Jwma, 19 Şilde 2019
Swhbat 569 0 pikir 10 Şilde, 2019 sağat 17:33

Ardabi Mäuletwlı: Wlttıq jädiger – wlı mwramız

Säuir ayınıñ 24-inen bastap şildeniñ 1-ine deyin Qarağandı oblısında keşendi ekspediciya wyımdastırılğanın estigen edik. Ekspediciyanıñ wyımdastırılu jwmıstarı Qarağandı oblısınıñ äkimdigi jäne Mädeniet basqarmasınıñ tikeley qoldauımen jürgizilgen. Osı twsta atalğan ekspediciyasınıñ müşesi, QR Wlttıq muzeyiniñ janındağı «Halıq qazınası» ğılımi-zertteu institutınıñ ağa ğılımi qızmetkeri, önertanu PhD doktorı Ardabi Mäuletwlımen kezdesip, swqbattasqan edik.

- Ardabi Mäuletwlı, eldi eleñ etkizgen ekspediciyanıñ jwmıs bağıttarı jaylı bayandap berseñiz...

- Elimizdiñ är öñirinde “Halıq şığarmaşılığı” ortalıqtarı jwmıs isteydi. Qarağandı oblısında wyımdastırılğan atalmış ekspediciya muzıkalıq, fol'klorlıq, etnografiyalıq bağıttarda jwmıstar jürgizip keledi.

- Espediciya qwramında kimder boldı?

- Ekspediciyanıñ qwramı 5 adamnan twradı. Şet audanında küyşilik mekteptiñ soñğı twyağı Däuletbek Säduaqasov degen ataqtı küyşi atamız ömir sürgen. Ol kisiniñ ömirden ötkenine köp bolğan joq. Ekspediciyanıñ jetekşisi – Däuletbek Säduaqasovtıñ belbalası, küyşi Hayrolla Säduaqasov degen ağamız.Osı jerde ayta ketetin jayt bar. Respublikamızda, onıñ işinde Qarağandı oblısında Hayrolla Säduaqasov ağamızdıñ bastamasımen qwrılğan «Küy keruen» attı şertpe küy ortalığı bar. Köpşilik qauım arasında şertpe küy ortalığı ne üşin kerek, şertpe küydi käsibi oqu orındarında  nasihattap jatır degen swraq tuındauı mümkin.

Bwl twsta biz mına mäseleni eskeruimiz kerek. Qazaqtıñ küyşilik öneri eki türli jolmen bizge jetken. Käsibi bilimi qalıptasqanğa deyin, naqtı aytsaq, käsibi bilimi joğarı bolsın, orta bolsın, barlığı dalalıq dästürden negiz alğanı belgili. Dalalıq dästür bizge ärtürli jolmen jetken: bireui qwymaqwlaqtıq ädispen, ekinşisi közben körip, qolmen üyrenu ädisimen. Sol qazaqtıñ bayırğı estetikalıq talğamı saqtalğan küyşilik önerdi üyretudiñ osı eki jolınıñ negizgi qağidattarın saqtau, bolaşaq wrpaqqa üyretu maqsatında atalğan ortalıq qwrılğan bolatın. Bwl ortalıqta eşqanday nota üyretilmeydi.

Sonday-aq espediciya qwramında QarMU professorı Berik Rahimov, «Arqa aqşamı» gazetiniñ ştattan tıs qızmetkeri Bek Noğaybaev, Mädeniet basqarmasınan Erlan Eltay  sındı ağalarımız boldı.

- Ekspediciya qanday maqsatta jwmıstar atqardı?

- Qazirgi tañda wlttıq mwralarımızdıñ qatarında joğalıp ketu qaupi bar ruhani mwralarımız bar. Mısalı, twrmıs-salt jırları, jar-jar, jarapazan, sıñsu, joqtau, qara öleñ. Bwrındarı qazaqta jauırınğa qarap söyleytin qasiet, sonday-aq baqsılıq sarındar bolğan.  Ekspediciyanıñ negizgi maqsatı atalğan wlttıq qwndılıqtardı saqtap otırğan, közi tiri kisilerden jazıp alu, qwjattau, arhivke alu, nasihattau boldı.

- Qarağandı oblısınıñ qay jerlerinde boldıñızdar?

- Ekspediciya barısında Qarağandı oblısınıñ 9 audanına qarastı auıl, qıstaqtardı araladıq.

- Ekspediciya ayasında qanday jädigerler, «bärekeldi» deytin qanday jañalıqtar boldı?

- Ekspediciya barısında biz jazıp alğan, wlttıq mwramızdı saqtap otırğan ata-äjelerimizben tanıstırvp öteyin:

Qarqaralı audanınan:

  • Tättimbet auılındağı 1934 jılı tugan Jwmabike Smakqızı (eski qara ölen, joqtau, sığsu aytuşı);\
  • Mamıraev auılında twratın 1926 jılı tuğan Napisa Nwrmagambetqızı (jwmbak-jañıltpaştar jäne «Eñlik-Kebek» jäne t.b. qissa-dastandardı jatqa aytuşı);
  • Qarqaralı auılında twratın 1952 jılı tuğan Eleukan Tölukanov (batagöy);
  • Nwrken auılında twratın 1942 jılı tuğan Tileuqor Qanapiya (batagöy);
  • Qarqaralı audanında twratın 1948 jılı tuğan Sayat Ospanov (el arasınan ruhani mwralardı jinauşı, tarihşı, etnogrof);
  • Qarqaralı audanında twratın 1958 jılı tuğan Däulethan Äliwı (batagöy)
  • Qarqaralı audanında twratın 1945 jılı tuğan Amanğali Mırzabek (Arqa küyleriniñ mwrageri, küyşi);
  • Mamıraev auılında twratın 1926 jılı tuğan Irımbikeş Qınabaeva (eski qara öleñ aytuşı);
  • Tättimbet auılındagı 1942 jılı tuğan Batima Bahridenqızı (eski qara öleñ, joqtau, sıñsu aytuşı);
  • Baqtı auılında twratın 1939 jılı tuğan Tileuqabaq Orınbekwlı men 1940 jılı tuğan Irımbekqızı Külzakar (eski qara öleñ aytuşı jane batagöy);

Şet audanınan:

  • Aqadır kentinde twratın 1941 tuğan Qapen Mintawlı (eski qara öleñ aytuşı jäne batagöy);
  • Aqoy auılında twratın 1964 jılı tuğan Baqıt Näzirwlı men Zäureş Ärinqızı (eski qara öleñ aytuşı jine joqtau, sıñsu aytuşı);
  • Taldı auılında twratın 1950 jılı tuğan Swrağan Zağiwlı (eski halıq küylerin orındauşı küyşi jäne qoloner şeberi ağaşşı);
  • Aqşatau Jarılğap batır auılında turatın  1948 jılı tuğan Makeş Tınıştıqbaywlı (halıq  küyşisi);
  • Nwra auılında twratın 1946 jılı tuğan Ayaş Älimaqınqızı (eski joqtau, sıñsu, jarapazan aytuşı);
  • Akadır kentinde twratın 1944 jılı tuğan Dariya Qalqabayqızı (eski qara öleñ, joqtau, sıñsu aytuşı);

Balhaştan:

  • Şaşubay kentinde twratın 1957 jılı tuğan Meyram Ermembetov (Aqtoğay öniriniñ eski küylerin jetkizuşi);
  • Balhaş qalasında twratın 1961 jılı tuğan Quandıq Sadenov (Balhaş öñiriniñ tarihi twlğaları, onıñ işinde küyşilerdiñ orındauındağı üntaspalardı saqtauşı, qalamger, jurnalist);
  • Balhaş qalasında twratın 1937 jılı tuğan Küläş Sardarbek (Balhaş öñiriniñ tarihi twlğaları, onıñ işinde  küyşiler turalı derekter jinauşı, ölketanuşı);

Aqtoğay audanınan:

  • Aqtoğay audanında twratın 1938 jılı tuğan Külmara Raqımbekqızı (Arqadagı ataqtı Aqqız küyşiniñ şäkirti);
  • Sarıterek auılında twratın 1941 jılı tuğan Amantay Toyşıkenov (küyşi, änşi, batagöy);
  • Aqtoğay audanında twratın 1936 jılı tuğan Orazbek Raqımbekov (Aqtoğay öñirinde ömir sürgen Biläl şeşenderdiñ mwrasın jäne olar turalı  el arasında wmıt bolğan arız-äñgimelerdi saqtauşı kökiregi şejirege tolı qart);

Bwqar jırau audanınan:

  • Toğız qwdıq auılında twratın 1957 tuğan Twyaq Äbilqanwlı (eski qara öleñ aytuşı);
  • Toğız qwdıq auılında twratın 1956 jılı tuğan Damıs Kölbaywlı (eski qara öleñ aytuşı, batagöy);
  • Toğız qwdıq auılında twratın 1977 jılı tuğan Ospanhan Seterhan (eski qara öleñ aytuşı);
  • Toğız qwdıq auılında twratın 1953 jılı tuğan Tautek Abutaliwlı Seterhan (eski qara öleñ aytuşı, batagöy);

Nwra audanınan:

  • Mwzbel auılında twratın 1965 jılı tuğan Beybit Qapanqızı (eski qara öleñ jäne halıq änderin aytuşı);
  • Köbetay auılında twratın 1946 jılı tuğan Sağiolla Qaniwlı (eski halıq küylerin orındauşı, küyşi);
  • Köbetay auılında twratın 1950 jılı tuğan Qadır Künsanwlı (eski qara öleñ jane halıq änderin aytuşı);
  • Köbetay auılında twratın 1985 jılı tuğan Toqtarbek Qadırwlı (eski qara öleñ jane halıq änderin aytuşı);

Osakarovka audanınan:

  • Esenkeldi auılında twratın 1945 jılı tuğan Nauan Mahmetwlı (eski halıq küylerin jetkizuşi, küyşi);
  • Qarağaylı auılında twratın 1975 jılı tuğan Orınbek Tuğanbaywlı (eski halıq änderin jetkizuşi);
  • Sarıözek auılında twratın 1936 jılı tuğan Rayhan Muhammedwlı (eski halıq küylerin jetkizuşi, küyşi);

Jañarqa audanınan:

  • Jañarqa audanında twratın Muhamedjan Tileuhanov (Arqa küylerinin qazirgi mwragerleriniñ biri, küyşi);
  • Eskene auılında twratın Meyram Wlmağambetov (Arka küyleriniñ qazirgi mwragerleriniñ biri, küyşi);

Wlıtau audanınan:

  • Amankeldi auılında twratın 1938 jılı tuğan Kwrmanäli Älimğazıwlı (eski halıq änin jäne jarapazan aytuşı);
  • Kenenbay kölinde twratın 1959 jılı tuğan Muhammedrahım Pauedenwlı (batagöy);
  • Şeñber auılında twratın 1958 jılı tuğan Güljauhar Abijanova (eski halıq änin jäne joqtau, sıñsu aytuşı);
  • Şeñber auılında twratın 1976 jılı tuğan Aytolqın Mwqanova (eski halıq änin jäne joqtau, sıñsu aytuşı);

Temirtau kalasınan:

  • Temirtau qalasında twratın 1937 jılı tuğan Qwnan Käripbekov (Tättimbet küylerin orındauşı, küyşi);

Qarağandı qalasınan:

  • Qarağandı qalasında twratın 1949 jılı tuğan Qalken Qasımov (Arqa küyleriniñ mwrageri, küyşi);

Joğarıda atı-jönderi berilgen qarttarımız köptegen jwmbaqtar, jañıltpaştar, jır-dastandardı aytıp berdi. Solardıñ arasında kezinde Qarqaralınıñ Mädi degen auılında Qaysar baqsıdan bata alğan Serik baqsı bar.  Qazirgi küni emşi retindi qızmet isteydi. Bwl kisi auırıp kele jatqan adamdı bilip otıradı eken. Osınday kisilerdi köp jolıqtırdıq.

Şığıs aymaqtarda kezinde qız wzatqanda, torqalı toylarda, jas qızdar men jigitter aytısqan. Oğan belgili bir sıylıqtar beriletin. Solardıñ biri – «Toğız alu».  Ortağa toğız türli zat qoyıladı. Sonı jeñip aluğa hareket etedi. Orta eseppen ekspediciya barısında  bwrın tartılmağan 70-80 küy, 40-50 halıq änderin jazıp aldıq.

- Aldağı uaqıtta osı jazılıp alınğan mwralar köpşilikke qalay taraytın boladı?

- Halıqqa jariya etu maqsatında Qarağandı oblsınıñ Mädeniet basqarması kitap şığarudı josparlap otır. Onıñ formatı äzirge belgisiz. QR Wlttıq muzeyi «Halıq qazınası» ğılımi-zertteu institutı tarapınan arnayı qor qwrılğan bolatın. Ruhani mwramızdıñ ärbir elementi nömirlenip, qorda saqtaladı. Muzıkalıq şığarmalardan disk qwrastırıladı. Sonday-aq, ekspediciya kezinde jazılğan mwralardan qay öñirde qanday jädigerlerimizdiñ bar ekeninen wlttıq tizim jasalınadı. Sonıñ negizinde  naqtı derekter men faktilerge süyene otırıp, kitap qwrastıratın bolamız.

- Bärekeldi! Joğarıda atalğan mwranı jinauşılardıñ  maqamı, olardıñ sol öñirdiñ qasietine tän dünielerdi notağa tüsirui qalay jüzege asadı?  Qazirgi zamanaui formağa tüsiru kezinde ruhani mwralarımızdıñ tüpnwsqasınan ayırılıp qalmaymız ba?

- Biz tapqan element sol tüpnwsqa principinde jazıladı. Nota degen närse – qañqa. Biz notağa tüsirip tejazıp alamız. jasaymız. Onıñ tüpnwsqası da saqtalınadı.Osı zamanğa say jasalınuı ol bölek? Biz sahnadan körip, estip, tıñdap jürgen  şığarmalardıñ tüp-tamırı aymaqtıq sarınnan kelgen. Küyşilik  jäne änşilik aymaqtarğa ne üşin bölinedi? Qarap otırsañız, är rudıñ malına salınatın tañbasına deyin bölek. Bwl bölinu emes, erekşelik. Sol eldiñ basına kigen qalpağı, äjelerdiñ kimeşegi de bir-birine wqsamaydı. Oyuı, kestesi, forması jağınan ärtürli. Ekspediciya barısında  Moñğoliyadan kelgen kisi, Şet audanınıñ Bwrma degen auılında twratın apamız bar eken. Qazaqı işiktiñ özin nayman işik, kerey işik dep körsetedi. Sol sekildi  Wlıtaudağı joqtau men Qarqaralıdağı joqtau da eki türli.

- Qazirgi küni orındalıp jürgen dästürli änderdiñ özgergenin bayqap jürmiz. Bwrınğı uaqıtta küydiñ, änniñ, dästürli önerdiñ tarihın jazatın önertanuşı adamdar boldı. Sonday dästürimizdi jalğastırıp jürgen  Erkin Şükiman, Erlan Töleutay, Erlan Rısqali ağalarımız bar. Endi Sizderdi de osı sanatqa qosatın siyaqtımız ğoy.

- Erterekte Äbiş Kekilbaevtan swqbat alğan edim. Äbiş ağamız «Än bayğws ne körmedi. Är kezeñ änge ärtürli qiyanat jasadı. Änniñ dauı äli de jalğasıp keledi», – dedi. Qazirgi küni saf altınday bwzılmağan ne bar desek,  ol – küy öneri. Än önerindegi ülken mäsele bolıp twrğanı kezinde mätinderge jasalğan qiyanattar ğoy. Bizdiñ ortalıqta  ğılımi talqılau jürgizilip, saraptama beriledi. Dästürli orındauşılıqta orındauşınıñ şığarmanı orındau barısında emociyası qosuıluı mümkin, biz osı jayttardıñ barlığına män beremiz. arqası bar, delebesi qozıp, emociyağa berilip aytıluı mümkin, biz 'arınşa män beremiz.

- Ekspediyaciya barısında tüygen oy-pikiriñiz, qanday wsınıstarıñız bar?

- Qazir köptegen jwmıstar atqarılıp jatır. Solardıñ biri – halıqaralıq YUNESKO deñgeyinde adamzattıñ ruhani mwrasınıñ tizimine qosu. Ondağı mindet – küyşilik önerdiñ tüp törkinin dalalıq mektebin saqtap qalu. Alıs-jaqın şetelderde Mädeniet ministrliginen bölek ruhani mwralardıñ elementin qorğaytın arnayı Zañdar bar. Bükil oblısta Mädeniet basqarması bar. Al onıñ janında Halıq şığarmaşılıq ortalıqtarı jwmıs isteydi. Aldağı uaqıttarda  14 oblıs kölemin qamtitın keşendi ekspediciya qwrılıp, wlttıq jädigerlerimizdiñ jazılıp, olardıñ saqtaluına köñil bölinui kerek dep esepteymin.

Swhbattasqan Eldos Toqtarbay

Abai.kz

0 pikir