Seysenbi, 29 Qyrkýyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Júqtyrghandar — 107833. Jazylghandar — 102736. Qaytys bolghandar — 1699
Saylau 3669 39 pikir 10 Mausym, 2019 saghat 15:27

"Asatpay jatyp qúldyq" jasaytyn el emespiz...

Sonymen kezekti ret kezekten tys ótken preziydent saylauy ayaqtaldy. Eks-preziydent Núrsúltan Nazarbaev basqaratyn partiyanyn ókili jeniske jetti. Ol – qazirgi preziydent mindetin atqarushy Qasym-Jomart Toqaev. Endi Qasym-Jomart Kemelúly el-halyqtyn aldynda ant beredi. Sóytip, resmiy – týrde preziydent atanady.

Kesheli-beri әleumettik jelide júrt shulasyp jatyr. «Dauys búrmalandy» dedi. «Saylau әdil ótpedi» dedi. Búl súraqqa jauap bermes búryn, keshegi saylaudyn ýsh resmiy nәtiyjesine sholu jasayyq.

Áueli «Qoghamdyq pikir» instituty 13 mynnan asa adamnyn pikirin alyp, saylaudyn aldyn-ala nәtiyjesin, boljamyn jariya etti. Ol boyynsha Toqaev jenip shyqqan edi.

«Exit poll» nәtiyjesi:

1. Qasym-Jomart Toqaev – 70,13%,

2. Ámirjan Qosanov – 15,39%,

3. Daniya Espaeva – 5,32%,

4. Jambyl Ahmetbekov – 3,86%,

5. Tóleutay Raqymbekov – 3,03%,

6. Amangeldi Taspihov – 1,41%,

7. Sәdibek Týgel - 0,86%.

Keshe dәl osy «exit poll» esebi jariyalanysymen-aq, júrt saylaudy týyindep tastady. Aqparat qúraldary «Toqaev jendi» dep jariyagha jar saldy. Anyghynda búl resmiy qorytyndy emes edi. Resmiy nәtiyje deuge kelmeydi de. Sebebi «Qoghamdyq pikir» instituty aynalasy 13 myn adamnyn arasynda saualnama jýrgizgen. Al Qazaqstanda belsendi elektorat – 12 milliongha juyqtaydy. Yaghni, 12 millionnyn dauysyn 13 myn adamnyn pikirimen týyindeu – әdiletsiz.

9 mausymda jariya bolghan ekinshi esep «Jastar» ghylymiy-zertteu ortalyghyna tiyesili. Olar da «exit poll» esebin jýrgizipti. Jogharydaghy eseppen salystyryp qarasaq, alyp bara jatqan ayyrmashylyq joq. Sonda da:

«Jastar» GhZO esebi:

1. Qasym-Jomart Toqaev – 69,94%,

2. Ámirjan Qosanov – 14,96%,

3. Daniya Espaeva – 4,78%,

4. Jambyl Ahmetbekov – 3,06%,

5. Tóleutay Raqymbekov – 2,71%,

6. Amangeldi Taspihov – 2,63%,

7. Sәdibek Týgel - 1,92%.

Al preziyzent saylauynyn resmiy qorytyndysyn ortalyq saylau komissiyasy jariyalauy tiyis bolghan. Keshe keshki saghat 20:00-de dauys beru ayaqtalyp, byulletender eseptele bastady. Býgin OSK saylaudyn qorytyndysyn jariya etti. Ol boyynsha Qasym-Jomart Toqaev jeniske jetipti. Al el-halyqtyn erekshe yqylasyna bólengen kandidat Ámirjan Qosanov ekinshi oryngha jayghasqan eken.

OSK mәlimeti:

1. Qasym-Jomart Toqaev – 70,76%,

2. Ámirjan Qosanov – 16,2%,

3. Daniya Espaeva – 5,2%,

4. Tóleutay Raqymbekov – 3,2%,

5. Amangeldi Taspihov – 2,7%,

6. Jambyl Ahmetbekov – 1,82%,

7. Sәdibek Týgel - 0,92%.

Búl aqyrghy esep emes.  Saylaudyn songhy sandary 17 mausymgha deyin jariyalanady.

Endi osy ýsh resmiy nәtiyjege toqtalayyq. Eks-preziydent Nazarbaev basqaratyn partiyanyn ókili Qasym-Jomart Toqaev aynalasy 70 payyzdyn  tónireginde dauys jinapty.

Nazarbaevtyn en tómengi nәtiyjesi hәm Toqaevtyn 70 payyzy

Qazaqstan Tәuelsizdik alghan 28 jylda kezektisi bar, kezeksizi bar, әyteuir 5 ret preziydent saylauyn ótkizdi. Eks-preziydent Nazarbaev ol saylaulardyn barlyghyna qatysty. Barlyghynda jenip shyqty.

1991 jyly – 98 payyz,

1999 jyly – 81 payyz,

2005 jyly – 91,15 payyz,

2011 jyly – 95,55 payyz,

2015 jyly  - 97,75 payyz.

Núrsúltan Nazarbaev 30 jyl el basqarghanda kórgen en tómengi nәtiyjesi sonau 1999 jylghy 81 payyz ghana. 1999 jyldyn 10 qantarynda ótken saylauda Nazarbaevqa sayasi opponent bolyp qazirgi qazaq oppozisiyasynyn aqsaqaly Serikbolsyn Ábdildin týsken. Ábdiyildindi ol kezde oppozisiyalyq kolalisiya qoldaghan edi.  Nәtiyjesinde 12 payyz dauys búyyrghan. Búl Nazarbaevtyn osyghan deyingi barlyq opponentterinin ishindegi en jogharghy nәtiyje edi.

Al keshe she? Keshe Qasym-Jomart Toqaev 70 payyz dauys jinady. Ras, Toqaevty Nazarbaevpen salystyrugha kelmeydi. 28 jyl boyy ózi ústazy sanaytyn Nazarbaevtyn sayasi elitasynda jýrgen, el aldyna kóp shygha bermegen Toqaev osydan artyq nәtiyje kórsete almas ta edi. Búrynghyday 80-90 payyzgha endi júrt senbeydi. Múny Aqorda iydeologtary da jaqsy týsinedi. Óytkeni osy 28 jylda biylik jýyesine degen senim (kredit doveriya) azayghan. Onyn dәleli – bir-eki aydan beri ótip jatqan narazylyq aksiyalary. Ol aksiyalardyn sony Almaty, Núr-Súltan men Shymkent qalalarynda bolghan keshegi baykotshylar mitingisi boldy.

Búl oqighalardyn barlyghy derlik keshegi saylau qorytyndysyna sózsiz әser etti. Qasym-Jomart Toqaev resmiy qyzmetine endi kirisedi. Qasym-Jomart Toqaevtyn qyzmettik tәjirbiyesi turaly osyghan deyin de jazdyq. Ol Reseydin de, Qytaydyn da, tipti Europanyn da tilin tauyp, júmys jasaghan adam. Senator qyzmetinde otyrghanda eldegi ishki әleumettik problemalargha qatysty oylaryn ashyq aytyp jýrdi. Sondyqtan, Toqaev sayasiy biylikti shyn mәninde óz qolyna alatyn bolsa, qanday da bir ózgeristerdin bolatynynan ýmittimiz, әriyne.

IYә, keshe Tәuelsizdik tarihynda osymen altynshy ret preziydent sayladyq. Sol saylaudyn artyqshylyghy men kemshiligi turaly jazayyq endi... Preziydent Toqaev әuelde saylaudyn әdil ótetinine kepildik berdi. Ýmitkerlerge birdey mýmkindik jasalatynyn aytty.

Keshegi saylaudan biz ne kórdik?

Birinshiden, saylaugha 7 ýmitker qatysty. Búl osyghan deyingi saylaulardyn ishindegi maksimaldy kórsetkish.

Ekinshiden, 30 jyl el basqarghan Núrsúltan Nazarbaev búl saylaugha týsken joq.

Ýshinshiden, sayasi oppozisiyanyn ókili qatysty. Jәne oppozisiya  aldyn ala boljam boyynsha ekinshi oryndy iyelendi. Meyli, jýz jerden qyrqylyp, pishilgen nәtiyje desek te, oppozisiya ókilinin 16 payyz dauys aluy tarihi oqigha, tarihiy nәtiyje edi. Biylik 16 payyzdy resmiy moyyndady.

Tórtinshiden búl saylaugha túnghysh ret әyel ýmitker qatysty. Aldyn ala boljam boyynsha әyel ýmitker ýshinshi oryn aldy.

Besinshiden, halyqtyq baqylaugha rúqsat etildi. Halyq saylaugha belsendi qatysty. Ortalyq saylau komissiyasy 12 million saylaushynyn 77,4 payyzy dauys bergenin habarlap aytqan edi. Búl shamamen 9 milliongha juyq halyq óz tandauyn jasap, dauys berdi degen sóz. Halyqtyn keshegi saylaugha baqylaushy boluy, әdildikti talap etui – eldegi sayasiy belsendiliktin oyanghanyn dәleldedi. Halyq júmyldy. Halyq óz qalauyn talap ete bildi.

Ras, dauystardy búrmalau, uchaskelerde toptap byulleteni salu, baqylaushylardyn júmysyna kedergi keltiru, siyasy óshiriletin qalammen qol qoyu, qaytys bolghan adamdardyn tizimge enui sekildi jýzdegen derekter anyqtaldy. Olardyn barlyghy derlik әleumettik jelilerde viydeo, suret týrinde ashyq jariyalanyp jatty. Keybir ónirlerde Ámirjan Qosanovtyn ayqyn basymdylyqpen jengeni turaly aqparattar da tarady.

Halyq osydan keyin preziydenttik saylaudyn ekinshi tury ótedi dep sengen. Alayda olay bolmady. Saylau favoriytine, Qasym-Jomart Toqaevqa bәsekeles bolady degen Ámirjan Qosanov alghashqy «exit poll» esebi jariyalanysymen-aq, Toqaevty jenisimen qúttyqtap, ózinin jenilisin moyyndady. Osydan keyin-aq, Qosanovty qoldaghan halyq onyn búl әreketin syngha aldy. Júmsartyp aytsaq, osy, mine.

Týyin

Ary ayt ta, beri ayt, keshegi saylau salystyrmaly týrde, osyghan deyingi saylaulardyn ishindegi demokratiyalyq erejege baghynghan doda boldy. Demokratiyaly elde barlyq mәseleni halyqtyn dausy sheshetinin әygilep, soghan jarym-jartylay bolsa da qadam jasadyq. "Asatpay jatyp qúldyq" jasaytyn el emespiz. Qazaq Toqaevqa eki shylbyr bir tizgindi ústatty. Búl saylau ol tizginnin bir úshy qalyn búqaranyn qolynda bolatynyn bayqatty. Ázirge, osyghan da shýkir!

Núrgeldi Ábdighaniyúly

Abai.kz

39 pikir