Särsenbi, 17 Şilde 2019
Ädebiet 1408 0 pikir 8 Şilde, 2019 sağat 12:48

Arman Ädilbek. Joğalğan bölmeler (äñgime)

Ol tañerteñ oyana sala öziniñ ölip qalğanın sezdi, öytkeni kirpikterin aşa almadı, qıbır eter äl joq, sausaqtarı äldeneşe tonnalıq äldenege aynalıp ketken siyaqtı, dese de, janı äli täninen ajıray qoymağanday, tüysigi oyau, sanası tiri qalpı, tereze aldında japırağı jelpinip twrğan daraqtıñ jügensiz ketken bwtaqtarınıñ arasında qwlşına, qwmarlana sayrağan torğaylar ünin estip jatır, tınıştığın bwzğan osınau qaptağan qalıñ aspannıñ qwrttarına jaqtırmay köz salıp, tıjırınğısı kelip edi, onısı bos äure boldı, moyın bwrıp qaraudıñ özi mwnan bılay sandalbaylıq ekenin anıq wğındı.

Bwl jolı şınında ölgen eken, şınında dep qosuımızdıñ öz sebebi bar, degenmen bwl arada onıñ öz täjiribesi tükke twrğısız ekeni de ayqın edi, ölu turasında oylauğa bolatın şığar, qalayda öluge üyrenu qiındau siyaqtı. Kimdi, neni qimaytını belgisiz, äyteuir özegine aşı birdeñe tığıldı, joq, eşteñe tığılmaptı, eşteñe sezbedi, keudesinde, täninde şayqalıp jatatın küyge qoş aytqanı ras boldı, oyau sana üyrengen dağdısımen tänge soqtığıp dalbasalağanımen, onıñ da tez arada jetekke üyrengen asauday şapşuın toqtatarında gäp joq. Iä, sonımen ölip qalğan soñ kisi degeniñiz artında qalğan mınau düniemen isi joq ekenin, jwmısı bolmauı kerektigin wğınuı kerek emes pe? Ärine, auır, mwnday küydi eşkimmen bölise almaysıñ, tirligiñde de böliskeniñ şamalı, endi tipten qoy-aq qoy. Ol azdap bwl jayında wqqanday boldı da tez arada tınıştala bastadı. Sälden soñ adamdardıñ kübir-sıbırına qwlaq türdi.

– Ol ölip qalğan ba? – bwl äkesiniñ dauısı.

– Iä, ölip qalğanında gäp joq. Bwl anası, ärine, anasınan artıq balanı kim tüsiner, jatqan jatısına bir qarap-aq wlınıñ öli-tirisin ajırata aladı, körmeysiñ be, äkesi öz sözine kümändi. Äkesi tağı da senimsizdigin sezdirdi:

– Biz äbden anıqtap alayıq, eger ol tiri bolsa, renjip qaluı mümkin ğoy? – dedi de oğan jaqındap kelgendey boldı, osı kezde ol:

– Äkem sözsiz tamırımnıñ soğuın nemese tınısımnıñ bar-joğın tekseredi, ölgennen soñ deneme basqalardıñ qolı tigeni qalay seziler eken, ä? Äsirese, äkemniñ jıp-jılı salalı sausaqtarı…– dep oylap ülgirdi, biraq, anasınıñ sözi şırıq bwza şıqtı.

Onıñ esine anasınıñ ağaları ölgende de miz baqpağan sabırlı qalıpı tüsti.

– Boldı, mağan senbegende, sen neni bile qoyarsıñ? Onan da barıp şäyimizdi işe otırıp jedel järdem şaqırayıq, bäribir olar kelse, qarbalastıqtan titıqtaymız, wlımız ölgen küni bizde qaybir tınıştıq bolsın? Qaybir jöndi demalıs bwyıradı deysiñ? – anasınıñ üninen keyigendigi bayqaldı, ol da öziniñ şındığında, beymezgil uaqıtta ölgenine qınjıldı, dese de, ölim aytıp kelmeydi ğoy, bwl olardı soñğı ret äureleui, endigäri bwlay bolmaytınına nıq sendi, bwl sözderdi oy eleginen ötkizip jatıp eptep köñil-küyi ornıqqanday boldı, onıñ üstine äke-şeşesiniñ qayrattı jandar ekenin biledi.

Ölim degen – adamğa asa beytanıs dünie emes sekildi, ölmey twrğandağı üreyi tiri jannıñ jüregi qabıldamas swmdıq, al, ölimmen qwşaq ayqastırğan soñ-aq bäri öz jönin tabatın sıñaylı, jañağı üreydiñ, qimastıqtıñ siräda bolğan, bolmağanın biludiñ özi qiın. Iä, ürey, ölimge degen ürey adamğa qay esikti qaqtırmadı?! Qay jolğa bastamadı?! Sonıñ barlığı ölimniñ bizben qoyındasıp özi de ömir sürip jatqanın moyınday almaudan şığar, al, ölim özi qaşan ölerin kim bilsin? Mümkin…ürey men erkindiktiñ küresi bitkende bir jauabı tabılar. Qazir ol şınında üreyden keşken, biraq, onı ürey üñgirinen suırıp alıp şıqqan ölim emes ekeninde gäp joq.

Äke-şeşesi bölmeniñ esigin jauıp şığıp kete salıp, tereze tübindegi älgi atıñ öşkir daraqqa bir top qarğa qondı, qarğanıñ esimi oyında qalayşa saqtalıp qalğanına azdap tañdanğanımen, sol qarğaları barq-barq etip şulay bastasımen-aq, onıñ zıqı şığa bastadı, tipti, bireuiniñ dauısı tım jaqınnan estiledi, şaması, bwtaqtı mise twtpay terezeniñ jaqtauına qonıp alıp, jaylana qarqıldap otırsa kerek. Barınşa özin sabırğa jeñdirip, erterek qayda bolsada jäyli sezimmen attanudı tilep işinen dwğa ma, älde basqa ma, özine de tüsiniksiz bir wzın-sonarlau sözderdi miñgirlep jatıp, qwlağı süyrete basıp öz bölmesine jaqındağan ayaq dıbısın şalıp qaldı, ile-şala esik şarıq etip qattı aşıldı da, anasınıñ ğazaptı sözderi estildi:

– Twqımıñ qwrığırlar-ay, qaydan kele qaldıñdar birdemeleriñ ölgendey şulap! Tınış bir şäy de işe almadıq-qoy, ätteñ, wlım tiri bolsa, meni sandalıtpay senderdi özi-aq ürkite quıp jiberer edi…

Esik qayta jabıldı, anau wzaqtay şulağan ölimge köringirlerdiñ de üni öşti, anasınıñ aytqanı ras, tiri bolsa qarğalardı özi-aq quıp salar edi, qaytedi endi! Ölip qalğan, qozğala almaydı, denesin közge körinbes tastay auır, tastay nığız aua basıp, qımtap alğan siyaqtı, erkindik degen qımbat närse eken ğoy, közin de aşa almay jatıp jügrgisi keledi, qarğalardı aulaqqa quıp jibergisi keledi, qozğalğısı keledi, netken auır dene bwl? Jo-oq, denesi bar ma özi? Osılardı oylap jılap alğısı da keldi, mwndayda jası qwrığır qaydan şığa qoysın, janarı qwbınıñ qwmınday qwrğap qalğan sekildi, älde, janar da, jas ta mwnda joq bolar.

Bwl şaqta sırt jaq apır-topır bolıp äldenege qarbalasıp ketken, äke-şeşesi şäylerin işip bolmay jedel järdem jetip qoyıptı, zembilin esiktiñ jaqtauına soğıp aldı ma eken tarsıldap-gürsildegen dıbıstar şığıp jattı... Artın ala swp-suıq bir şıtınañqı dauıs estildi:

– Ölip qaldı ma?

Äke-şeşesi qatar:

– Bilmedik, sizderdi kütip otırmız,– dep jamıray til qattı.

– Iä, ölgen sekildi, biraq baqılau kerek, keybireuler tirilip ketetini bar, onıñ üstine ölse de qaşan ölgenin, qanday sebeppen ölgenin qazir tekseruimiz qajet.

– E, maqwl, qwlıptasına jazu üşin bizge de kerekti dünie ğoy,–degen äkesiniñ şarşañqı üni estildi. Şeşesi de qalıspay:

– Tuıs-tuğandar da sebebin swraydı ğoy, iä, tekseriñizder, – dedi ümitti peyilin jasırmay. Al, ol bolsa öziniñ şınında qaşan, nelikten ajal qwşqanın wğuğa asıqsa da, ölim aldında ädep saqtap, tınış jatır, bir qarağan adam rasında mwnıñ ölgenine senbeui mümkin emes, onıñ özi de, bireu-mireu ölgenine kümändansa äureşilik boların bilip, jañağı arpalısqan oylardıñ bärinen tizgin tartıp, bar bitim-küyimen öliniñ sipatına adal ıqılasta jatır edi.

Jedel järdemniñ köligimen emhanağa jetkizildi, jolda sıqırlağan, şıtırlağan dıbıstardan jalıqqanı bolmasa, uaqıttıñ qalay ötkenin de bilmey qaldı. Qazir tozaqtıñ swsın sezdirer tastay suıq mäyithanada jatır, mañında jäne bir ölgen adam bar siyaqtı, bwnı qalay sezgenin bilmeydi, onıñ da, işinen kübirlep, qaysıbir jaqqa asığulı ekenin añğaradı, onımen äñgimeleskisi keldi de, mınaday sätte ne ayta qoyuğa bolatının bile almadı. Degenmen wzaq ta kütken joq.

Älde bir uaqıtta bölme işine şipagerler, äke-şeşesi, sosın söz lämderinen policiya qızımetkerleri ekeni bilinetin bir-ekeu… Solay, barlığı kelip kirdi. Sözdi böten dıbıs iesi bastadı, şipager sekildi.

– Balalarıñızdıñ ölgenine äldeneşe jıl bolğan. Barlığın mına qağazdarğa mörlep, jazıp qoydıq. Imandı bolsın!

Osı kezde sözge äkesi aralastı, közin aşa almasa da, şeşesiniñ äkesin büyirinen jeñil nwqıp qalğan soñ barıp äkesiniñ tamağın qırnağanın elestetti.

– Iä, raqmet, özi de sol qanşama jıl boyında sol ölgen kisiniñ beynesin ädeppen saqtap, bir auız artıq söylegen joq, mümkin, biz estimegen de bolarmız (osı kezde ol öziniñ ädette köp söyleytinin, söyleuden rahattanatının esine aldı, qalayda, äkesiniñ sasqalaqtap sözderdi almastırıp alğanına kümänsiz senbek boldı, biraq…), biraq ortamızda jürdi, tirşiligin qıldı, biıl jirma altı jasta ğoy, sol jılı universitettegi oquın tastadı da, köp ötpey janbağıs qamına kiristi, sodan köp wzamay balamızdıñ ölgenin bayqadıq, biz de, balanıñ şeşesi ekeuimiz de ölgenimizge talay jıl bolğan-dı, ya, solay. Äkesi sözin azdap küyiniş aralas ünmen toqtattı.

– Tüsinikti, bizdiñ de qaşan ölgenimizdi wmıtıp qalatınımız bar, men sol kündi esime saqtay almağandıqtan alañdap kündeligime türtip qoyğanmın, jä, mwnday jağıday köp qoy, tipti, ölip qalğanın sezbey jüre beretinderdi de köp kördik. Käne, mına qağazda balalarıñızdıñ qaytıs bolğan naqtı uaqıtın jazıp, mörimdi basqanmın, alıñızdar.

Şipagerdiñ sözi ayaqtala bere nığızdalıp, sözine layıqsız salmaq pen ekpin üstep bireu söyley bastadı, añğarı jañağı policiya qızımetkeriniñ biri bolsa kerek.

– Jaqsı, barlığın şipagerden sosın özderiñizden swrap, hattap-şottap aldıq, qalğan jwmıstan qam jemeñizder, aytpaqşı, qayırın bersin!

Jwrttıñ bäri taradı, ol öziniñ ölgen uaqıtın äkesi men şeşesiniñ biri dauıstap oqıp jiberer dep qattı ümittendi, biraq, olar mäyitti üyge alıp qaytudıñ qwjattarımen äurelenip sırtqa şığıp ketti de, bwl tağı sol ızğar wrıp twrğan bölmede qaldı, qanşa oylansa da öziniñ qaşan ölgenin taba almadı, tübegeyli wmıtqan eken, jañağı şipager mümkin osınıñ özin nwsqap aytqan şığar?! Qaysı ay, qaysı kün edi? Kündeligi de qolğa tüse qoymaydı, kündeligine jazğan-jazbağanı da esinde joq.

Üy işi, wlar-şudan äbden mezi boldı, keş batıp, jwldız beyuaqqa iek artar şaqta äzer tınıştıq ornadı, biraq, üy tolı kübir, älde bir uaqta şeşesi bölme esigin aştı-au deymin, aqırındap qana öziniñ meyirli ünimen söz bastadı:

– Wlım ölgennen tartıp ündemedi (ol osı kezde öziniñ bala kezinde bwyığılau bolğanın, qattı wyalşaq bolğanın, sözge tım sarañ bolğanın esine aldı.). Biraq, tirşilikti tıñğılıqtı jaqsı istedi, bwl jağı äkesine  wqsaytın, degenmen, äkesi basqaşa ğoy, üyimizdiñ qarız-qwrızın tübegeyli jauıp, bizge şalqıp twrmıs keşuge sebep bolğan osı balapanım edi. Keşe wyqtardıñ aldında on jıldan bergi twñğış jäne ömirindegi soñğı sözin aytıp qaldı, «jaqsı tüs köriñder!» – dep. Quanıp qalıp edik, Qwday da şarşağanın sezgen körinedi, baqwl bol, qwlınım! Keşikpey biz de soñıñnan baramız.

Bwl ıqılas onıñ ömirinde estigen barlıq sözderdi wmıttırıp jiberdi, ol öziniñ ölgen uaqıtın tappaq nietinen qayttı, öytkeni anasınıñ sözderin estip jatıp, özin tañerteñ ğana qaytıs bolğanday sezingen edi. Mümkin, ol osı närseni kütip jürgen de şığar, qalayda, janı şınında tınıştaldı, bağanağı ürey äleminen jetelep alıp şıqqan quattıñ ümitsizdik, oy älemin şırmap alğan mağınasızdıq ekenin de sezingen bolar, desede onıñ üreymen eşqaşan küresin toqtatpay kele jatqan erkindikpen qanday baylanısı barın Täñiri özi biler.

Onı jer qoynına bergen soñ äke-şeşesi köp ötpey bölmesin aynaday etip jiıstırdı da, wlınıñ barlıq kerek-jaraqtarın otqa jaqtı, sosın birneşe adam jaldap bölmeniñ esigi men terezesin bekittirip, qabırğamen birdey qılıp sırlap, örnektep tastadı.

– Bwl twsta bölme bolğan eken-au deytwğın iz qalmasın, – dedi jwmıskerlerge şeşesi.

Wzamay-aq bwl üyde bwrın osınday tört bölme bolğanın wmıtıp ülgirgen qarttar:

– Bizdiñ bala süyuge mümkindigimiz bolmadı, qarañdarşı, söytip bar ömirimizdi arpalıspen ötkizgende eki bölmeli ğana üyimiz bar, özge eşteñemiz joq, qubaspız... – dep kezdesken jandarğa mwñ şağa bastadı, körşi-qolañdarı men tuıs-tuğandarı da swrağandarğa:

– Beybaqtar ğoy, ğwmır boyı şarşap-şaldıqqanda artında tütin tüteter wrpağı joq, şınında, baqıtsızdıq, degenmen, biz de olarğa jastau kezderinde balalı bolu jäyinda köp aytqan edik, endi mine, jağıdayları osı... – desti.

Tört qabattı ğimarattıñ birinşi qabatınıñ artındağı alasalau qara ağaştıñ bwtaqtarında bir top qarğa qarqıldap otır, bwrınıraqta osında bir terezeniñ bolğanı solardıñ ğana esinde qalsa kerek.

Arman Ädilbek

Derekközi: «Qazaq ädebieti» gazeti. №21, 2019 jıl

Abai.kz

0 pikir