarı, qıtaytanu salasın jäne  halqımızdızdıñ töl tarihın zertteu men zerdeleudi tabındılıqpen atqarıp kelesiz. Siz parasatıñız kemeldengen, öz ornıñız, mektebiñiz bar ğalımsız. Osı kezge deyin Qazaqstan tarihınıñ özekti mäseleleri men derektanuğa arnalğan köptegen qwndı kitaptar men ğılımi maqalalardıñ avtorısız. Sonıñ işinde «Cinskaya imperiya i kazahskie hanstva. Kn. 1-2.» Almatı, 1989; «Mejdunarodnıe otnoşeniya v Central'noy Azii. Kn. 1-2», Moskva 1989; «Dokumentı i materialı po istorii Kazahstana, Sredney Azii i Vostoçnogo Turkestana». Almatı, 1994; «Kitayskaya diplomatiya v Central'noy Azii. XIV—XIX v». Almatı, 1995; «Kazahskaya» strategiya Cinskoy imperii», Almatı, 2007; «Dialog civilizaciy Central'noy i Vostoçnoy Azii, Almatı, 2013»  t.b. eñbekteriñizdi erekşe atap aytuğa boladı. Osı jolda şarşamay, şaldıqpay äli de jeter jetistigiñiz mol bolsın!

 Klara Şayswltanqızı!

Sizdi 80 jıldıq mereytoyıñızben qwttıqtay otırıp, basıñızğa baqıt, otbasıñızğa baq-bereke, zor densaulıq, wzaq ğwmır tileymiz.  Halqımızdıñ müddesi jolında äli de eñbek etip, mereyiñiz arta bersin! Barlıq arman-tilekteriñizdiñ orındaluına tilektespiz.

Sizge degen Allanıñ nwrı men şapağatı şeksiz bolğay!

Bwl meniñ K. Hafizovanıñ qıtay tili mamandarın dayarlauğa qosqan ülesi üşin  rizaşılığım da edi.

1991–1996 j. kafedrağa oralman retinde D. Mäsimhan, A. Amanjolova, E. Akimhanwlı, A. Qoybaywlı, S. Saduaqas jäne 1994 jılı kafedranıñ docenti bolıp jazuşı-publicist marqwm  Jaqsılıq Sämitwlı, sonday-aq  şaqırumen  Çjao Czyan'sin, Çan Ven'çan, G. Batyuşeva sekildi wstazdar kelip qızmet etti.

Düken Mäsimhanwlı aqın, jazuşı edi, keyinirek filologiya ğılımdarınıñ doktorı, L.N. Gumilev atındağı Euraziya universitetiniñ professorı boldı. Qasım-Jomart Kemelwlı Toqaev onıñ «Qıtayşa-qazaqşa sözdigine» jaqsı bağa bergeni esimde.

Marqwm Jaqsılıq Sämitwlın men Saud Arabiyasında  diplomatiyalıq qızmette jürgenimde Mekkede kördim. Ol onda qajılıq saparmen kelgen eken.

Şığıstanu fakul'teti filologiya fakul'tetindegi Şığıs filologiyası men tarih fakul'tetindegi Aziya jäne Afrika kafedralarınıñ negizinde qwrıldı, yağni ol şığıstanuşı filolog, şığıstanuşı – tarihşı mamandar dayarladı. Keyinirek onıñ orındı da dwrıs oylastırılğanı däleldendi.

Qıtay tarihı boyınşa äuelde  17 student oqıdı. Olardıñ birqatarı soñıra Qıtaydıñ joğarı oqu orındarında biliktilik arttıruğa jiberildi.

Olardıñ arasınan qazir Qazaqstannıñ Qıtaydağı tötenşe jäne ökiletti elşisi Şahrat Nwrışev, Qoyşıbaev Ğabit,  Serik Narısov Qazaqstannıñ sırtqı ister ministrliginiñ qızmetkerleri, diplomattarı şıqtı.  Filolog qıtaytanuşı jas ğalım Fatima Däuletova dissertaciya jazıp PhD doktorı ğılımi därejesin aldı.

Osı rette  orayı kelip twrğan soñ Şahrat Nwrışevke toqtala keteyin. Şet elderdiñ Joğarğı oqu orındarında tildik biliktilik arttırudan ötuge QazMU-diñ şığıstanu fakul'tetine arnayı orındar bölingen kezde osı tilden sabaq beretin oqıtuşılardı ertip, studentter ortasına baratın dästür qalıptastırdım. Qıtaydıñ joğarğı oqu orındarına 5 orın bölingen soñ, ädettegidey sonda bardıq. Studentter öz ortalarınan 4  studenttiñ atın atadı. Solardıñ ortasında Qazaqstannıñ Qıtaydağı qazirgi elşisi Şahrat Nwrışev joq edi. Men studentterge: «Nege Şahrattı wsınbaysızdar. Ol oqu ozatı. Kurs starostası. Ädilet qayda?» dep  reniş bildirdim. Bäri ündemedi. «Olay bolsa onı men wsınamın»,- dedim. Şahrat söytip biliktilik arttıruğa besinşi bolıp ilikti. Arada sınaptay sırğıp  biraz uaqıt ötti.

Birde Şahrattıñ äkesi habarlasıp: « Wlım üylenbek, soğan bas qwda bolıp jüriñiz, wstazısız»  dep ötiniş jasadı. Almatınıñ Samal ıqşam audanındağı bolaşaq qwdanıñ üyine bardıq. Olar jaqsı qabıldadı. Qwdalıq soñı Şahrattıñ  üylenuine wlastı. Keyinirek Şahrattıñ äkesi  Şäkizat kenet qaytıs bolıp ketti. Osı jäytter Şahrattıñ esinde me joq pa bilmeymin.  Men üşin qızmettegi özim tärbielep ösirgen, ärbir şäkirtimniñ ömirderegi esimnen şıqqan emes. Men däris bergen studentter arasınan 10 elşi şıqtı. Ol men üşin ülken maqtanış.

Sonımen joğarıda aytılğanday Klara Hafizova basqa qızmetke auısıp ketken soñ, qıtay tili kafedrası arab filologiyası kafedrasına qosıldı. Soñıra qıtaytanuşı docent Tohmetov A.T. qızmetke tartılğannan keyin,  meniñ tikeley kömegim, qoldauımmen 1995 jılı qıtay-japon kafedrası wyımdastırıldı.

Tohmetov A.T. Abay pedagogikalıq Institutına auısqannan soñ kafedranı Nwrjamal Aldabek basqardı.

Mine osı Nwrjamaldıñ basşılığında qıtay tili men ädebieti kafedrası jaqsı nätijege jetti. Birinşiden, mwğalimder ornı özimizdiñ tülektermen tolıqtırılıp otırdı. Ekinşiden, qıtay tili men ädebietiniñ sözdikterin öz tülekterimiz jaza bastadı. Bwnıñ özi kafedranıñ tolısıp jetile bastağanınıñ bastı körsetkişi bolıp tabıladı.

Qazaqstanda qıtaytanuşılardıñ dayındala bastağanına biıl, yağni 2019 jılı 30 jıl boladı. Osı aralıqta dayındalğan mamandar dostas körşiles eki el arasındağı tarihi, mädeni, sayasi, ekonomikalıq baylanıstıñ biik beleske köteriluine öz ülesterin qosıp keledi.

Men 1997 jılı säuirde QR Sırtqı ister ministrliginiñ bwyrığımen Saud Arabiya memleketiniñ astanası Riyadta aşılğan elşilikte diplomatiyalıq jwmısqa auısıp kettim. Sodan beri 32 jıl ötse de, bir kezderi özim negizin qalağan şığıstanu fakul'tetimen baylanıstı eşqaşan üzgen emespin. Äruaqıt fakul'tettiñ türli is-şaralarına qatısıp, aqıl-keñes berip twramın. Şığıstanu fakul'tetin negizin qalap, aşqanım men üşin maqtanış. Keñestik däuirde-aq elimiz üşin osınday fakul'tettiñ negizin qalap, şığıstanuşı mamandar dayarlau arqılı men  Qazaqstannıñ bolaşaq täuelsizdigine qızmet ettim dep bilem. Ol şınında da solay.

Japontanu. Qıtay tili men ädebieti böliminen soñ, endi japontanu bölimin wyımdastıruğa kiristim. Ökinişke oray Qazaqstanda japon tilin biletin birde-bir adam tabılmadı. Japon tilin bilem dep wltı käris, biraq mamandığı boyınşa muzıka salasınıñ mamanı keldi.  Qart kisi eken. Äytse de onıñ da japon filologiyası salasınan habarı joq edi. Söytip qinalıp jürgenimde äldebir kisiden Bişkekte bir japon jigitiniñ mamandığı emes, özge käsipte qızmet etip jürgenin, türik tilin biletini jaylı habar estidim. Dereu izdestire bastadım. Taptım. Almatığa şaqırdım. Keldi. Biraz äñgimelestik. Oğan studentter jataqhanasınan bir bölme alıp berdim. Söytip ol japon tilinen sabaq bere bastadı. Atı Hiroşi Okaua edi. Bwrındarı Türkiyada istegen be? Ol jağın wmıtıppın. Hiroşi öz isin qwrmetteytin, oğan asa jauapkerşilikpen qaradı. Studenttermen til tabısa bildi. Sonımen japon tili men ädebieti bölimin qıtay filologiyası janınan 1992 jılı aşudı jön kördim. Ol kezde men prorektor bolıp tağayındalğanmın. Şığıstanu fakul'tetine  qamqorlıq (kurator) etu de mağan tapsırılğanın joğarıda ayttım. Sol sebepti qızmetke baylanıstı bir problema tuınday qalsa, wstazdar men studentter mağan keletin. Men olardıñ äkesi men şeşesindey boldım.

Jalğız Hiroşimen japon bölimin örkendetu öte qiın edi. Söytip jürgende 1994 jılı universitetimizdiñ 60 jıldıq merekesi toylanatın boldı. Onı wyımdastıru isi mağan tapsırıldı.  Mäskeudegi M. Lomonosov atındağı universitet janında Aziya jäne Afrika institutı bolatın. Merekelik is-şarağa sonıñ direktorı professor M.S. Meyer bastağan, qwramında G.M. Gabuçyan (arabist), M. Kiktev (arabist) bar arnayı delegaciya keldi. Bwlardı men bwrınnan jaqsı biletinmin. Barıs-kelisimiz de bar edi.

Mäskeu delegaciyası merekelik is-şaralardıñ bärine bastan-ayaq qatıstı. Reti kelgende olardı üyge şayğa şaqırdım. Onda şığıstanu fakul'tetiniñ bolaşağı, problemaları jaylı äñgime boldı. Oqıtuşılar jetispey jatqanın ayttım. Professor M.S. Meyer  jaqsı bir wsınıs jasadı. Aziya jäne Afrika institutı janında şığıs tilderi boyınşa 2 jıldıq kurs bolatın. M.S. Meyer soğan talapkerler jiberiñiz, äuelde wstazdıq etuge solar jaraydı degen soñ, filologiya fakul'tetiniñ orıs tili men ädebieti bölimin bitirip jatqan Aqılbek Kamaldinovtı japon tilin, filosofiya fakul'tetin ayaqtap jatqan Mwhtar Tileuberdievti, jurnalistika fakul'tetin tamamdap jatqan Baudarbek  Qojataevtı japon tili bölimine, universitettiñ arab tili böliminiñ tülegi  Qayrat Säkievti parsı tili bölimine qayta dayındıqtan ötuge jiberdim. M.S. Meyer olardı jaqsı qabıldadı. Olar 2 jıl oqıp KazMU-ge, şığıstanu fakul'tetine qaytıp oraldı. Tek Qayrat Säkiev qana KazMU-ge oralmadı. Sonımen Aqılbek Kamaldinov pen Hiroşi Okaua ekeui japon tilin oqıtudı sätti ayaqtadı. Bwl mağan biraz jeñildik jasadı. Ortaq isti alğa jıljıttı. Hiroşi Okaua künderdiñ küninde Japoniyadan osı tildiñ tağı bir mamanı T. Sakaydo attı azamattı  tauıp keldi. Sonımen japon tilinen sabaq beretin wstazdar sanı üşeuge jetti.

Hiroşi twñğış ret «qazaqşa-japonşa tilaşar» jazıp şıqtı. Hiroşimen keyde kezdese qalğanda swhbattasıp ta twruşı edik. Onıñ: «jwrttıñ bäri japondardı bay, auqattı dep oylaydı. Men qarapayım janwyadan şıqqanmın. Äkem balıqşı» deytini äli esimde. T. Sakaydo Tokiodan Mäskeu arqılı  Almatığa tün jarımda keletin bolğan. Sondıqtan da Hiroşi Almatı äuejayına barıp, tünimen orındıqta wyıqtap şıqqan, söytip tañsäride ğana kelgen T. Sakaydonı kütip alğanın estidim. Onıñ ne? Qajet bolsa kölik wyımdastıratın edik qoy  degenime ol: ıñğaysız emes pe dep jılı jımidı. Söytip wstazdar tapşılığınan da birte-birte  qwtıldıq-au. 1996 jılı alğaşqı tülekterimiz oquın bitirdi. Solardıñ işinen birneşeuin fakul'tetke alıp qaldıq.

Mäskeudegi Aziya jäne Aziya institutındağı eki jıldıq kurstı bitirip kelgen Aqılbek Kamaldinov QR Sırtqı ister ministrliginde, odan keyin Tokiodağı elşiligimizde türli qızmetter atqardı. Aqırında Qazaqstannıñ osı eldegi elşisi bolsa, Mwhtar Tileuberdiev te QR Sırtqı ister ministrligine auıstı. Din qızmetinde jürgenimde birde Mwhtar Tileuberdievtiñ  Qazaqstannıñ Malayziyadağı elşisi ekenin estidim. Qazir ol (2019 j.) QR Sırtqı ister ministriniñ birinşi orınbasarı. Baudarbek Qojataev ta Oñtüstik şığıs  Aziya elderiniñ birinde Qazaqstannıñ elşisi dep estidim.

2001 jılı Oñtüstik Qazaqstan oblısı Sozaq audanınıñ ortalığı Şolaqqorğan selosında jañadan salınğan meşitti aşu üşin oblıstıñ äkimi Berdibek Maşbekwlı Saparbaev ekeumiz sonda attandıq.  Jeltoqsan ayı. Jerde qar mol. Qaratau asuında maşinamız audarılıp qala jazdadı. Qwday saqtap qaldı. Meşitti aşqan soñ  äligi asu arqılı ötip jolay Şayan selosına toqtadıq. Biraz kiiz üyler tigilgen eken. Jwrt qonaqjaylılıq tanıtıp kütti. Bas müfti men oblıs äkimi künige kele bermeydi ğoy dese kerek.

Biz swhbattasıp otırğanda jwrt arasınan bir kisi rwhsat swrap, äñgime bastadı da mağan qarap: «Äbeke, men şäkirtiñiz Mwhtar Tileuberdievtiñ äkesimin. Sizdiñ  şarapatıñızdıñ arqasında Mwhtar diplomat bolıp ketti. Rahmet sizge» degeni äli esimde.

Bir küni Resey astanasınan Mäskeu memlekettik universitetiniñ proroektorı telefon soqtı. Ol: «Mäskeuge issaparmen kelgen Tokiodağı halıqaralıq qatınas universitetiniñ rektorı, Almatığa barğısı keledi, qabılday alasızdar ma»  dep swradı.

- Kelsin, nege qabılday almaymız. Qarsı alamız. Qonaqtı oqu ornımızben tanıstıra da alamız dedim. Birneşe künnen keyin rektor mırzanı Almatı äuejayınan kütip aldım. Qasımda ağılşın tiliniñ mwğalimi, tilmaştıq etti. Meymanhanağa ornalastırdıq. Ol fakul'tetterdi aralap kördi. Şığıstanu fakul'tetindegi qıtay jäne japon bölimderi turalı da ayttıq. Onı bizdiñ japontanu bölimi qızıqtırdı. Japon tili sabaqtarına kirip kördi. Mwğalimdermen swhbattastı. Studentterdiñ swraqtarına, studentter japon rektorınıñ saualdarına jauap berdi. Almatı saparı oğan wnadı. Saparınıñ soñında onı dastarhan jayıp küttik. Äñgime arasında men onıñ mamandığı jaylı swrap qalıp em, ol mamandığı boyınşa şığıstanuşı, arabist ekenin ayttı.

Bilmegendikten, ol Almatığa  kelgeli onımen ağılşın tili mwğalimi arqılı söylesip keldik emes pe? Odan äri ekeumiz endi arabşa söylese bastadıq. Keterde ol meni Tokioğa şaqırdı. Öziniñ universitetimen tanısıp qaytu jaylı wsınıs jasay kele: «Siz Tokio universiteti studentterine Qazaqstan tarihı men mädenieti jaylı lekciya oqıp beriñiz. Sol üşin men sizdiñ bizdiñ  elge barıp qaytu şığınıñızdı  kötereyin» degen wsınıs jasadı.

Men olay bolsa QazMU-diñ rektorı professor Köpjasar Näribaevtı da şaqırğanıñız jön bolar. Äytpese  ıñğaysız boladı dedim. Ol kelisti de eline attanıp ketti.

Köp wzamay Japoniyağa şaqıru da keldi. Köbekeñ ekeumiz Tokioğa Mäskeu arqılı tünimen wştıq.  Tañerteñ Tokionıñ Narita äuejayına kelip  qondıq. Äuejaydan bizdi rektor mırza kütip aldı. Odan soñ äuejay astındağı elektriçkağa otırıp Tokionı betke aldıq. Qaladağı ädemi bir qonaqüyge jayğastıq. Kün wzamay Tokio universitetimen tanıstıq. Oquşılarımen swhbattastıq. Sudandıq magistr arab jigit mağan tilmaştıq etti. Ol  meniñ lekciyamdı japondarğa ağılşın tiline audarıp otırdı. Japon muzeyinde de boldıq. Resmi kezdesulerge rektor mırzanıñ özi ertip jürdi. Tokioda arab elderinen de magistrler oqidı eken. Olar da Qazaqstandıq arabşa söyleytin kisimen (menimen) tanısıp märe-säre bolıp qalıstı.

Tokiodağı Tayau jäne Orta şığıs institutınıñ şaqıruımen magistr jas qızdıñ  dissertaciya qorğauında boldım.  Taqırıbı «Orta Aziyadağı medreseler tarihı» eken. Recenzent retinde pikir bildirdim. Onı da Sudandıq tilmaş audarıp otırdı.

Tokionı biraz aralağan soñ, eldiñ soltüstigindegi Niigata attı qalağa bardıq. Ol teñiz jağasında eken. Niigata jwrtınıñ birazınıñ orısşa biletini  de bayqalıp twrdı. Niigatada ülken balıq bazarı bar eken. Onda da boldıq. Biz Niigatağa Şikansen attı poezben bardıq. Ol jıldam jürdek poyız eken.

Tokionıñ Ahihabara attı möltek audanına da ziyarat ettik. Kiim-keşek bizdiñ elmen salıstırğanda onda qımbattau eken. Japoniyağa söytip 1993 jılı 17-29 mamırda bolıp Mäskeu arqılı elge oraldıq. Kelgen soñ körgen, bilgenimiz turalı  japon böliminde oqitın studentterge äñgimelep berdim. Studentter iştey qaşan Japon eline barar ekenbiz dep armandap otırğanın sezbeu mümkin emes edi.

Kafedra Japoniyanıñ Qazaqstandağı elşiligi jäne Japon-Qazaqstannıñ adami resurstar ortalığımen şığarmaşılıq birlestikte jwmıs istece, Japon elşiligi kafedrağa qarjı jağınan kömek körsetti. Bwl rette olar kafedranıñ oqu procesi üşin  komp'yuter, oqulıqtar jäne özge de materialdıq jağınan qol wşın berdi. Elşilik studentterdiñ biliktiligin arttıru maqsatımen lingafon kabinetin tartu etse, endi birde japon tilinen sabaq beretin täjiribeli oqıtuşılar jiberip otırdı. Sonday-aq jıl sayın kafedranıñ Qazaqstandıq japontanuşı oqıtuşıları Japoniyağa barıp biliktiligin arttıruda. Sonday-aq japon tilinen sabaq berude tömendegi Japondıq wstazdar eñbegin de atap ötken jön. Olar: Sakayda T., Murauçi T., Ooba S., Igusa I., Okamoto H., Nagai K., Nagai T., Tada H., Higuçi K., Itabaçi T., YAsuda K.

2018 jıldıñ küzinde Astanadağı Japoniya elşiliginen telefon soğıp, Qazaqstanda äl-Farabi atındağı wlttıq universitettiñ şığıstanu fakul'tetindegi japon tili men ädebieti bölimin aşqan azamat turalı bilgimiz keledi dep birneşe ret ötiniş jasadı. Sonan soñ Institut direktorınıñ halıqaralıq baylanıs jönindegi orınbasarı, tarih ğılımdarınıñ doktorı  L.E. Erekeşova KazMU-men habarlasıp, onıñ arhivin köterip, osı mäseleni biraz zerttegen soñ, Japon elşiliginiñ üşinşi hatşısı Hiroumi Simase mırzağa 2018 jıldıñ 7-qaraşasında tömendegidey resmi hat jiberdi.

 

g-nu Hiroumi Simase,

tret'emu sekretaryu

Posol'stva YAponii v RK

Uvajaemıy g-n Hiroumi Simase!

V otvet na Vaşe pis'mo o rassmotrenii vklada kazahstanskih lic v ukreplenie sotrudniçestva s YAponiey, napravlyaem nijesleduyuşuyu i informaciyu o deyatel'nosti prof. A. Derbisali po sozdaniyu kadrov v oblasti yaponovedeniya v Respublike Kazahstan.

Direktor instituta vostokovedeniya MON RK (s 2013 g.), prof. Abdsattar Derbisali ranee, v 1989 – noyabre 1991 g. rabotal dekanom fakul'teta vostokovedeniya, a zatem, s noyabrya 1991 g. po aprel' 1997 g., yavlyalsya prorektorom po mejdunarodnım otnoşeniyam i razvitiyu yazıka KazNU im. al' Farabi.

Neskol'ko ranee, on iniciiroval sozdanie v 1977 g. na filologiçeskom fakul'tete Kazahskogo gosudarstvennogo universiteta im. S. Kirova (s 1991 g. – Kazahskiy Nacional'nıy universitet im. al'-Farabi) arabskogo otdeleniya, gde studentı stali obuçat'sya po special'nosti arabskiy yazık i literatura. V 1979 godu na baze etogo otdeleniya on sozdal kafedru vostoçnoy filologii, na kotoroy vposledstvii stali prepodavat' yazıki i literaturu stran Vostoka - tureckiy, urdu, hindi, kitayskiy, koreyskiy, persidskiy.

V 1991 godu, nesmotrya na trudnosti, on pri ukazannoy kafedre organizovıvaet takje i otdelenie yaponskogo yazıka i literaturı. Na tot period v Kazahstane poçti ne bılo specialistov yaponovedov. Odnako, professor A.Derbisali predprinimaet usiliya po poisku specialistov, prepodavateley, v rezul'tate kotorıh on nahodit gospodina Hiroşi Okava, na tot moment projivavşego v Kirgizskoy respublike. Prof. A. Derbisali priglaşaet ego  v KazNU v kaçestve prepodavatelya. Tak naçinalas' izuçenie yaponskogo yazıka i literaturı v Kazahstane.

V 1992 godu po priglaşeniyu A. Derbisali dlya prepodavaniya yaponskogo yazıka iz YAponii pribıl eşe odin prepodavatel' yaponskogo yazıka, t.e. gospodin T. Sakaida  takim obrazom çislo prepodavateley yaponskogo yazıka, grajdan YAponii, uveliçilos' do 2 çelovek. Hoçetsya otmetit' vısokoprofessional'nuyu, dobrosovestnuyu rabotu dannıh prepodavateley. Okava Hiroşi, v çastnosti, vposledstvii napisal «yaponsko-kazahskiy razgovornik».

V svyazi s ostroy nehvatkoy prepodavateley yaponskogo yazıka i specialistov yaponistov, A. Derbisali, soglasno dogovoru s rukovodstvom Instituta stran Azii i Afriki pri MGU im. Lomonosova (g. Moskva) napravlyaet vıpusknika filologiçeskogo fakul'teta KazGU Akılbeka Kamaldinova dlya izuçeniya yaponskogo yazıka v ukazannıy institut. Posle okonçaniya 2-letnih kursov A. Kamaldinov vozvraşaetsya v KazNU i vedet vposledstvii prepodavanie yaponskogo yazıka, a zatem on priglaşaetsya v  MID RK. Çerez nekotoroe vremya MID RK komandiruet ego v g. Tokio, dlya rabotı v Posol'stve Kazahstana v YAponii v kaçestve konsula, a zatem, uje çerez neskol'ko let – v kaçestve Posla RK v YAponii.

V 1993 godu v Almatı s vizitom priehal rektor Tokiyskogo mejdunarodnogo universiteta, kotorıy bıl prinyat rektorom KazNU prof. K.N. Naribaevım i prorektorom professorom Abdsattarom Derbisali. Tokiyskiy gost' oznakomilsya s rabotoy yaponskogo otdeleniya i ostalsya dovolen. Pered ot'ezdom v Tokio on priglasil rektora i prorektora A. Derbisali posetit' YAponiyu.

V iyune 1993 g. rektor K.N. Naribaev i prorektor A.Derbisali vıehali v YAponiyu (za sçet priglaşayuşey storonı) dlya provedeniya peregovorov o mejuniversitetskom sotrudniçestve i çteniya lekciy v Tokiyskom mejdunarodnom universitete, Institute stran Blijnego Vostoka. Prof. A. Derbisali proçital lekciyu po istorii literaturı i kul'turı kazahskogo narodov, a professor K. Naribaev po ekonomike Kazahstana.

V konce prebıvaniya bıl podpisan Dogovor o mejuniversitetskom sotrudniçestve mejdu KazNU im. al' Farabi i Tokiyskim mejdunarodnım universitetom.

V 1997 godu  professor A. Derbisali bıl priglaşen na diplomatiçeskuyu rabotu v MID RK. V 1997 – 2000 gg. on prorabotal v Posol'stve Kazahstana v Korolevstve Saudovskoe Araviya.

Takova vkratce istoriya izuçeniya yaponskogo yazıka i podgotovki kadrov po ukazannoy special'nosti. Eto stalo vozmojnım blagodarya dostijeniyu nezavisimosti RK v 1991 g.

Sozdannoe professorom A. Derbisali v 1990 godı proşlogo veka otdelenie yaponskogo yazıka i literaturı seyças razvivaetsya i stalo polnocennım otdeleniem na fakul'tete vostokovedeniya KAzNU im. al' Farabi, podgotavlivaya vısokokvalificirovannıh specialistov, regionovedov yaponistov dlya Kazahstana.

 

S uvajeniem,

Zam. Direktora

po mejdunarodnım svyazyam, d.i.n. doc.                     L.G. Erekeşeva

 

Hattı alğan soñ Hiroumi Simase mırza osı mäseleni anıqtau üşin Hiroşi Okaua mırzanı Japoniyadan tapqanın, öz kezeginde ol Qazaqstanda japon tili men ädebieti bölimin aşudı wyımdastırğan, osı istiñ bası-qasında kezinde KazMU-degi şığıstanu fakul'tetiniñ dekanı, sosın prorektorı bolğan professor Äbsattar Derbisäli ekenin rastaptı. Hiroşi Okaua qazir Tokioda Japoniyanıñ Sırtqı ister ministrliginde qızmet etedi eken.

Japoniya ükimeti Japon-Qazaqstan dostıq, mädeni baylanısına üles qosqan birneşe Qazaqstan azamattarımen qatar, professor Äbsattar Derbisälini de Japon ordenimen marapattau mäselesin oylastırıp jatqanın Erekeşova Laura hanımğa mälimdepti.

Osı rette ayta ketetin KazMU-degi men aşqan şığıstanu fakul'tetin bitirgen, qolımda qızmet etken şäkirtterdiñ arasınan,  yaki azamattar arasınan Şahrat Nwrışev Qıtayda, Erjan Mwqaşev Omanda, Arman Isağaliev Egipette,  Azamat Berdibaev Yordaniyada, Ashat Orazbaev Iranda, Aqılbek Kamaldinov Japoniyada, sonan soñ Kanadada, Berik Arın Saud Arabiyasında, Almas Äbdiramanov Kuveytte, Qayrat Lama-Şarif Birikken Arab Ämirliginde, Asqar Şoqıbaev Katarda Qazaqstannıñ tötenşe jäne ökiletti elşisi, Baqıt Arıstanov – Libiyada senimdi ökil, Mwhtar Tileuberdiev QR Sırtqı ister ministriniñ birinşi orınbasarı, Aqılbek Kamaldinov QR Sırtqı ister ministriniñ orınbasarı, Berik Arın Din isteri vice-ministri sekildi joğarı lauazımdı qızmetterdi abıroymen atqaruda. Indiyada jäne t.b. birqatar elderde menen tälim alğan diplomattar köp ekenin maqtanış etemin.  Osılay men Qazaqstannıñ bolaşaq täuelsizdigine qızmet ettim dep oylaymın.

Men joğardı aytqanımday 1997 jılı säuirde, diplomatiyalıq qızmetke auısıp kettim de, qaytıp Hiroşi Okauanı köre almadım. 2018 jılı  äldeqalay Astanadan Japoniya elşiliginen jauatı bir qızmetker mağan telefon soğıp japontanu mäseleleri jaylı swradı.

2004 jılı KazMU-diñ 70 jıldığına baylanıstı şıqqan «Sozdaniya fakul'teta vostokovedeniya» (Almatı 2004) kitapta japon tili men ädebietine baylanıstı «Osnovatelyami yavlyayutsya Kamaldinov A.A. i g-n Okaua dep jazılıptı. Ol qate. Şığıstanu fakul'tetin jäne qıtay jäne japon bölimderin de men wyımdastırdım, aştım. Şındıqtı aytu kerek. Al şındıq osılay. Onı eşkim joqqa şığara almaydı.

Äbsattar qajı Derbisäli, R.B.Süleymenov atındağı Şığıstanu institutınıñ direktorı, QR WĞA-nıñ korrespondent müşesi, filologiya ğılımdarınıñ doktorı, professor

Abai.kz

 

8 pikir