Senbi, 24 Tamız 2019
Bilgenge marjan 1298 0 pikir 29 Şilde, 2019 sağat 10:46

Abay şığarmalarındağı şet sözder (Bası)

Bügingi künniñ ruhani älemine jol siltep otırğan Prezidentimiz N.Ä.Nazarbaevtıñ «Bolaşaqqa bağdar: ruhani jañğıru» attı tarihi maqalası qoğamımızdağı wlttıq sananıñ silkinisine alıp keldi. Tarihtı bağamdap qarap otırıp, ärbir däuirdiñ özindik ruhani jañğıruı bolğandığına közimiz jetedi. Mäselen, babalar basıp ötken izimizdiñ tereñine üñilsek;  Alıp Er Toñanıñ «Aqi nemese jomarttıñ ilimi» (b.z.d. 7 ğasır), Äl-farabidiñ parasattı adam ilimi. (H ğasır), Jüsip Balasağwnnıñ jäuänmärtlik ilimi (Hİ ğasır), YAsauidiñ häl ilimi (Hİİ-Hİİİ ğasırlar), Abaydıñ tolıq adam ilimi (HİH ğasır soñı), Şäkärimniñ ar ilimi (HH ğasır). Qolımızdağı zertteu eñbegi Abaytanuğa alıp kelgen ruhani serpilis dep qobıldauımız kerek.

Büginge deyin Abay az zerttelgen joq, desek te, Keñes kezinde batıstıq materialistik közqarastarmen («dünieniñ köringen ...sırı») (Abay) baylanıstıra zerttelgenmen, ökinişke oray, Abay när alğan islamiyat negizi Şığıspen baylanısı yağni, idealistik oylı maqsatta («dünieniñ ...körinbegen sırın...») (Abay) zertteu meşeu qalpında qalıp otırdı. Oğan sebep, bileuşi kommunistik partiyanıñ 1949 jılı wlttıq mädeniet pen dästürdi birwday qoldamaytın qatıbas kosmopolitizm turalı şığarğan qaulısında jatqanın Täuelsizdik alğannan keyin ğana tüp törkini qayda jatqanın añğara bastadıq. Sondıqtan da, Abaydıñ islam örkenietimen ruhani baylanısı keşeuildep keldi

Zertteuşiniñ bwl auqımdı jwmısınıñ negizgi tüyini Abaytanu salasında bwrın-soñdı aytılğanmen tolıqqandı tüpki mäni jete zerttelmey jürgen islam dininen engen termin sözderine şama-şarqınşa barğan. Kitapta islam dästürimen birge kelgen jäne parsı, türik, şağatay, orıs tilderinen engen ataulı kirme sözderdiñ aynalasında da zeyindi zertteu jürgizgen. Jäne ol sözderdiñ dıbıstıq özgeriske tüsip qazaqtıñ töl sözderine aynalğan twstarına lingvistikalıq taldau jasaydı. Jäne ol bos payım emes birneşe tildegi sözdikterge süyenip däleldi pikirlermen däyekteydi.

Wlı Abay öz şığarmaşılığında «tolıq adam...» ideyasın qalıptastıruda Şığıs oyşıldarınıñ ğibrattı önegelerin öz sanasına qwydı, kökiregine qondırdı, nätijede, adam balasınıñ bwl fanidegi ornın anıqtadı. Mwsılmandıq tirşiliktiñ mäni men maqsatı turalı oyların  «...tolıq insaniyatıñ bar boladı» degen Abay Allanıñ segiz sipatın jan-jaqtı damıttı. Osı twrğıdan kelsek, Islam jäne basqa Abay qoldanğan terminderdiñ tüpki mağınasın tüsindiru arqılı oqırman qauımğa jetkizu barısında ğalım S.Orazaliev jan-jaqtı tıñ izdenisterge barıp özindik payımdauların wsınuı zertteudiñ qwndılığı der edik.

Mwnda avtordıñ arab-parsı, şağatay-özbek tilderinen habarı boluı jäne lwğattar arqılı paydalana bilui köp paydasın tigizgen.  Mäselen, islammen baylanıstı qazaq tiline tüsiniksiz Abay qoldanğan («hairun-nas män yanfağun-nas», «mäzrägätül», «iğtiqat», «jibili», «muafiq», «fatlwbni» t.b.) 500-den astam wğımdardı aşqan. Bwl eñbektiñ jañalığı da, sübeli twsı da osında dep sanauğa boladı. Dıbıstıq özgeristerge tüsip qoldanısta jürgen dini söz tirkesterin, sonımen qatar, bayırğı köne qazaq sözderine jäne birqatar orıs sözderiniñ etimologiyasına ğılımi taldau jasaydı. Zertteuşi söz mänin aşuda öte jauapkerşilikpen qarap, tosın tıñ pikirlerin jay ayta salmay, basqa tilderdegi (arab, parsı, täjik, orıs, türik, tatar, özbek) lwğattarın şeber paydalanğan.

Seydalı Orazalievtiñ bwl eñbegi Abaytanu salasında köpke deyin söz bolmay kelgen, söz bolsa da zertteu minberinen tıs qalıp jan-jaqtı aşılmay kelgen. Abay şığarmaşılığındağı islami termin sözderdi tüsinude, anıqtalmay jatqan derek közderin aşu arqılı oqırman qauımğa sonı tıñ pikirler wsınuı wtımdılığı dep sanauımız kerek. Ğalım Abay mwrasındağı kirme-ataulı sözderdiñ tabiğatın aşuda birneşe sözdikterdi paydalanıp  salıstırmalı türde qarastıradı. Bwl eñbekte bos söz joq, wzın sonarğa salınbağan köpirme söz tağı joq. Pikirleri ayqın zertteuge negiz bolatın mätin-mağlwmattar naqtılı derek közderimen däleldengen. Avtordıñ tağı da bir wtımdı jeri Qwrani Kärimniñ süre ayattarın tiisti jerinde wtımdı paydalanıp otırğan.

Bwl eñbek studentterge, magistrant, doktaranttar men zertteuşi filolog jas ğalımdarğa jäne jaratılıstanu, din tanuşı teologtarğa auqımdı kömekşi qwral boluına senimdimin. Abaytanu salasına  qosılğan twşımdı eñbekterdiñ biri dep sanaymın.

Mekemtas Mırzahmetov

Memlekettik sıylıqtıñ iegeri, professor


Keler qazaqtıñ da işetin uı men balı – Abay.

                                                                    (Asqar Süleymenov).

Qazaq ädebiettanu ğılımında eñ köp ğılımi zertteu nısanasına alınğan Abaytanu ğılımı desek qatelespeymiz. Sonda da bolsa, Abay tanımına jaqındağan sayın wzaqtap, tereñi zertteuşi ğalımdardı boylatpay keledi. Abaydıñ Batıspen baylanısı Keñes kezinde jete zertteldi desek te, akademik Zäki Ahmetov 1951 jılı qorğağan kandidattıq dissertaciyasında («Lermontov i Abay») Abay mwrasın egjey-tegjeyli aytqanımen M.YU.Lermontov öz keyipkeri Vadimniñ orıs şarualar köterilisindegi bilikke qarsı twsın Abay öz audarmasında «Allağa ası» degen sözimen beredi. Osı «ası» sözi terminologiya ğalımnıñ zertteu bağıtınan tıs qalıp qoyğan.

Qazirgi tañda Abay mwrasın şığıstıq tanımmen zertteu bügingi künniñ talabına aynalıp otır. Osı orayda Qazaq Elinde Abaytanu ğılımi zertteu arnayı institutınıñ bolmauı köñil qwlazıtadı. Sonımen, El Ordası Astana qalasında respublikalıq Abaydıñ Şığıstan alğan ruhaniyat düniesimen arnayı aynalısatın akademiyası (grek tilinen alınğan, Akadem batır esimi) kerek-aq. Keşegi şovinistik (francuz tilinen alınğan, basqınşı) sayasattıñ salqınında qalğan jadımız, Egemendi El bolğannan keyin ğana köp närseden artta qalıp qoyğanımızdı añğara bastadıq. Tört jağımız tügeldenip Täuelsizdigimizge şirek ğasırdan asqan twsta, Abaydıñ ruhani tanımı Şığıs mwralarımen birikken izgi niet islammen baylanısı osı eñbegimizde aytıladı.

Islam dininiñ kelui bizge ruhani jañalıq bolıp mwsılmanşılıqtı qabıldaudan bastalğanımen, keşegi Keñestik jüye taban attatpay, Abaydıñ Şığısına şek qoyılğanın jalpı jwrt biledi. Sonda da bolsa, 1945 jılı Mwhtar Äuezov «Qisının tauıp,» (Abay) jazğan «Abay eñbekteriniñ biik nısanası» attı maqalasında: «Mwhammed Ğabduhu bastap, Jalalleddin Auğani qostağan islamşıldıq ügiti keyingi kezde Rossiya mwsılmandarına da tarap edi» (Şığarmalarınıñ elu tomdıq tolıq jinağı. – Almatı: «Däuir», «Jibek jolı» 2014. 27-tom: 448 b. 90-bet) - dep, aldına orıstardıñ özderin salıp, jwmsatıp barıp, Abaydıñ islamiyatınan söz qozğağan.

Dästürmen etene aralasqan arab sözderi sözdik qorımızğa kedergisiz engen «Alla», «namaz», «Qwran», «iman», «molda» tağı da basqa köptegen sözder ajam halıqtarına islamdı endirude özderiniñ ayağı jetken eldi meken twrğındarın oqıtu barısında qoldanğan sözderi büginde qazaqtıñ töl sözine aynalıp ketkeli qaşan?! Mäselen, tärbie, tarih, mwğalim, däpter, kitap, qalam, qağaz, emtihan, däris, emle, ärip siyaqtı mıñdağan sözder dıbıstıq özgeristerge wşırap barıp siñgendigin, belgili qoğam qayratkeri Näzir Töreqwlov: «Qazaq tiline kiretin jat söz bolsa, qazaqtıñ tımağın kiip, jalpaq qazaq sözi bolıp kirsin» (Jat sözder. Mäskeu 1962, 6-bet) dese de, keybir sözder qoldanıstarınıñ bayaulığına baylanıstı tereñ siñise almağan yağni twlğası jağınan oqşaulanıp twratın sözderdi Abay sol qalpında özgertpey qoldanğan onıñ birneşeuine toqtalsaq; «sahaba-i käräm», «uäktübihi», «hirs», «rüşdiya», «täuil», «innamal», «mwnafiq», «yühibbul», «hauas», «mwtäkällimin», «mantikin», «subutiya», «taklidi», «yakini», «täfakkaru», «batini», «zahiri», «fäni», «dähri», «jahil», bährä», «maşhar»,   «boz mahfi olmaya» siyaqtı tağı da basqa köptegen arab, parsı, şağatay sözderi jäne söz tirkesterimen qatar sanaulı tüp-törkini türki orıs sözderi qatarın qwraytın tirkester jäne orıs tilinen engen söz dep jürgen;  «advokat», «jerebiya»,  «nol'», «soldat», «stakan», «starşina», «tarif», «ştık» tağı da basqa sözder arab-parsı, türki, qazaq tilderinen odan basqaları latın, grek, francuz tilderinen engenin til biliminiñ zañdılığı negizinde qarasırdıq. Sonımen qatar, büginde qoldanıstan şığıp qalğan qazaqtıñ bayırğı «ası», «jelqabız», «jığa», «badalıq», «dändäku», «azban» «aqşomşı» jäne basqa köptegen köne sözderiniñ mağınasın da ğılımi negizde aşıp, wlı Abay aytpaqşı bolğan oyların oqırmandarğa keñirek jetkizuge tırıstıq. Ğılım degenniñ özi - jalpı jwrt köre almağan dünieniñ tılsım sırların aşıp, däyekti däleldermen körsete bilu öneri.

Arab tilinde tüsken Alla tağalanıñ Qwran Kärimi twñğış ret ajam halıqtarı arasında parsı tiline audarılğan jäne onıñ el arasına taraluına parsı tiliniñ ıqpalı zor boldı. Orta ğasırlarda Twran-Iran eldi mekenderinde parsı tiliniñ üstemdik qwrıp twrğanı tarihtan belgili. Mısalı: «Mwsılman» sözi arab tilinde «müslim» (islamğa täslim bolğan, berilgen) sözine parsınıñ «an» jwrnağınıñ jalğanuı arqılı «müsliman» («mwsılman») bolıp qalıptastı. Büginde bükil mwsılman qauımı osı ataumen ataladı. Osı twrğıda aytarımız, basqa tilderde paydalanğan sözdikterdiñ (arabşa, parısşa, orısşa, täjikşe, özbekşe, tatarşa) mazmwnın qazaqşalap berip otırdıq, sebebi, şet memlekette twratın jäne elimizdegi qazaq qandastardıñ tüsinuin de oñaylastırdıq.

El arasında aytılıp jürgen osı siyaqtı köp sözder parsı tilindegi -paz, -baz, -gar, -ger, -qar, -kor, -hor siyaqtı qosımşaları söz türlendiru arqılı «saudager», aspaz», «künäqar», «qamqor», tipti kirige birikken «beykünä», «beyhabar», «beyşara», «adamzat» siyaqtı wğımdar töl sözimizge aynalıp ülgirdi. «...mäselen, «faqir» degendi qazaqtar «baqır» deydi, «tağzım» degendi «täjim» deydi, «ğanimat» degendi «qanibet» deydi, «hoş» degendi «qos», ya «qoş» deydi, «mard» degendi «märt» deydi. Qazaqtar osı sözderdi böten jwrttan aldıq dep oylamaydı» («Dala ualayatınıñ gazeti», - Almatı. Ğılım, 1990. – 584 b. 316-bet). Oğan qosa twrmısımızğa etene aralasıp ketken; «dastarhan, ras, dwrıs, mırza, hanım, diqan, sauda, payız, palau, aspan, astana, şarua, tän, jan, bet, märt, jomart t. t.» («Şalqar» gazeti. № 25-26, 2013 jıl. 3-bet). - degen sözderdi de aytuımızğa boladı.

Bwl eñbegimizdegi negizgi maqsat Abaydıñ şığarmaşılığına tikeley qatıstı arab, parsı, türik, orıs tağı da basqa tilderden alınğan terminderdiñ mağınasın aşu barısında, är türli tildegi sözdikter jäne Şığıs ziyalılarınıñ pikirlerimen, şığıstanuşı ğalımdardıñ ğılımi zertteulerindegi pikirlerimen sanasıp otırdıq. Mwhtar Äuezovtıñ türli zertteu eñbekterimen qatar «Abay jolı» roman-epopeyasın jäne büginde közi tiri Abaytanuşı belgili ğalım Mekemtas Mırzahmetwlı Abaydıñ Şığısqa qatısı bar birneşe eñbekterin de paydalandıq. Osı twrğıdan qarar bolsaq, ğalımnıñ «Abay lwğatı» (2017) attı eñbegin erekşe atauımızğa boladı.

Är taqırıp araların jwldızşalarmen böle otırıp alfavittik (grek tilinen alınğan, al'fa jäne beta) jüyeni saqtay otırıp qısqaşa enciklopediyalıq (grek tilinen alınğan, bilim örisi) öre jasadıq. Osı eñbegimizde Abay mwrasın basqa ğılım salalarımen baylanıstıra zertteu barısında, däuir talabı ğalamtordı paydalanudı da wmıtpadıq. Mwndağı közdegen nısan basqa türli maman ieleri Abay şığarmaşılığı arqılı öz pänin tolıq igeruge mümkindik aladı dep oylaymız.

Belgili pän ğılımınıñ bastau alar negizi Şığıs bolğanımen, «Oğıznama» Parijde, «Qorqıt Ata kitabı» Drezdende, Vatikanda, Jüsip Balasağwnnıñ «Qwttı bilik» jırı Venada, sonday-aq tağı da basqa mıñdağan jazba jädigerler Hİİİ ğasırda «Krest jorıqtarı» arqılı Batıstıñ qolına tüsip, älem örkenietimen birge pänderdiñ atı özgerip termin sözderge aynalğan; energiya, medicina, mediyaciya, fizika, himiya, matematika, sinonim, çek, narıqtıq ekonomika,  indukciya men dedukuciya, innovaciya siyaqtı sözderdiñ Abayğa qatıstı twstarın ğılımi negizde qarastırdıq. Sonımen qatar, aspan älemine baylanıstı aqınnıñ özi aytatın «...bes künniñ ornı joq...» degenine şama-şarqımızşa şarq jasadıq.

Öz sözimizdi ayqındau barısında ğılımnıñ kilti Qwranda ekendigin eskerip, qasietti Kitaptıñ süreleri men ayattarınan üzindiler jäne Mwhammed (s.ğ.s.) hadisteri arqılı islam dinindegi «Qwrandı süy jäne onı barşa jwrtqa tüsindir!» degen orıs ädebietiniñ negizin saluşı birtuar aqını A.S.Puşkin sözin negizge ala otırıp, qajetti dep tabılğan süre men ayattardı FL-QUR’AH AL-KARIM WITH ENGLISH & KAZAK TRANSLATION Restu Foundatin 2010 jılğı audarma Qwran kitabınan aldıq.

Eñbegimizdegi negizgi bolıp tabılatın derek közi; Mwhtar Äuezov jalpı redakciyasın basqarğan Abay (Ibrahim) Qwnanbaev şığarmalarınıñ eki tomdıq tolıq jinağı. Qazaq SSR Ğılım akademiyası Til jäne ädebiet institutı, Almatı. 1957 jılı Qazaqtıñ memlekettik «Körkem ädebiet» baspasınan şıqqan kitaptı eñ tañdaulı dep paydalandıq. Wlı Abaydıñ nazım uäzini men nasır ülgisinde jazılğan ğibrattı sözderinen keltirilgen üzindiler jaqşanıñ işinde tomı körsetilip, soñınan kitaptağı beti, mäselen mına ülgide: (İ, 51) berildi.

Tağı da aytarımız kitapta berilgen «maqlwq» (İİ, 175), «mahlwq» (İİ, 183), «naqlıya» (İİ, 204), «nakliya» (İİ, 205), «salalahu» (İİ, 191), «sallallahü» (İİ, 201), «üdda» (İ, 69), «üde» (İİ, 183) tağı da basqa köp termin sözder är türli jazılıp ketken yağni bir qalıpqa tüspegendigin belgili tilşi ğalım Rabiğa Sızdıqova: «...sipat, esep taqırıptılarında sifat, hisap türinde jazılğan, ...1957 jılğı eki tomdıqta perzentlerim (İİ, 194), adam wğlı (İİ, 194), ğibrätlendik (İİ, 211), ...Bwl – ärine, principtik emes: tüzetsek, küllisin tüzetuimiz kerek, joğarıdağıday är jerde «şağatayşa-tatarşa» jazılğandarın qaldırar bolsaq, barlıq jerde qaldıru kerek» (Abay jäne qazaqtıñ wlttıq ädebi tili. - Almatı. «Arıs» baspası. 2004. - 616 bet. 38-bet) – degeni oyğa oraladı.

Tilimizge etene enip ketken batıstıq termin sözderdi: Sovetskiy enciklopediçeskiy slovar'. \Gl. red. A.M.Prohorov; redkol.: A.A.Gusev i dr. – Izd. 4-e. – M.: Sov. enciklopediya, 1987. – 1600 s. kitabın paydalandıq.                                                                                                                                   Avtor


İ. Arab-parsı sözderi

Abay aytatın «Abroy arab. ab – su, ruy – bet, jüz. sözbe-söz, «bettiñ suı», yağni ar-wyat, qadir qasiet». (Islam. Enciklopediyalıq anıqtamalıq. - Almatı: «Aruna Ltd» JŞS, 2010. - 592 b. 24-bet). - mwnda, arab sözi dep jañılıs ketken boluı mümkin, negizinde, abıroy parsı sözi «[ab(e)ru] çest', dostoinstvo; reputaciya; (Persidsko-russkiy slovar': V 2-h tt. Svışe 60 000 slov. – M.: Rus. yaz., 1985. T. İ. 800 s. str. 36). Mazmwnı: dañq, senimdi; ataq. Tağı da mına sözdikte parsı tilinen engen söz ekenin ayta kelip; eki jerde: «ob - su, ruy  -  bir närseniñ sırtqı körinisi, beti» dep anıqtama bergen (Tolkovıy slovar' uzbekskogo yazıka: 60 000 slov. Pod red. Z.M.Magrufova. - M.: Rus. yaz., 1981 – 632 s.T.İ. str. 515 i 631).

10-qara sözinde «Bwl – abroyın, arın satıp, adam jaulağandıq, tilenşilik.» (İİ, 168) – degen, wlı aqın Qwday sağan eñbek eterlik küş quat berdi ğılım qıluğa sana berdi sonı bile twra auırdıñ üstimen jeñildiñ astımen jürip bayığıñ keledi olay tapqan baylığı qwrsın dep tüñilgenin 42-qara sözinde: «Bwl kündegige baylıq ta maqtan emes, aqıl, abroy da maqtan emes, arız bere bilu – maqtan» (İİ, 215) - dep, basqanı añdıp qit etse üstinen şağım tüsirip altın uaqıtın bosqa jiberetinderge aşınadı.

Qwrbıñnıñ täuir bolsın öz minezi,

Abroylı qaljıñmen kelsin sözi. (İ, 40).

«Jigitter, oyın arzan, külki qımbat» attı wzaq öleñinde zamanı bir qwrbılardıñ (parısşa qwrbaät) bir-birine degen erekşe sıylastığı boluı da sıylastıqtı añğartatının körsetedi. Ol qasietti Kitapta: «Olar abroyların aram-zinadan taza saqtauşılar» (Mwğarıj süresi (70)  29-ayat)  jäne Äli-imran  (3) 45, Nisa (4) 34,  Agraf  (7) 26,  119 hijır (15) 88, Nahıl (16) 122, Taha (20) 121, Änbiya (21) 10,Müminder (23) 5, Nwr (24) 30, 31, 58, Nämil (27) 34, Ahzap (33) 35, Saba (34) 35 – ayattarında osı mağınalarda birneşe jerde kezdesedi.

Aqın Abay «abroy» söziniñ qoldanısta jürip auızşa türinde «abiır», «abwyır» bolıp kezdesetin türin de qoldanğan. Dıbıstaluında erekşelik bolğanımen özara mazmwnı bir wğımdar bolıp şığadı.

Abiır, ataq sol janda,

Kimdi köp jwrt maqtasa,

Ol maqtaudan ne payda,

Köp maqtauın tappasa? (İ, 145).

(«Ne izdeysiñ, köñilim, ne izdeysiñ»)

Abiır qayda, ar qayda?

Äz basıña ne payda? (İ, 92).

«Segiz ayaq» attı danalıq oydı qozğaytın öleñdegi tüyinder 17-qara sözinde jalpaq qarapayım tilmen tüsinkti etip   berilgen. «Düniege layıqtı öner, mal tauıp, abwyır, mansaptı eñbeksiz tabuğa bolmaydı.» (İİ, 173).

Osı da esep bola ma

Ar, abiır tapqanğa?

Miıñ bolsa jolama

Bos jeligip şapqanğa. (İ, 85). («Mäz boladı bolısıñ») jeñil-jelpi alğan ataqtıñ ömirşeñ emestigi beseneden belgili, tek onı wlı aqın ol abroy esep emes degen qorıtındığa keledi. Onıñ adamşılıqqa teris ekendigin jan-jaqtı ayta kelip, 36-qara sözinde:  «Şın wyat sonday närse, şariğatqa teris, ya aqılğa teris, ya abiırlı boyğa teris bir is boladı» (İİ, 192) degen ğaqliyasında wyat, namıs turalı keñinen söz qozğağan. Wyattıñ dini imandılıqpen tikeley baylanıstı ekeni şariğattıñ wstanımınan kelip şığatın adamgerşilik negizinde jatır. «Ataq alma abroy al» degen qanattı sözdiñ baylamı bolsa kerek-ti.

***

Abaydıñ 38-qara söziniñ soñında namazğa ayırıqşa toqtalıp tüsinik berip ötedi. Namaz oqırdan aldınğı ağza tazalığın: «...sezimdi tazalıqqa kirgendigiñdi kämil ıhlasıñdı körsetip, işimniñ saflığınıñ soñında halıq körer, sırtımdı da pak etemin häm közge körinbeytin ağzalarımdı da pak etemin, bwl päktiktiñ üstinde allağa dwğa aytamın dep äzirlenesiz.» (İİ, 210). Ol «Ey, Adam balaları, ärbir säjde sätinde zeynetteliñder yağni taza kiimdi bolıñdar.» (Ağraf süresi (7) 31-ayat). - degen.

«[azv] mn. [a'za] 1) anat. çlen; organ; koneçnost';...» (Persidsko-russkiy slovar': V 2-h tt. Svışe 60 000 slov. – M.: Rus. yaz., 1985. T. İİ. 864 s. str. 184). Osındağı  Ağza arabtıñ – müşe, işki müşe degendi bildiredi. Ol adam men januarlar jäne ösimdikterdiñ işki müşeleri olar bir-birinsiz ömir süre almaydı, mäselen, mi ortalıq jüyeniñ bastı müşesi, ol barlığına habar berip otıradı. Al ösimdikterde ağaştardıñ  diñi, ol bwtaq taraytın japıraq şığaratın negizgi ağzası. Biz aytar oyımızdı adamdardıñ bir ğana işip-jeu ağzaları turalı aytpaqpız.

Şığıstıñ birtuar ğwlamalarınıñ biri Dauani «Alaq-e Jalali» attı eñbeginiñ 176-183-betterinde sebepsiz işip-jeu turalı aytqanda, özinen bwrınğı ötken oyşıldardıñ pikirine süyenedi, äri olardıñ eñbeginen üzindiler keltirip otırıp, öz oyın däleldeude ornımen paydalanadı. Mısalı, soñğı payğambar (s.ğ.s.) Mwhammed ibn Abdullahtıñ (570-632): «Asqazannıñ bir bölşegine ğana say mölşerde jeñiz, sonda ğana deniñiz sau, köñiliñiz köteriñki jüredi». (Orazaliev S. Abay jäne Dauani. Türkistan. «Mwra». 1997. - 104 bet. 69-bet) – dep, adam ağzasına artıqşa tamaq jük bolatındığı turalı sözin keltiredi. Eger artığıraq tamaq qabıl qılsañ, ağza müşeleriniñ qimılın köbirek talap etetin jwmıs iste, sonda ğana jegeniñ as bolıp, boyıña siñbek.

Medicina ğılımı, dene eñbegimen şwğıldanatındar oy eñbegimen aynalısuşılardıñ köbirek jegeni dwrıs dep tabadı. Äsirese, dihañdardıñ mañızdı tamaqtardı paydalanğanı dwrıs. Dauani dihandardıñ enbegin joğlrı bağalap, olardı joqtan bar jasauşı nağız eñbek ieleri dep qarağan. Onıñ jerden önim alıp otırğan eñbek ielerin joğarı bağalauında belgili bir mağına jatır, öytkeni, ol däuirde Şığıs elderinde qoğamnıñ damuına jäne äleumettik küş-quatın molaytuğa tikeley äser etetin belgili öndiris orındarı bolmadı. Adamdar bar küşin jerdi öndep, sapalı önim aluğa ğana jwmsağan.

Ğalımdardıñ aytuında, işip-jeu, yağni tän kwmarlığı - adam boyındağı biologiyalıq qajettilik. Bwğan jan-tänimen beriluge bolmaydı, öytkeni işip-jeudi mölşerden asırıp jiberu ağzağa ziyan. Eger adam astıñ ağzağa qajet mölşerin ğana qanağat twtıp, retimen qabıldasa, türli aurudıñ aldın aluğa boladı. Osı turalı şığıstıñ şipager därigerleriniñ biri «Aurudıñ tüpki sebebi işip-jeuden», (Dauani. Ahlaq-e Jalali. Bombey, Muzaffari, 1873. 179-b.) - depti.

Adamnıñ özine, özge adamdarğa, aynalasındağı zattar men qwbılıstarğa köñil-küyiniñ qatınasın bildiretin jäne olardı beyneleytin seziminiñ qaynar bwlağı.

Sezim adamnıñ tabiği jäne äleumettik qajettilikteriniñ qanağattandırılu ne qanağattandırılmauı saldarınan tuındap otıradı tiri ağza öz aldına jeke özgemen qatınassız ömir süre almaydı, olar bir–birimen ünemi tığız baylanısta boladı, yağni, bir ağzalar basqa ağzalarmen qorektenedi. Sonıñ negizinde tabiğatta ağzalardıñ birlestigi qalıptasadı.

***

Abay 38-qara sözinde «ağlam» turalı aytıladı, ol arabşadağı sipattıñ äygili, anıq, ayqın, ayan ekenin ayğaqtaydı. «Jä, ol segiz sipatına sipatımızdı häm ol attarı birlän ağlamlanğan fiğıl qwdağa fiğılımızdı ertpek ne birlän tabıladı, qalayşa tabıladı, onı bilmek kerek.» (İİ, 196-197). Osındağı «Ağlam ('aläm) arab. belgili, mälim, anıq.» (Manswrov N.B. Qazaq tilindegi dini terminder sözdigi. Almatı: Evro, 2016. – 112 b. 37-bet). «Ol bes jüz jıldıq aralıqtan adamdarğa anıq körinip twradı» (Müddässir süresi (74) 29-ayat) mwnda, Allanıñ 8 senimdi sipatınıñ mälim ekendigin ayğaqtap twrğandığın ayğaqtaydı.

«('a'lam-u) ağlam – barlığınan jaqsı biletin (qwday), barlığınan habarı bar (ğalım). (Arabşa-qazaqşa tüsindirme sözdik – Almatı: Bilim, 2011. T.1.- 408 b. 63-bet) tağı da bir sözdikte: «A'lam (arab. - bilgiç, biloğon) – ulomalar içida şariat qonun-qoidalarini yahşi bilgan kişi. Oktyabr' rev-yasidan ilgari qozilik lavozimiga kupinça şariat qonunlaridan behabor odamlar saylangan. Ana şunday qozilar A. maslahati asosida hukm çiqargan» (Islom: spravoçnik. M.A.Usmonov tahriri ostida. Uzbek Sovet Enciklopediyasi, T., 1989. - 334 b. 61-bet). Mazmwnı: Ağlam (arabşa – bilgiş, bilgir) – ğwlamalar işinde şariğat zañ-erejelerin jaqsı biletin kisi. Qazan töñkerisinen aldın qazılıq lauazımına köbinde şariğat zañdarınan habarı joq adamdar saylanıp ketken. Mine osı qazılar ağlam keñesi negizinde şeşim şığarğan. Din isteri jöninde pikir bere alatın dini amaldarlar, din basıları şığarğan şeşimdi mör basıp bekitetin lauazımdı twlğa.

A'lam bulmoq a. - 1. habardor bulmoq, bilmoq.

Çu bulsang holima ogohu a'lam,

Javobin ham yibor, vallohu a'lam (F. Ş.).

2. Şariat qonun-qoidalari yuzasidan berilgan fatvoni tasdiq eki rad etuvçi diniy arbob, boş mufti.

Biringiz qozi, biringiz a'lamu mufti bulib,

Bu ne oyin erdikim, sizlar namoen edingiz.

(A.U.). (Lapasov Javqan. Mumtoz adabiy asarlar uqf luğati: Urta maktablar uçun. -T.: Uqituvçi, 1994. - 272 b. 23-bet). Mazmwnı: Ağlam bolu arab tilinde – 1. habardar bolu, bilu.

Qattı küş salsañ qaytpas ağlam

Jauabın da jiber, ey Alla ağlam («Farhad  pen Şırın» jırı).

2. Şariğat zañ-erejeleri twrğısınan beriletin dwğasın qabıl etu nemese qabıl etpeytin dini qızmetşi, bas mufti.

Biriñ qazı, biriñ ağlam mufti bolıp,

Bwl qanday ayna, sender anıq körinetin. (Avaz Polvonniaz Otaroğlı (1884-1919) özbek aqını).

Jalğası bar...

Seydalı Orazaliev

M. Äuezov atındağı Oñtüstik Qazaqstan memlekettik universiteti 

Gumanitarlıq ğılım-zertteu institutı        

«Abaytanu» ğılımi-oqu ortalığı

Abai.kz

0 pikir