Särsenbi, 21 Tamız 2019
Ädebiet 4579 25 pikir 17 Mamır, 2019 sağat 11:34

«Abay jolı – wlı şığarma emes» attı maqalağa qarsılıq

ABAY JOLI – WLI ŞIĞARMA!

1924 jılı «Jas qazaq» gazetiniñ №10-13 sanında Älihan Bökeyhan «Samat öleñderine sın»  attı maqala jariyalaydı. Nwrjanwlı Samat degen äldebir aqınnıñ şığarmaşılığına qatıstı sın maqalada Älihan bılay deydi: «Ädebiet maydanında däuirden däuirge köşken uaqıtta Samat sıqıldı jaña talap «aqındar» köp boladı. Olardıñ öleñin jete qarastırmay bolmaydı. Öytkeni olar «mensinbeydi, boyımızdı ösirgisi kelmeydi» degendey köñiline keledi – bir, ekinşisi – olardıñ öleñin sınamay jibere berseñ, «şildirik» swyıq öleñderi jas ädebietimizdi qotır ala qoyday boldıradı, azdıradı.Sondıqtan Samattıñ öleñderin baqayşağın şağıp, täptiştep qaraudı qajet kördim. ... Bwl sın jalğız Samatqa emes, barlıq Samat siyaqtılarğa sın. Tayağı jalğız Samatqa tiip otırsa, onı ol kötermek»[1].

Bir ğasır bwrın aytılğan Älihannıñ osınau sözi öz mañızın joymağan eken. Qazaq ädebietiniñ qazirgi häli payımdauımşa mäz emes. Alaş arıstarın aqtap alğanımızben, wlt sanasına siñire almay jatıp, ruhımızdıñ boytwmarı Abaydı sınaymız, Mwhtarday jazuşınıñ wlt müddesi üşin tökken mañday terimen qara jerdi suarıp, ruhaniyat gülzarın körkeytudiñ ornına baqşamızğa tiken men aram-şöp egip otırmız. Qojanıñ: «Ölgen adamdar söylemeydi»[2] degenindey, tirini qadir twtu qayda, ölgenderdiñ äruağımen alısatın zamanğa jetken ekenbiz. «Arqada qıs jaylı bolsa, arqar auıp nesi bar» demekşi, «adaldıq»  äleminiñ şımıldığın aşuıma jaqında ğana «Abay» portalında jarıq körgen Mırzan Kenjebaydıñ «Abay jolı - wlı şığarma emes» attı maqalası sebep boldı.  Qazaqstan Jazuşılar odağınıñ müşesi, aqın, jurnalist Mırzan Kenjebay: «Abay jolı sonşalıqtı keremet körkem şığarma emes, jäy keñestik ideologiyanıñ öz zamanındağı nasihatşısı ğana» – dep, 341 sözden twratın (bir betke jeter jetpes) maqala jariyalağan eken. Maqala avtorına bir ğana swraq qoyar edim?

«NEGE?»

Abay jolın taldap, zerttep, naqtı saraptama jasamay, ğılımi negizdemesin körsetpey, jalañ sözben eş dälelsiz mwnday twjırımdı wsınuğa ne sebep boldı? Oqırman retinde köñiliñizge jaqpauı mümkin, wnamağan şığar, ol sizdiñ jeke pikiriñiz. Akademiyalıq etikağa say söz erkindigine qwrmetpen qaraymın. Alayda, söz zergeri retinde eger de qanday da bir oydı jalpı jwrtqa jariya qılar bolsaq, däleldiñ boluı ŞART emes pe edi?! Siz: ««Abay jolı – wlı şığarma» degendi keñes ökimeti qazaqtıñ miına qorğasınday balqıtıp qwyıp tastağan. Qwldıq sana qanına äbden siñgen wlt söytip qoldan Qwday jasap aladı. Sol qwdayınıñ Qwday emes ekendigin aytqan adamdı aş qandalaşa talaydı» - depsiz. Sonda, mına biz aş qandala ekenbiz,... meyli, al, Siz kimsiz? «Keybireuler, «Maugli» fil'mindegi banderlogalarşa şulaydı» – depsiz! Biz maymıl bolsaq, Siz Kimsiz?

Ekinşi mäsele, Siz ««Orıstar qazaqtı qorlau-zorlaudıñ neşe atasın jasap jatqanın öz közimen köre-twra Abay ne sebepti sol turalı ne öleñinde, ne qara sözinde sıñar auız söz aytpağan»  – dep, Abaydıñ zamandastarı Äbubäkir Kerderi, Sarışolaq şayır t.b. öleñ joldarınan eki auız öleñ jolın dälel etesiz.  Ğafu etiñiz! Siz Abay jolı roman-epopeyasın sınap otırsız ba, älde, tarihi twlğa Abaydı sınğa alıp otırsız ba? Joq älde, Siz, Abay jolındağı keyipker Abay men tarihtağı Abaydı bir twlğa dep şatastıñız ba? Bwlay bolsa, sizge, asa qadirli alaştanuşı ğalım Twrsın Jwrtbaydıñ «Körkemdik şındıq pen tarihi şındıq» jayındağı därisin tıñdauğa keñes berer edim.

Üşinşiden, jalpı alğanda, eger siz Abaydı mise twtpasañız, äli adamtanu, ruhtanu iliminiñ ne ekenin wğınbağan boluıñız kerek der edim. Sebebi, Abaydıñ danalığı men daralığı bay balası bolğandığında, ya eki auız sözdiñ basın qwrap, qazaq poeziyasına jaña wyqas äkelgendiginde emes, Abay «tolıq adam», «Imanigül» sındı metafizikalıq negizdegi ülken filosofiyalıq, klassikalıq, teoriyanıñ tilimen aytqanda mäñgilik tereñ taqırıptarqa barğan jäne tolıq adam bolu şarttarın taldağan biregey aqın, Häkim! Adam bolu ilimin üyretken, nasihat qılğan twlğa! Biz biraq, adamtanudan göri ataq tabudı köp oylaytın kezeñge tap boldıq. Sorımızdıñ tört eli bolmağı sodan ba deymin?! Älemniñ tañdamalı şığarmalarınıñ 200 tomdığına engen aynaldırğan eki-üş-aq şığarmamız bar. Sonıñ biri – «Abay jolı» edi. 2500 keyipkeri bar... Är keyipkeriniñ sözben somdalğan qaytalanbas portreti, jan-düniesi şeber surettelgen, qazaq dalasınıñ geografiyalıq kartası ispetti jer-su ataularınıñ dälme-däl körsetkişi bola alatın, qazaq halqınıñ etnografiyalıq tüsindirme sözdigi dese artıq bolmaytın (sebebi negizgi salt-dästürimizdiñ bäri qamtılğan), adam janınıñ tazalığın ömirdiñ mäni etip jetkizgen (adamdıq ideyası – klassika), qazaq halqınıñ 20 mıñğa juıq sözdik qorın jinaqtağan, stil'dik, tildik erekşelikteri öz aldına sauattı qoldanılğan mwnday şığarmanı ne sebeppen mise twtpağanıñızdı, qadirli Mırzan mırza, tüsinbey-aq qoydım![3]

Akademiyalıq şığarmanı taldau üşin tereñ bilim men parasat-payım qajet. Abay jolı – qazaqtıñ aynası häm armanı! Abay jolın tüsinip oqığan adam bwl şığarmadan özin tabadı ya armanın tabadı. Sebebi, Abay jolı – qazaqtıñ jolı. Sol jolda kezdestirgen är keyipker küni bügin de jür. Dälel kerek bolsa, aytayın, keşe men nemeresi üşin meyirimin ayamay emirenip otırğan Zere äje men balasınıñ tileuin tilegen parasattı da sabırlı Wljan ananı kördim. Sonday-aq, bilik pen mansaptı köksegen Täkejan men bilikten köñili qalğan, aşınğan Därkembaydı, jwrt közine jekkörinişti bolğanımen, iştey qazaqqa janaşır, tekti Orazbaydı da kezdestirdim! Sonan-soñ özimdi kördim, ...qazaqtı kördim!

Abay jolı – janımızdıñ aynası! Janımız körkem be, joq, qwbıjıq pa, sol aynağa qarağan kezde körinedi. Sondıqtan, jan aynamızğa abay bolayıq! Ar sotınan asqan töreşi joq! Ärkim özi şeşer, meniki öz pikirimdi bildiru, parızımdı öteu! Qısqa qayırğan jauabım osı! Abay jolı – Wlı şığarma!

[1]  - Ä.Bökeyhan şığarmaları / Astana: «Sarıarqa» baspası, 2016. – Qazaqşa, orısşa.Qwr. Swltan Han Jüsip.11t.-387b.

[2] - B.Soqpaqbaev / «Meniñ atım Qoja» şığarmasındağı keyipker sözi.

[3] Keltirilgen däleldemelerdiñ qaynar közi.T.Jwrtbay. Beynet susını / Almatı: «Hantäñiri» baspası, 2016. – B.380

Qarlığaş Äubäkir, Semey

Abai.kz

25 pikir