Beysenbi, 2 Säuir 2020
Ädebiet 1821 1 pikir 18 Şilde, 2019 sağat 11:58

Abay eşteñeden tüñilmeydi, oqırmanın da tüñildirip şoşıtpaydı

«Men kördim wzın qayıñ qwlağanın» – bwl Abay jasağan audarma. Avtorı bwrın Lermontov sanalıp, keyin Krılov dep tüzetilipti. Al internetten qarasam, «slova R. Levenşteyna, perevod s nemeckogo V. Krılova» dep jür.Eger bwl öleñniñ tüpnwsqası nemisşe bolsa, onıñ ideyası qanday boldı eken, orısşağa audarılğanda özgerip ketpedi me eken, tekseru kerek. Biraq Abaydıñ audarğanı osı orısşa nwsqa bolğandıqtan, biz bwnı tüpnwsqa dep qaraymız.

Öleñ tüpnwsqada tört şumaq ta, Abaydıñ audarmasında bes şumaq. Besinşi şumaqtı Abay janınan qosqan. Jäne de osı şumaqtı qosıp qana qoymay, Abay jalpı ideyanı özgertip, öleñdi mülde basqa, biik deñgeyge şığarıp jibergen. Ärbir şumaqqa jeke-jeke toqtalıp köreyik.

YA videl berezku: slomilas' ona...
Verhuşkoy k zemle naklonilas' ona...
No list'ya ne blekli na tonkih vetvyah,
Poka ne spryatalos' solnce v gorah.

Men kördim wzın qayıñ qwlağanın,
Bas wrıp qara jerge swlağanın.
Japırağı sarğayıp, ölimsirep,
Bayğwstıñ kim tıñdaydı jılağanın?

Tüpnwsqada qayıñ japırağı qurağanın ğana aytadı. Aldağı şumaqtarda da tabiğattağı qayğığa duşar bolğan jandı-jansız jaratılıstar köp wzamay ölip, tınşitının aytadı. Avtor solarğa qızığatının bildiru üşin oqırmandı solay dayındaydı. Al Abay sol qasiretterden bayansızdıq izdeydi. Osı şumaqta japıraqtıñ sarğayıp bara jatqanın aytıp, oğan özi janı aşitının körsetedi. Abaydıñ dünietanımında japıraqtıñ köp wzamay ölip qalatını öz aldına bir qasiret.

Avtor qayıñnıñ öletinin aytadı, al Abayda qayıñnıñ ölip bara jatqanı ğana bar.

YA baboçku videl s razbitım krılom:
Bednyajka pod solneçnım grelas' luçom,
Starayas' i slabost', i smert' prevozmoç',
Poka ne nastala holodnaya noç'.

Men kördim sınıq qanat köbelekti,
O da biler ömirdi izdemekti.
Kün şuaqqa jılınar qalt-qwlt etip,
Odan ğibarat alar jan bir bölek-ti.

Bwl jerde tüpnwsqa avtorı köbelekke ayanış bildiredi. Biraq tün kelgende tınış tapqanına qızığadı. Onıñ qızığatının biz soñğı şumaqtan bilemiz. Birinşi şumaqtağıday, bwnda da soñğı eki jol soğan dayındıq.
Al Abay ölgenşe kün şuaqta jılınğan sınıq qanat köbelekten ğibrat alu kerek dep, özin jäne basqa adamdardı ölip bara jatqan jaratılıspen tağı da baylanıstıradı. Abaydıñ tüsiniginde dünie bir twtas, eşteñe eşteñeden bölek emes, bäriniñ bir-birinde aqısı bar. Kezdeysoq eşteñe joq, är närsede ğibrat bar.

Jäne birinşi şumaqtağıday bwl jerde de avtor köbelektiñ suıq tün kelgenşe ğana jantalasatının, yağni odan soñ öletinin aytsa, Abayda ölim turalı söz joq.

Strelka videl ya, kak on lan' podstrelil:
Jivotnoe palo v krovi i bez sil,
So smert'yu borot'sya ona ne mogla,
I jit' perestala, kak solnce zaşlo.

Men kördim oynap jürgen qızıl kiik,
Keudesine mıltıqtıñ oğı tiip,
Qaljırap, qansırağan, qabaq tüsken,
Kimge batar ol bayğws tartqan küyik?

Tağı da solay. Kiik kün batqanğa deyin ğana qinaldı ğoy deydi. Al Abaydıñ oyınşa onıñ küyigi basqalarğa da batuı kerek. Kiiktiñ qasiretin ol özi sezedi, basqalardıñ sezbeytinin öz aldına bölek qasiret dep qayğıradı.

Aldağı eki şumaqta avtor ölimdi meñzese, bwl jerde aşıq aytadı. Al Abay üşin onıñ küyigi ğana mañızdı. Ölim turalı aytpaydı.

Ah, mne izmenila podrujka moya,
I solnce pomerklo davno dlya menya.
No smert' i pokoy ya naprasno zovu
I s serdcem razbitım jivu da jivu.

Men kördim ğaşıq jardan uädesizdik,
Ömirdiñ qızığınan küder üzdik.
Jılı jürek suıdı, jara tüsti,
Şıqpağan şıbın janmen kün ötkizdik.

Avtor sözin ahwrıp bastaydı. İşindegi zapıranın birden tögip, emociyasın jayıp saladı. Öytkeni onıñ o bastan aytqısı kep otırğan sözi – osı. Bwl tap-taza mahabbat lirikası. Ölgim keledi, biraq öle almaymın, ğaşığım tastap ketken qasiretpen äli tiri jürmin deydi. Ölimdi añsaydı, bir jağı sol küyden läzzat alıp, romantikamen aytadı.
Al Abay bwğan birşama salqınğandı qaraydı. Jılı jürek suıdı, jara tüsti dep küyin aytadı da, şıqpağan şıbın janmen kün ötkizdik dep tağdırğa bağınıştı adam retinde, moyınswnadı. Abay üşin ölimge asığu kerek emes, Abay ölimnen qorıqpaydı da. Abay ölimge deyingi jağdaydan ğibrat aladı, soğan qayğıradı, aynalıp kep moyınswnadı.
Söytedi de tüpnwsqada joq auırlığı zil batpan şumaqtı tastay saladı.

Men kördim dünie degen ittiñ kötin,
Jep jür ğoy bireuiniñ bireui etin.
Oylı adamğa qızıq joq bwl jalğanda,
Köbiniñ sırtı bütin, işi tütin.

Avtor ğaşığım tastap ketpese ömir keremet bolar edi-au degendey sarınmen söylese, Abay mäseleniñ özegine bir-aq wmtıladı. Mäsele jarda da emes, mäsele mahabbatta da emes, mäsele ömirdiñ bayansızdığında deydi. Jaqsı körip soñına tüsetindey närse emes, adamdar izgi emes, öziñ de perişte emessiñ, sondıqtan bwl ömirde oylı adamğa qızıq joq deydi. Bir mezgil aldanıp, sırtıñmen elitersiñ, biraq jwrttan jasırğan qayğıñ bäribir işiñde jatır ğoy deydi.

Avtordıñ bar aytarı ğaşığım-ay dep ahwru bolsa, Abaydıñ aytpağı dünieniñ bayansızdığı. Biraq Abay ahwrmaydı, şamadan tıs tüñilip, tildemeydi de, bardı bar, joqtı joq dep qana aytadı.

Al endi, Abaydıñ ölimdi aytpay, är şumaqta ölimge deyingi ayanıştı häldi ğana aytıp otırğanında tağı bir sır bar. Är adam düniege kelgen soñ, ölimge qaray bet aladı. Biraq ol köreşegin körmey körge bäribir kire almaydı. Qwlağan qayıñ, sınıq qanat köbelek, jaralı kiik, jılı jüregi suığan ğaşıq jigit pen kez kelgen tiri adamnıñ jağdayı bir deydi.

Biraq, tağı da bir qaytalap aytu kerek, Abay eşteñeden tüñilmeydi, oqırmanın da tüñildirip şoşıtpaydı. Ölimge qwmartpaydı. Ol osı ömirge barınşa ob'ektiv qarau kerek ekenin eske saladı. Öytkeni ömirden köp närse kütken adam oğan qol jetkize almay qor bolatının biledi.

Abaydıñ tirşilikke qatıstı oyların basqa öleñderden izdeu kerek.

Arman Älmenbet

Äuelgi jariyalanğan sayt: madeniportal.kz

Abai.kz

1 pikir