Jeksenbi, 25 Tamız 2019
Ädebiet 2271 5 pikir 26 Şilde, 2019 sağat 11:20

«Bwl bauırımnıñ süyegi...»

Quğın-sürgin, aşarşılıq
Qwrbandarınıñ ruhtarına arnaymın.
Jandarı jännatta bolsın!
Avtor

Bizdiñ jaqta bir öte süreñsiz orın bar. Özi el-jwrttan aulaq jerde, taulı qırattardıñ tüstik jağında ornalasqan. Sol jerlerdiñ jayqalıp twrğanın da körmeppin, tek erte köktemde efemer gül-şöpter az uaqıt güldenip twradı da, mamır ayaqtalar-ayaqtalmastan sarğış tartıp, swrqaysızdanıp jatıp aladı. Moynaq siyaqtı tauğa iile kirip jatqan twyıq saydıñ ayağı, eski arnanıñ  süreñi. Saydıñ auzındağı küngey bette, köne, tastan salınğan qoranıñ ornı bayqaladı. Aynalası bir şaqırımday jerde quray, qaluen, alabota, qarasora, türli tikenekter siyaqtı aram şöpterden basqa eşteme öspeydi de. El «ırımı jaman jer» dep aynalıp ötuge, nemese mülde barmauğa tırısadı. Saydıñ eteginde, jalpaq tastardan qalap şığarğan eski, köne mazar, al, onıñ aynalası qaptağan tömpeşik-tömpeşik molalar.

Qırsıq qılğanda, aynalıp ötpeseñ, jol tura sonıñ ortasınan ötedi. Tünde twrmaq, kündizdiñ özinde kez kelgen adam, jan-jağına titirkene qarap, ol aradan tezirek ötip ketuge asığadı.

Jer atı da jaqsı estilmeydi – «Qarañğı apan». Nege solay atalğanı turalı ülkenderden naqtı, tolıqtay mälimetter de estimedim, olar da aytuğa qwlıqsız edi, mañayınan apan-in de körmedim. Degenmen, ärkimnen biraz äñgimelerdi qwlağımnıñ şalıp qalğanı da bar: - Bayağıda bir auıl twraqtağan keremet qıstau bolğan eken; Qazirgi qurap jatqan, tastı arnadan sıldırap aqqan bwlaqtıñ mol suı üzilmegen körinedi; Orıstar kelip, qazaqtardı atıp-şauıp qırıp bastağanda, aşarşılıqqa wrınğan el, qırılğanı qırılıp, jan-jaqqa bezip toz-tozı şıqan; Auıl aqsaqalı şarasızdıqtan bwlaq közin qwrım kiizben baylap tastaptı, sonımen su qaşıp ketken; Sodan beri el onda qonıstanğısı kelmeydi, tipti, bergi kolhoz-sovhoz zamanında da eşkim otırmağan...

...Sol jerdiñ arğı töbesinde kekilik qalıñ boladı, birde küzgi kanikulımda erinbey sonda barıp qws atıp qaytıp kele jatqam, atım pısqırğanğa qaray qalıp, eski molalardıñ qasında bükşiip otırğan bireudi, baylanğan esekti körip selk ete qaldım. Sonda da sır bildirmeuge tırısıp, jaqındağanımda esek te azınap qoya berdi, şal da közin alaqanımen kölegeylep qaray qaldı. Tani kettim! Körşi auıldağı, qısı jazı üstinen jamau şapanın tastamaytın, basın kir-kir oramalmen baylap jüretin, bütkil el «jındı şal» atağan kisi. Qaşan körseñ, iegindegi sirek saqalı, ağarğan sarğıştau mwrtı ne öspey, ne kişireymey birqalıptı jüretin, al, bir közi adamğa tura qaramay ünemi jıpıqtap twruşı edi. Betin örmekşiniñ torınday äjim basqan, özi sol qalpı, säl eñkiştenip, bir ayağın sıltıñqırap basatın. Osı kisini, şınımdı aytsam, nege «jındı» deytinin de tüsinbeymin, eşkimge ziyanı joq, keyde esekpen, keyde tayağın beline ayqastırıp jayau, äyteuir bir jaqqa ketip bara jatadı! Artınan jügirip, mazaqtağan balalardı da, ayqaylamay, tayağımen jasqap qoyğanı bolmasa, wrmaydı. Keyde öz-özinen ıñıldap, kübirlep bara jatqanın da estigem. Jwmbaq jan!..

- Assalamaleykum, ata!

- Uağaleykum assalam! Eee... Älekeñniñ balası ekensiñ ğoy, atıñnan jäne mına sığırayğan köziñnen tanıdım. Kekilik attıñ ba, bağanadan tarsıldattıñ ğoy, estidim.

- Iä, ata, oqudan demalısqa kelgem ğoy. Mäñiz, Sizge üş kekilik bereyin, sorpa jasap işiñiz.

- Rahmet, aynalayın! (Iiskep körip, kübir etti: - Jarıqtıqtıñ iisin-ay! Kepken şiesabaq, itmwrın, qaraqat jegen eken ä! Jemsauınıñ tolığın qara! Uhh.., sol kezde joq bop ketip edi au, qazir qayta köbeydi...).

- Ata, osılar sudı qaydan işedi, mına şöl-taqırda?

- Eee qarağım, dalanıñ qwsı ğoy, jalpı, bwl jerdi qu taqır dep kim ayttı, şın izdeseñ öziñ de su tabasıñ, onıñ üstine ana arğı teriskey sayda su bar ğoy (Şaldıñ zerektigine tañ qaldım).

- Aytpaqşı, ata, öziñiz qaydan jürsiz, osınşa jerde?

- Äke-şeşemniñ basına qwran oquğa kep edim. Auıldan asa alıs emes qoy, jeldirip keldim, meniñ esegim seniñ atıñnan qalısadı dep kim ayttı? Qazir birge qaytamız, öziñ de köresiñ.

- Qoyıñızşı ata, bwl molalar tım eski siyaqtı ğoy.

- Kim ayttı?! Özim qolımmen qoysam äke-şeşemdi, bauırlarımnıñ qayda jatqanın bilmeydi deysiñ be? Sodan beri elu jıldan asıptı, äkem qazirgi meniñ jasımda edi, marqwm. Sağındım, şaqırıp jürgen siyaqtı ğoy...

...Ünsiz qaldım. Şaldıñ esegi şınımen jorğa eken, auılğa qaray tıpıñdap ayañdağanda, menen qalısar emes, ärine, atımdı şaujaylap aqırın jürgizuge tırısıp kelem. Aqırı, şıdamay ünsizdikti bwzdım:

- Ata, jañağı jerdegi tuıstarıñız turalı aytıñızşı, qalay bolıp edi?

- Aytsam nesi bar, aytayın, eşkimge aytpağan äñgimem edi. Tıp-tınış otırğan el edik qoy, qızılı-ağı-orısı-bandısı kep bıt-şıtımızdı şığardı emes pe! Osındağı bar elden jalğız üy qaldıq. Aşarşılıq bastaldı, öziñ de biraz äñgime biletin siyaqtısıñ ğoy. Ülken ağam oqığan kisi edi, temirjolğa ökimet üy-işimen alıp ketti, qızmetker boldı.

Men bolsam, basında stansadağı bir orısqa malay bolıp jaldandım, sosın temirjolğa jwmısqa kirdim. Ağam ekeumizdiñ jwmısqa kirgenimiz jaqsı boldı, äyeuir tam-twmdap tapqanımızdı üyge äkep beremiz, jan-jaqta aşarşılıq. Osınday küzdiñ qara suığı edi, üyge eki balasımen küyeudegi äpkem keldi, isip-keuip ketken, ol jaqtağı qwdalar tügeldey qarausız qap, opat boptı. Qanşa qarağanımızben bwlar da adam bolmadı, keşikpey-aq üşeui de köz jwmdı. Basqa jaqtağı, odan ülken äpkemdi üy-işimen Qıtayğa asıp ketti dep estidik, äli künge habar joq...

Keyinirek, rayon qwrılıp, el esin azdap jinay bastağan siyaqtı edi, «wstau» deytin tağı bir swmdıq bastaldı. Elde ürey qalmadı. Birde jwmıstan «ağañ wstalıptı» degen suıq habar estidim, ökpemdi alıp-wşıp üyge kep äkeme ayttım. Onı estigen şeşem bük tüsip jattı da qaldı, sol jatqannan twrmadı ğoy, jarıqtıq. Keşke deyin jılay beredi! Aqırı, äkem ekeumiz keştetip qalağa şığıp kettik. Jayau-jalpılap jolda bir qonıp, erteñine tünde qalanıñ şetinde twratın, äkeydiñ bwrınnan jaqsı tanıs, tamır noğayı bar edi, sonıñ üyine jettik. Obalı ne kerek, şamasınşa qarsı aldı. Aqırı şaruamızdı estigen soñ, basın şayqay otırıp, keşke, menimen qwralpılas, «militsadağı» balasın ertip alıp keldi. Ol «bilip bereyin» degen edi, erteñine keşke kelip ağamnıñ atılıp ketkenin estirtti. Soğan ilesip, jeñgemnen, kişkentaylarınınan habar bilmek bolıp barıp edik, üyleri jabıq, özderi üşti-küyli joq. Ne bolğanın bilmeymin, sodan tabılmadı ğoy.

Äkem noğay ekeui biraz sıbırlay äñgimelesip otırdı, sosın balasın şaqırıp, ağamnıñ naqtı qay jerde jatqanın swrap aldı da, «Bolar is boptı, endi senderge masıl bolmayıq, ziyanımız tier» dep qoştasa bastadı. «Militsa» wlı da köñil aytıp, «Özin körmegenimizdi, tanımaytınımızdı aytudı qayta-qayta ötinip» ketip qaldı. Noğay äkeme, «Äy qiın boladı-au, taba alasıñ ba? Ol jerdi soldattar aynalıp küzetip jüredi, jaqındağan böten adamdı swrausız atıp tastaydı, bayqaşı...» degenimen, qolımızğa kişkene kürek, ülkenirek dağar qap, azdap jeytin tamaq berip, şığarıp saldı.

Äli qar tüspegenmen qara suıq, ızğırıq bolıp twrğan küzdiñ uaqıtı, ay süttey jarıq. Bayqauımşa, äkem aytılğan jerdi biletin siyaqtı, ekeumiz tün ortasına taman uaqıtta, bir adırlı-saylılau jerge jettik. Mölşerlep qarap twrıp, jaña topıraqtı da bayqağanday boldıq. Äkem kübirlep dwğa oqıp, betin sipap, sonı qaza bastağanımızda qwday basqa salmasın, laqtırıp tastağan adam deneleri şığa bastadı. Sasıq iisi qolqanı aladı! Aq dambaldarı, köylekteri qanğa malınğan mäyitter! Bir şwñqırğa qalay bolsa solay tastay salıp, betin ğana azdap topıraqpen jauıptı. Bes-altı deneni qarap, bılayıraq süyregen soñ, ağamnıñ da süyegin tauıp aldıq, bük tüsken qalpı jatır eken. Özi etjeñdi, deneli, sımbattı kisi edi, mına türin körseñ adam şoşırlıq, saqal-mwrtı ösip ketken, bir közi ağıp, aqşiıp ketipti. Oq keudesinen jäne kökireginen tiipti, jatqan türine qarağanda, birden jürip ketpey, qinalıp, arı-beri aunağan da siyaqtı.

Äkem dirildep: «Twñğışımnan ayrıldım! Qarğıs atqırlardı qarğıs atsın! Şeşeñe ne dep baram, tastamaymın mwnda, qwzğındardıñ jemtigine, biraq, mına qalıppen jetkize almaymız.., artıq jerin alıp tastayıq» dedi. Sosın estiseñ de sol, estimeseñ de sol, borsi bastağan etin sılıp, işek-qarnın aqtarıp jañağı şwñqırğa laqtıra bastadı.

Ölimniñ türi suıq qoy, keşe ğana «qarağım, altın inim» dep basımnan sipap jürgen ağamnıñ denesine qol tigize almaytındaymın. Äytkenmen, adam balası öte könbis qoy, onıñ üstine ölikterdi köp köre berseñ et-deneñ üyrenip te ketetindey. Ana atañnan swrasañ aytadı, ölgen soldattardı okoptarınıñ sırtına qoyıp, özderine qalqa jasaydı eken ğoy soğıstağı äskerler. Äkem bwrındarı köbirek jatıp qalğan ölik körse, «ulanıp qalasıñ» dep jaqındatpaytın, al bwl jolı künniñ suığınan bolar, jerdegi toñda jatqandıqtan ba, mäyitter mwzday swp-suıq eken. Sonımen, qanşa egilsem de, ezilsem de, öz-özimdi wstay otırıp, pışağımdı alıp, ayaq jağınıñ etin sıluğa kömektestim. Äkeyde ün joq! Aqırı, ağamnıñ tazarğan qañqasın bölip-bölip qapqa salıp, belbeulerimizben şandıp, ayañdap kete bardıq. Käp-kädimgidey jiırma tört-jiırma besterdegi jigit bolsam da, esim bir kiresi, bir şığasılı.

Bwta, qarağan, jıñğıl, say-tastardı qalqalay jürip bara jatıp, qorşausımaq siyaqtı birdemeden de attap ötip ketkenbiz, aldımızdan mıltıqtarın kezengen ekeu, atıp twrıp, «Stoy! Strelyat' budu! (Toqta! Atamın!)» degende, äkem qalşiıp twrıp qaldı da, men qol-ayağım dirildep, jerge otıra kettim! Äkemniñ sıbırlay «Qaş!» degenin estisem de, qozğaluğa älim joq, sol qalpı qaldım!

Eki orıs soldat jaqındap kelip, orısşalap boqtap jür: «Moroderı! Adam jegişter, oñbağan, swmdar...».., sosın buğanımızdı tüsirtip şeştirdi! Onı körgen soñ, ekeui artqa şeginiñkirep, «Bwlar adam jegişter, atıp tastayıq!» dedi. Orıstıñ qolında bolğanım bar, temirjolda istegenim bar, orısşa jap-jaqsı tüsinip, söyleymin ğoy, aldığa bir attap: «Bwl meniñ tuğan ağamnıñ süyegi! Mınau äkem, auılğa jerleuge aparamız! Eşqanday da adam jegişter emespiz!» dedim! Mosqaldau mwrttı soldat, şoşına qarap, qayta-qayta şoqına berdi de, äkeme jaqındap, qolın siltep: «Ket! Ketiñder tez...» dep say jaqtı nwsqadı da, jastau soldattı ertip, kete bardı, eki iığı selkildep, bükşiip, jılap bara jatqanın bayqadım.

Süyekterdi jinap, qayta orap, kezek-kezek köterip, sol jürgennen kün arqan boyı köterilgende qalqalau jerdegi sudıñ jağasına toqtadıq. Äkemniñ tütigip ketken türine tura qaray da almadım, tek astıñğı erni könektey bolıp isip ketipti, tisteley bergennen jartısın jep qoyğan tärizdi! Suğa juınıp, sonda tığılıp keşke deyin jattıq! Äkem när sızbadı, jer bauırlap jattı da qoydı! Sodan keş qaraya jolğa  şığıp, tañ atqanda üyge de jettik.

Üyge kirmes bwrın ağamnıñ süyegin şığarıp, qaytadan jinap, tiktep adam qwsatıp oradıq, sırtınan äkem şekpenin şeşip, qayta bölep, ekeumiz köterip üyge alıp kirdik. Şeşem közi körmey qalıptı, eñbektep kelip, ağamdı sipalap ıñırsıp, sıñsıp zarlay berdi. Äkem ekeumiz qayta köterip molalardıñ arasına tığıp qoyıp, şamamız kelgenşe jer qazdıq. Sonda jerledik, äkey tezdetiñkirep qwran oqıp, bet sipadıq.

Sodan üyge kelgennen bastap, äkem de twrmay qaldı! Men de qwlağan edim, «adam it jandı degen» ras eken eki-üş künnen keyin twrıp, äke-şeşeme qaray bastağan edim, bolmadı ğoy, ekeui de bir jetiniñ işinde köz jwmdı. Şamam kelgenşe kör qazıp, ağamnıñ qasına jerledim. Sodan bastap, mına közim jıpıqtap, mına ayağım tartılıp qaldı. Bağana ayttım ğoy, odan beri elu jıldan astı, biraq, bäri de köz aldımda. Äkem osı meniñ jasımda edi, qazir şaqırıp jürgendey ğoy...

...Mınanday sözderden, jantürşigerlik äñgimeden soñ denem dir ete qalıp, özimdi suıq sezindim, öne boyıma bir diril payda bolğanday. Eriksizden közim şaldıñ betine tüsip edi, közinen taramdap aqqan jası sirek saqalına sırğıp jetipti. Ne derimdi de bilmedim!.. Ünsizdikti özi bwzdı:

- Äy, odan da men seniñ atañnıñ qanday mıqtı kisi ekenin aytıp bereyin.

- O ata, aytıñızşı.

- Şındığında ol da sol jolı men siyaqtı «jındı şal» bolıp qalatın edi, äyteuir mıqtı eken, boy bermedi.

- Siz jındı emessiz ğoy...

- El solay deydi ğoy, meyli, ayta bersin. Atañnıñ soğıstan kelip, «keroy» bop jürgen kezi, ol kezde bastıqtar eldi atpen aralaydı ğoy, astında jüyrik küreñ qasqa atı, taqımında mıltığı, osı mañdağı qıstaularğa kep twratın. El endi es jiya bastağan kez, negizi, «prontovikter» bolmasa, basqa eşkim araq işpeytin. Auız äreñ-äreñ tamaqqa erkindeu tie bastağan uaqıt qoy.

Bağanağı jerdiñ ber jağındağı töbeden keş bata bastağan soñ jayğan qoyımdı qorağa aydamaq bolıp otırğam, ar jaqtan salt attı bireu şayqatılıñqırap kele jatır eken, toqtap qaray qaldım. Bağanağı öziñ körgen molalardıñ ortasına kelgende atı jalt etip qarğıp ketip, şapqılay jöneldi, üstindegi äyteuir, qwlap qalmadı. Meniñ qasıma kelgende atın «tır-tırlap» süyretile tüsti, seniñ atañ! Esim qalmay «ne boldı, ne boldılap» jatırmın! Türinen tür qalmaptı, bop-boz! Qırıldañqıray söyledi:

- Bir jaman dauıs şığıp, atım ürkip, ala qaşqanı, mında äreñ jettim!

- Zarlağan bayğız bolar, men de körgen em...

- Äy qaydam.., tanır em ğoy qws bolsa... onı qoyşı, mına oñ jaq ayağım men qolım tartılıp baradı, sal bop qalmasam boldı!..

- Qap-ay ä, onıñ ülkenderden estigen bir emi boluşı edi! Jañağı jerge qayta baruıñ kerek! Äytpese, şınımen jaman bop qaluıñ mümkin...

...Atañ betime qarap twrdı da, atına qayta mindi. Qoltıqtap, kömektestim. Sol qalpı atın qamşımen tartıp jiberip şauıp ala jöneldi, qwrdasım ğoy, jolın qwdaydan swrap, qarap twrmın! Nağız er eken, qaytpadı, toqtamastan şapqan qalpı, älgi jerge jaqındağanda tars-tars etkizip eki ret mıltıq atıp, arı qaray ötip ketip, attıñ basın qayta bwrıp beri şauıp ötti!

Bağanağıday emes, mañdayı terşip, közi qızarıp, türi kirip qaptı! «Üyge jür» degenime qaramay auılğa tartıp ketti. Ol söytip öziniñ üreyin jeñdi, äytpese, men siyaqtı «jındı» bolıp qalar edi.

- Osı söziñizdi qoyıñızşı ata, Siz eşqanday da jındı emes, köpti körgen, nağız sır twnğan şejire qart ekensiz ğoy...

...Arada eki-aq ay uaqıt ötip, qısqı kanikulımda auılğa kelgende «jındı şaldıñ» da qaytıs bolğanın estidim...

Azken Altay Jetısuskiy

Abai.kz

5 pikir