Seysenbi, 18 Mausım 2019
Mädeniet 1281 2 pikir 11 Mausım, 2019 sağat 15:54

Boztorğay

Eki küymek bir janğa ädilet pe?

Abay

Qazaq zamanında qanday edi?

İşki-sırtqı jaulardıñ qaqtığısınan irgesi sögilip, Aq ordası qwlağan Qazaq handığı – Rossiya Imperiyasımen uaqıtşa dostıq qarım-qatınasında boluğa şart jasasqanımen, is jüzinde olay bolmağanı barşağa ayan. Äueli orıs bekinisteri salındı. Alım-salıq köbeydi. Qazaq dalasın otarlauğa arnalğan türli reformalar jasalıp, türli Erejeler jariyalandı. Otarlıq ezgi künnen-künge wlğayıp, qazaqtıñ qabırğasına ayausız tırnağın batırdı. Qwldıq qamıttı moynına taqqan eldiñ tirşiliginen män ketti. Qazaqtıñ soñğı hanı – Kenesarı qol bastap, Imperiyağa qarsı joyqın soğıs aşıp, qazaq dalasındağı birneşe orıs bekinisin örtep, öziniñ ämirin jürgize bastadı. Qayran, dünie-ay sol Kene hannıñ özi de qapiyada satqındardıñ uısına tüsip, şahid ketti. Qazaqtı azat etemin dep Isatay men Mahambet batırımız da atoylı wran tastadı. Qazaqtıñ bas aqını Abay häkim de Senatqa şağımın jazıp, otarlıq sayasatqa qarsı ün qostı. Biraq, az ğana halıq qara ormanday qaulağan Imperiyağa qalay qarsı twra almaq?

Orıs Imperiyası Jayıqtan Altayğa deyin sozılğan keñ atıraptı pışaqtıñ jüzimen keskendey üş general-gubernatorlıqqa, altı oblısqa böldi de tastadı. Este joq sonau zamannan Twran dep atalğan bwl atırap üş bölikke ğana kesilip qana qoyğan joq, uızday wyığan wlıstı bir-birine qarsı qoyu üşin türli ayla-täsilderdi qoldandı: qazaq sanasına rulıq, jüzdik, aumaqtıq bölinudi siñirdi. Qanıñdı, tegiñdi bilu maqsatındağı jön swrasu saltı edi, aqırında imperiyanıñ aram piğılı traybalizmge wlastırdı.

Patşalıq otarlau sayasatına qarsı twrar küş jalğız – bilim men aqıl edi. Täñiri özi jar bolıp, qazaqqa intellektual, ör ruhtı, parasattı ürkerdey şoğırdı sıylaptı. Olar – sınsağatta bir-birin tez tauıp, bir-biriniñ jan-düniesin tez oqıp, birin-biri qabaqpen wğıp, alqalı topqa jiılıptı. Wlt-azattıqqa wyısqan qozğalıs – Alaş dep ataldı. Alaş – qaysar azamattardıñ asqaq ruhtı wranı edi!

Alaştıñ bir qayrattı da, qaysarlı wlı – Barlıbek Sırttanwlı bolatın. Barlıbek Sırttanwlı – qazaq wltınıñ HH ğasır basındağı asa körnekti memleket jäne qoğam qayratkeri, aqıl-oyşısı. Barlıbek Sırttanwlı Imperiyalıq Rossiya tarihınıñ, sonıñ işinde qazaq halqı tarihınıñ asa bir örleu kezeñinde – tarihi damular, küres-köterilister, qiyan-keski soğıstar, wlı revolyuciyalar däuirinde jasadı. Imperiya astanası – Peterbor şaharında bilim alıp, qwqıqtıq-sayasi közqarası men dünietanımın qalıptastırğan Barlıbek Sırttanwlı 1887 jılğı naurızdıñ birindegi Aleksandr Ul'yanovtıñ patşa Aleksandr İİİ qarsı jasağan äreketi, 1888 – 1889 jıldarı Resey imperiyasındağı azattıq tilegen student jastar demonstraciyası, 1905 – 1907 jıldardağı burjuaziyalıq-demokratiyalıq revoyuciya, 1914 jılğı birinşi düniejüzilik soğıstıñ bası siyaqtı türli qaqtığıstar men tolqular... Osınıñ bäri onıñ köz aldında boldı; kündelikti qızmetine, şığarmaşılığınıñ özegine, azamattıq közqarasına zor äser etti. Osıdan keyin student B. Sırttanwlınıñ ğwmır jolı – wlt isine wlasıp aq ketken-di. Jarğaq qwlağı jastıqqa timey, özine, sanalı azamattıq qızmetin, sayasi ömirin: «Azattıq pen teñdik!» dep bastadı. Ömir boyı osı azamattıq sertin orındau jolında qızmet istedi. Wlı imperiyağa kiriptar bolıp qalğan bodan elin qwldıqtıñ azabınan şığaru üşin öner, bilim, erkindik häm teñdik izdep ötti.

Qazaq jeriniñ talan-tarajğa tüsui, eñ şwraylı, eñ qwnarlı jerlerdiñ orıs mwjıqtarı men qaraşekpendileriniñ ülesine tiyui, jön-josıqsız alım-salıqtıñ üsti-üstine eselenip, köbeyui – «jığılğanğa jwdırıq» boldı. Qazaq dalasınıñ jidelibaysını – Jetisu, onıñ işindegi tabiğatı kelisken, suı – em, şöbi – şipa Qapal-Arasannıñ körigine qol saluı – eñ ülken qiyanat bolğantwğın. General G. Kolpakovskiydiñ jer tartıp alu sayasatına aşıqtan-aşıq qarsılıq bildirip, aqıl-aylasımen generaldı köndirip, swlu aymaqtı saqtap qalğan Qıdıralı bidiñ Tänekesi – bala Barlıbektiñ eñ jaqın atalas ağayını edi. «Jer» men «Azattıq» mäselesi – Barlıbekti bala jasınan qinağan batpan saual boldı. Osı saualdıñ jauabın tauıp, tüyinin şeşu – onıñ ğana peşesine jazılğan eken. Tuğan ölkesiniñ tağdırına degen alañ-köñilden tuındağan mahabbat – twtas qazaq dalasınıñ tağdırına araşa tüsuge wlasarın bilmegen de bolar...

Qara basınıñ rahatın emes, qwldıqtıñ qamıtın kiip, otarlıqtıñ bodauında jürgen halqınıñ azattığın izdep şartaraptı tügel şarladı. Äueli Qapal bardı, Vernıy audı. Wzınağaş pen Pişkekti artqa tastap, Peterbor ötti. Patşalıq astanasınıñ qoğamdıq-sayasi ömirine aralasıp, sol uaqıttağı «Dala ualayatı» sındı basılımdarğa progressivti oyların jazıp, twtas qazaq-qırğızğa tanıla bastadı. Taşkent audı. Qıtay astı. Şıñjañnıñ da dämin tatadı. Qarqaralı barıp, Qoyandıdağı atoylı «Alaş!» wranına ün qosadı. Oral ötip, «Bes oblıstıq delegattar siezine» qatısıp, «Qazaq konstituciyalıq-demokratiyalıq partiyasın» qwru turalı bastamanı köteredi. Qayıra Peterbor barıp, qan tükirip, «Qazaq eliniñ Ustavın» jazıp, Ükimet üyiniñ tabaldırığın tozdıradı. Ğwmırınıñ eñ soñğı beketi, kök özegi – Aqsuı, «Mamaniya» mektebindegi oqıtuşılıq-ağartuşılıq qızmeti... Äuelgi jol dayarlıq pansionat tobındağı şäkirt, klassikalıq gimnaziyanıñ oquşısı, şığıstanu fakul'tetiniñ studenti bolıp, bilim izdep şarq wrğanı; general-gubernatorlıqtıñ keñse meñgeruşisi, oblıstıq basqarma basşısı, asa qwpiya isterdiñ kişi şeneunigi sayasi qızmeti; wltşıl, Alaşşıl, mwğalim tärizdi sayasi közqarasınıñ senimsizdigi. Özin emes, elin qarq qılamın degen ğaziz basın tauğa da, tasqa wradı. Sondağısı – qazağınıñ azat el bolğandığın köru eken. Bwl – bostandıqqa wmtılğan qaysar jürektiñ dürsili edi...

***

Ras, oqığan, közi aşıq Barlıbek 1891 jıldan 1908 jılğa deyin Patşalıq Rossiyağa qızmet etti. Qatardağı audarmaşıdan keñesşi därejesine deyin östi. Adal qızmet etti. Eñbegi zamatında bağalanıp, birneşe ordenniñ kovaleri boldı da. Biraq, 1905 jıldan keyin Patşalıq bilik qızmetindegi qazaq azamatınıñ oyı özgerip, sayasi wstanımı wlttıq bağıtta qalıptasa bastadı. Audarmaşı, köptildi igergen azamattıñ sayasi oyınıñ özgeruine sebep bolğan jayt – Patşalıq biliktiñ otarlıq sayasatınıñ şekten tıs şığuı. «İİ Nikolaydıñ portreti meşitterge ilinsin!»  degen bwyrıqqa aşıq qarsılıq tanıtıp, Vernıy meşitterine suret ilgizbey, mwsılmandardıñ müddesin qorğadı. Bwl – birinşi qarsılıq edi.

1905 – 1906 jıldarı qazaq ziyalılarımen birigip, Patşalıq bilikke jazğan ötiniş-talaptarğa qol qoydı. «Qarqaralı qwzırhatınıñ» jazıluı, Qazaq konstituciyalıq-demokratiyalıq partiyasınıñ qwrıluı – azattıq qozğalısınıñ bastaluına negiz boldı. Wlttıq wlı bwlqınıs qazaqtıñ jigirli jastarınıñ basın qosıp, eldik sanasın oyatıp, wlttıq müddesin qalıptastırdı. Şının aytqanda, Alaş qozğalısı kezeñi – qazaqtıñ oyanu däuiri, qayta örleu kezeñi boldı. Alaş qozğalısı – qazaq renessansı! Bwl – ekinşi zor qarsılıq edi.

1907 – 1908 jıldarı Vernıyda mwsılman kitaphanasın wyımdastırıp, qazaq tildi basılımdardı şığardı. 1909 – 1910 jıldarı Patşa ükimeti tiım salğan wltşıl aqın Mirjaqıp Dulatwlınıñ «Oyan, Qazağımen», qazaqtıñ ruhani kösemi Ahmet Baytwrsınwlınıñ «Qırıq mısalın» qazaq jastarına, Vernıylıq ziyalılarğa tarattı. Bwnımen qoymay Ahmetkärim Zeynullin ekeui birigip sayasi jat element retinde tanılğan Ündeu qağazdarın taratıp, el jastarın wltşıldıqqa baulidı. Barlıbek tarapınan bwnday «soraqı äreketterdi» Patşa generalı kütpegen edi. Qalay aytsaq ta, bwl – üşinşi sayasi qarsılıq bolatın. Osınday sayasi senimsiz äreketteri üşin onı qızmetinen bosattı.

Qızmetinen bosağan soñ, Barlıbektiñ otarlıq sayasatqa degen küresi odan äri küşeye tüsti. 1910 jıldıñ 21 qazanında Türkistan general-gubernatorlığına qaraytın Vernıy, Pişpek, Qapal jäne Prjeval'sk uezderindegi qazaq-qırğız elderiniñ ökilderin jinap, Wzınağaş siezin wyımdastırdı. Siezde jergilikti elge jer ülestiru, jalpı bilim beru, sot isteri jäne din isteri mäselesi talqılandı. Jiınğa qatısqan wlt ziyalıları Patşalıq ükimetke qarsılıq bildirdi. Bwl – bir guberniya qazağınıñ basın qosqan, öte qauipti jiın boldı. Bwnı Barlıbektiñ bilikke qarsı bağıttağan törtinşi sayasi qaqtığısı dep tüsineyik.

Eñ zor qaqtığıs Patşalıq astanası – Peterborda orın aldı. Barlıbek eliniñ arız-talabın jiıp äri Stolıpinniñ agrarlıq sayasatına qarsılığın aşıq bildiru üşin 1910 – 1911 jıldar aralığında Peterborda boladı. Bwl saparında ol Ükimet üyine, ministrlikterge kirip, qazaq jeriniñ tağdırı turasında özekti mäselelerdi köteredi. Aqırında, bolaşaq Alaş Orda ükimetiniñ Prem'er-ministri, qazaqtıñ sayasi kösemi Älihan Bökeyhanmen wlt-azattığın alu jöninde äñgimelesip, bolaşaqqa jospar qwradı. Bolaşaqqa arnalğan jospardıñ keleli bir tarmağı – Konstituciya bolatın. Onı Älekeñ zamandas dosı, Patşalıq bilik institutınıñ bilikti mamanı bolğan Barlıbekke tapsıradı. 1911 jıldıñ 13 mausımında Rossiya astanası – Peterborda bügingi qazaqtıñ alğaşqı Konstituciyası, bolaşaq «Alaş» partiyası men ükimetiniñ jarğısına negiz bolğan, qwqıqtıq-sayasi mağınası zor, 4 bölim, 28 baptan twratın «Qazaq eliniñ Ustavı»  eñbegi jazılğan-dı. Osı zañ jobası jazılğan soñ, Patşa ükimeti sekem alıp, Barlıbek Sırttanwlın qatañ baqılau rejiminde wstauğa mäjbür boladı. Bwl – Barlıbektiñ besinşi batıl sayasi qaqtığısı bolatın.

***

Wlttıq wlı bwlqınısta serpilip, sayasi oyların batıl jazsa da, qaqtığıs mitingta öktem pikirin bildirse de, öz isinde nağız ideolog, swñğıla ekenin qılausız körsetti. Ol özi meyli jer mäselesi bolsın, meyli alım-salıq mäselesi, qazaq tiliniñ jayı ma, din erkindigi me, sonıñ bärinde de, ne özinen bwrınğı ağa buınğa, ne özinen keyingi jas tolqın kişi buınğa wqsamay, tek Sırttanwlınıñ bolmısına say, tek Sırttanwlınıñ minezine tän aybat körsetti. Bir qarağanda, Barlıbektiñ tağdırı – keşegi Şoqan Uälihannıñ tağdırına keletindey. Şoqan ömirden ötkende, Barlıbek düniege kelgen edi. Şoqannıñ ömir şırağı söngende, Barlıbektiñ tağdırı janğan-dı. Şoqan da türli täuekelge barıp, basın qaterge tikti. Ömiriniñ soñğı kezeñinde ğana Şoqan halıq jağına ötip, Patşa äskeri qwramınan öz erkimen şığıp, sanın soğıp, ah wrıp qaldı. Barlıbek te osını añğarıp edi. Şoqannıñ ah wrğanı, Barlıbektiñ añğarğanı – Imperiyanıñ otarlıq sayasattağı reformalarlıq josparları tüptiñ tübinde qazaq elin jer betinen birjola joyatındığında edi.

Ötken ömirdiñ bäri – ökiniş.

***

Barlıbek Sırttanwlı – birinşi kezekte tuğan halqınıñ azattığı, eliniñ täuelsizdigi men wlttıq memlekettiligi jöninde jan ayamağan küresker boldı. Sosın Barlıbektiñ jas ğwmırı (1866 – 1914)  – «Ne körsem de Alaş üşin körgenim//Mağan ataq – wltım üşin ölgenim» degenge sayadı. Esil ğwmır osılay tämamdaldı.

Qayran Barlıbek – qayırımsız uaqıttıñ boztorğayı bolğan ekensiñ!

***

1914 jıldıñ 26 qaraşasında tüski sağat 2-3 mölşerinde Barlıbektiñ demi üzildi. Qazaq jeriniñ tağdırı üşin boztorğayday şırıldap, dauılğa qarsı jüzgen azamattıñ mezgili kelgende, Bölek-bwrğan özeni arnasınan tasıp, aq bastı Alatau mwnartıp, Jetisu aspanın qara bwlt torlağan bolar... Arısınan ayırılğan Süttigendegi azalı jwrttıñ qazasına jeti arnalı – Aqsu, Köksu, Büyen, Qaratal, Tentek, İle, Lepsi kemerinen asıp, tolqıp kep, köñil aytqan da bolar...

***

Esil erdiñ tağdırın oylağanda, häkim Abaydıñ «Zamana, netken tar ediñ, sol qalqamdı qoymağan?!» degen azalı joqtauı esiñe tüsedi de otıradı...

***

Söz basındağı «Eki küymek bir janğa ädilet pe?» – Barlıbektiñ qilı tağdırına arnalğanday körinedi. Öytkeni: ayaulı Bäkeñ, Barlıbek Sırttanwlı 1914 jılı ömirden ötti. Sosın dürbeleñ bastalıp, dünie auıp, monarhiyalıq bilik qwlap, Patşa taqtan tüsti.

Alıp Imperiya qwlağan eleñ-alañ twsta, Uaqıtşa Ükimetke iek artıp, qazaq jastarı Alaş Ordasın qwrıp, avtonomiyalıq respublika boludıñ qamına kiristi. Ättegen-ayı sol –  qazaqtıñ öz işinen aram nietti, qanı bwzıq bauırlarımız şığıp, Alaştıñ aq jolına tosqauıl bolıp, zor küştiñ qısımımen qazaq dalasındağı Alaştıñ twğırına naqaq qanğa boyalğan qızıl tüsti jalaudı qadap, Sovet ükimetin ornattı. 2 jıl, 5 ay, 15 kün ömir sürgen qayran Azattıq, qayran Alaş ideyası sosın qandı tragediyağa wlastı da ketti... Eger, Barlıbek Sırttanwlı qapiyada jan tapsırmağanda, ol da Alaştıñ uığın wstap, şañırağın köterer edi; qızıl terror twsında Sovettiñ biligin moyındamay, Otan aldında qasqayıp twrıp atılar edi. Sözsiz, solay bolar edi...

Biraq, jetpis jıldıq solaqay ideologiyanıñ señi setinep, mwzı jibegen şaqta, basqa Alaş qayratkerleriniñ esimi atalıp, jwldızı jandı. Eñseli eskertkişteri twğırına qoyıldı. Olardıñ esimderine köşe, mektep, auıl, audan, qala atauları da berildi. Bäri dwrıs deysiñ de, wzın-sonar tizimnen Barlıbektiñ atı-jönin izdeysiñ... Tappaysıñ!

Eskertkişi twrmaq, byusti de joq ğizatli arısım-ay, wrpağıña ökpe artqan bolarsıñ...

***

13 mausım Barlıbek atamızdıñ konstituciya jazğan küni. Aytulı kün qarsañında Almatı oblısınıñ äkimi A. Batalovtıñ qoldauımen «Jetisu kitaphanası» seriyası negizinde, memlekettik «Ruhani jañğıru» bağdarlaması ayasında «Barlıbek turalı birer söz...» tarihi tolğamımız jarıqqa şığıp otır. Bwl bizdiñ Barlıbek Sırttanwlın tanu, zertteu barısındağı alğaşqı eñbegimiz. Kitapqa Alaş twlğasınıñ ömir jolı, qoğamdıq-sayasi qızmeti jäne publicistikalıq mwrası, wrpaqtarı turalı tıñ derekter men arhivtik qwjattar, suretter endi. Azamattıñ ömir jolımen tanısamın degen wlt tarihına ıntızar oqırmannıñ kädesine jarar dep senemiz.

Eldos Toqtarbay 

Abai.kz

 

2 pikir