Jeksenbi, 25 Tamız 2019
ŞOLU 1674 5 pikir 17 Mausım, 2019 sağat 19:31

Aziya keñesi: Ne aytıldı, ne aytılmadı?

“Aziyada bäri bir körpeniñ astında wyıqtaydı, biraq ärqaysısı ärtürli tüs köredi”,  - dep kezindegi qıtay kösemderiniñ biri aytqan osınau qanattı twjırım Aziya atalatın astırtın oyını men tausılmas qayşılığı qalıñ äraluan geosayasi keñistiktiñ kelbetin anıq beynelegendigine kün ötken sayın köz jetude.

Rasında, jalğız mekeni - jwmır jer betindegi halıqtardıñ, wlttar men wlıstardıñ ıntımaq arqılı ırısqa, beybitşilik mwratımen berekege bastauı emes, kerisinşe, jağa jırtısqan janjalğa, mağınasız talas-tartısqa, eñ ädiletsizdigi, eşbir jazığı joq beybit adamdardıñ qwrbandıqqa şalınıp, qisapsız japa şegui, ökinişke oray, uaqıt ötken sayın wlğayıp baradı. Bwdan şirek ğasırday bwrın, yağni qırği-qabaq soğıs ayaqtaldı degen twsta halıqaralıq ahual eleuli sayabırsıp, salıstırmalı beynede bolsa da, tınıştıq ornaytınday köringen. Alayda qayşılıqtar men teke-tirester bwrınğıdan da üdey tüsip, oğan deyin, negizinen, eki sayasi jüye men ideologiyanıñ jaulığınan twrsa, endigi türli elderdiñ wlttıq-strategiyalıq müddeleri arnasında üdep bara jatqanı bayqaluda. Onıñ üstine, öz müddelerin qorğauı kezinde qazirgi zamanğı joyqın qaru türlerimen küş qoldanuşılıqtıñ basım sipat aluı, äskeri qaqtığıstar qateri arta tüsude.

Janjaldar auqımınıñ artuınan ekonomikalardıñ küyreui, twrğındardıñ jağdayınıñ tömendeui jappay migraciyanı tudıruda. BWW bağalauı boyınşa aşıq kündegi nayzağayday kürkirep ötken «arab kökteminen» tayau şığıs elderiniñ ekonomikalıq zardabı 614 mlrd. dollardı qwrap, bosqındar sanı 65 mln. adamnan asqan. Joğarıda bayan etkenimizdey, onsız da qayşılığı qatparlı Aziya qwrılığındağı ahualdı odan ärmen kürdelenuine köz jwma qarauı bılay twrsın, tipti oğan eleuli kölemde tikeley qatısı bar Europanıñ soğıs oşaqtarınan qaşqan milliondağan bosqındar mäselesin şeşuge dayın bolmauı – wltşıldıqtı jañğırtıp, mwnıñ özi käri qwrılıqtıñ öz işinde öskeleñ dağdarıs tuğızdı.

Mine, sondıqtan da Qazaqstannıñ Twñğış-Prezidenti – Elbası N.Ä.Nazarbaevtıñ bizdiñ täuelsizdigimizdiñ eñ bastapqı sätinde-aq   jariyalağan mañızdı bastaması - Aziyadağı özara is-qimıl jäne senim şaraları jönindegi keñesti qwru sol kezeñniñ özinde düniejüzi tarapınan barınşa keñ qoldauğa ie bolğan-twğın. Dey twrğanmen, jaña kezeñge ötken älemdik qoğamdastıqqa, eñ aldımen aziya elderiniñ özine bwl batıl ideyanı oy eleginen ötkizip igerui üşin biraz uaqıt ketetini o bastan tüsinikti edi. Sondıqtan da, qazaqstandıq bastamanıñ ömirge bet aluı “soqtıqpalı soqpaqsız” joldarmen jürip, qalıptasudıñ kürdeli kezeñderinen ötuine tura keldi. Keñestiñ aumağın qamtitın memleketter, şınında da, tarihı men dästüri, dini men dili, damu joldarı ärtürli kelip, müddeleriniñ oqşaulığımen erekşelenetindikten, bastamanıñ bolaşağına senuşilerdiñ sirek bolğanı ayan. Aymaq elderi arasında şeşimin tappağan sayasi, aumaqtıq mäselelerdiñ jiıntığı da Aziyadağı senim şaralarınıñ nığayuına septigin tigize qoymaydı.

Dey twrğanmen, Qazaqstannıñ sırtqı sayasatı salasındağı köp jılğı janqiyarlıq eñbeginiñ öz jemisin bergendigine tağı bir märte kuä boldıq. Mineki, şirek ğasırdan astam merzim artta qalğanda, Keñeske müşe jiırma jeti jäne baqılauşı segiz, demek 35 el men halıqaralıq wyımdar basşılıqtarınıñ qatısuımen 2019 jılğı 14-15 mausımda Duşanbe qalasında Aziyadağı özara is-qimıl jäne senim şaraları jönindegi keñestiñ 5-şi sammiti «Ornıqtı damu arqılı jalpığa ortaq beybitşilik pen qauipsizdik» taqırıbında ötip, qwrılıq elderi arasında qayşılıqtar men qaqtığıstardı eñserip, ımıraşıldıqqa şaqıratın ünder kezekti ret bükpesiz ortağa salındı. Demek, Aziya qauipsizdigin añızdan aqiqatqa aynaldırudıñ asa kürdeli mindetin jüzege asıruğa qaray tağı bir qadam jasaldı der edik.

Sammitke qatısqan Qazaqstannıñ Prezidenti Qasım-Jomart Toqaev qwramına QR Sırtqı ister ministri Beybit Atamqwlov, Prezidenttiñ sırtqı sayasat jönindegi kömekşisi Mwrat Nwrtileuov jäne basqa resmi ökilder engen elimizdiñ salmaqtı delegaciyasın bastap kelip, Forumnıñ joğarı deñgeyde häm mazmwndı ötuine ayrıqşa üles qosqanı qapısız tanıldı. İs-şara ayasında Keñestiñ qazirgi törağalığın atqarıp otırğan Täjikstannıñ Prezidenti E.Rahmonmen, sonday-aq Türkiya Prezidenti Rejep Erdoğanmen, Qatar Ämiri Tamim ben Hamad äl Tanimen ekijaqtı kezdesuler ötkizip, olardıñ barısında özara ıntımaqtastıqtıñ özekti jayttarı turasında pikir almasıldı.

Täjikstan basşısı E.Rahmon eki el arasındağı dästürli dostıq, bauırlastıq baylanıstardıñ twraqtılığın, sırtqı alañdarda özara qoldauınıñ aldağı kezeñderde de jalğasa beretindigin mälimdep, Qasım-Jomart Kemelwlına Qazaqstannıñ saylanğan Prezidenti retindegi asqaq Pamir baurayına alğaşqı şeteldik saparınıñ rämizdik mäni bar ekenin meñzedi.

Saliqalı Sammitte söz alğan Prezident Q-J.Toqaev bügingi dübirli düniede qaqtığıstardıñ örşi tüskenin, qauipsizdik tetikteriniñ älsizdigin, halıqaralıq terrorizmniñ örşi tüskenin, sauda jäne sankciyalıq soğıstardıñ ölşeusiz zardabı, sonımen birge, ideologiyalıq, etnostıq jäne dinaralıq dağdarıstardıñ odan ärmen tereñdep kele jatqanına alañdaytının jetkizdi. Osığan oray ol Aziyadağı qauipsizdiktiñ tüytkildi mäselelerin şeşu üşin jüyeli äri keşendi qadamdardıñ jasalu özektiligin atap ötip, bwl bağıttağı  elimizdiñ wstanımın jetkizdi.

Forumnıñ tiimdiligi men halıqaralıq bäsekege qabilettiligin arttıru üşin küş-jigerdi jwmıldıruğa şaqırıp, birtindep transformaciyalau arqılı onıñ tolıqqandı öñirlik wyım boluı jöninde oyların ortağa saldı. Ol üşin tiisti qwqıqtıq baza äzirlenip, twraqtı qwrılımdarı jwmıs istep kele jatqanına nazar audarıldı. AÖSŞK-niñ Europadağı jäne Aziyadağı tanımal qwrılımdarmen birge äleuetin arttıru müddelerine män berildi.

Sonımen qatar forumnıñ naqtı is-qimıldarın keñeytudiñ özektiligin atap ötip, aldağı jobalar men basqa da jwmıstardı qarjılandıratın arnayı qor qwrudı wsındı.

Qazaqstandıq delegaciya basşısı Aziyakeñestiñ äleuetin arttıra tüsu orayında tiisti taldau ortalıqtarın jandandıru, Ğwlamalar keñesin qwru jönindegi wsınıstarın jariyaladı. Al, osı qadamdardı retimen, sätimen jüzege asıruğa elimizdiñ dayın ekendigi mälimdeldi.

Duşanbege at basın tiregen märtebeli qonaqtar qatarında Resey Prezidenti V.Putin terrorizm taqırıbın tilge tiek etse, Qıtay Törağası Si Czin'pin «Bir beldeu, bir jol» forumın eske sala kele, ekonomikalıq mäseleler, sonıñ işinde halıqaralıq kölik joldarı tiimdiligin paydalanu men damıtuğa şaqırdı.

Ärine aziya qwrılığında bwrınnan qızmetin jürgizip kele jatqan, sonıñ işinde  jağrapiyalıq twrğıdağı – ASEAN, öz qızmetin Ortalıq Aziya öñirine taratıp otırğan EQIW, halıqaralıq ömirdiñ jekelegen aspektilerin qamtitın – Arab memleketteriniñ ligası, Islam ıntımaqtastığı wyımı, sonday-aq älem nazarın özine audara bilgen Şanhay ıntımaqtastıq wyımınıñ qızmetterin ornımen aytuımız lazım. Desek te, Aziyadağı özara is-qimıl jäne senim şaraları keñesiniñ erekşeligi - ol qwrılıqtağı beybitşilik pen qauipsizdik jäne twraqtılıqtı qamtamasız etu mäselelerin birlesip qarastıratın jäne sol üşin ortaq wstanımdar men tärtip normaların tüzu, memleketterdiñ sayasi, ekonomikalıq, ideologiyalıq twrğıda ortaq bağıttarğa bet bwruı, täuelsiz beybit jağdayda qatar ömir sürui häm özara ıntımaqtastıq qağidattarın basşılıqa aluğa ündeytin qwrılım bolğandıqtan bolaşağı ayqın,  keleşegi zor der edik.

Mwhtar Käribay

Duşanbe qalasınan

Abai.kz

5 pikir