Düysenbi, 26 Tamız 2019
Ädebiet 2281 5 pikir 8 Tamız, 2019 sağat 10:31

Qazaq prozasındağı danalıq däyegi

(Maqsat Äubäkirovtiñ «Äulie Irğızbay jäne Tılsımdı Dünie jwmbaqtarı» kitabı turasında)

Bir närse turasında oy aytuda bwrın da, qazir de qazaq ziyalılarınıñ oy tolğamdarınıñ ala-qwlalığın, är türli wstanımda «mwsılmandıq ürdistegi batıstıq – Abayşıl, mwsılmanşıl şığıstıq – Qwnanbayşıl» bolğandığın bilip alğanımız jön. Qwlager tağdır men Batıraş tüsinik qazaq germenevtikasınıñ bağın baylağan däuir de orın aldı. Osı “Twrpayı äleumettanudıñ soyqanı” balañ sanağa qalay oyran salğanın Berdibek Soqpaqbaev öz narraciyasına özek etken edi. Abayşıldıqtıñ orının endi mine Qwnanbayşılıq basıp otır. Otarlıq kezdegi – Alaş älemi bar, azattıq kezdegi –Alaş älemi bar. Osı däuirlik kezeñderdegi qazaq tanım kökjiegindegi mistika tılsımınıñ batıstıq äi şığıstıq täpsirlenui men tüsindiriluleri är qilı.

Jalpı biz qazaq ädebiettanuında ülken üş germenevtikalıq kezeñdi bastan keştik. Endi taza wlttıq neogermenevtika däuirine ötip otırmız. Wlttıq germenavtika – wlt kösemi Älihan Bökeyhanovtıñ “Qazaqtıñ bas aqını” maqalasınan bastau alıp, 1924 jılğa deyingi aralıqtı qamtidı, qazaq keñes germenevtikası men alaş germenevtikası jarısa ömir sürdi. Endi osı mäseleni qazaqtıñ ruhani-mädeni keñistigindegi körkemdik dümpu aydı aspanğa şığarıp, hristiandıq-batıstıq josıqtağı «mistikamen» oy jarıstırğan, mwsılmandıq-şığıstıq añısta ädebi-körkemdik küreske tüsken qazaq prozasındağı intellektualdı nazira tuındılarına qatıstı basın aşıp aluımız kerek.

Qazaq (keñes) germenevtikası ädebi mätin boyınan män izdeude – keñestik twrpayı äleumenttanuşılıq ädebinde qalıptasıp, 1930-1952 jıldardıñ aralığında el tanığan ädebi alıptarımızdıñ köpşiligi keyin auzı küyetin söz aytıp, kitaphanalar mwrağatındağı bir kezderi öz jazğandarın öz qoldarımen jwrttan jasırıp, jırtqandarınıñ kuäsi boldıq. Bwl – olardı qaralaytın, aruaqtarın qorlaytın jağdayat emes, totalitarlıq jüyeniñ ornıqtırğan germenevtikalıq oy aytıp, pikir bildiru josığı. Eşkim kinäli emes, ol kezdegi pikir aytqandardıñ artındağı wrpağınıñ quıstanıp, wyalıp qısıluınıñ eş qajeti joq: bar kinä – otar el bolğandığımızdan şığıp otır. 1953-1986 jıldar aralığında jwmsartılğan qazaq germenevtikası ömirge kelip qalıptasıp, marksistik közqaras twrğısınan «aqtı-qara» deytin mätin lağındığın ömirge äkelgen, qazir baz bireuler jabısıp alıp, tistese qatıp qalğan ädebi-körkem estetikalıq wstanımdağı qwndılıqtardı qalıptastırdı. 1972-1987 jıldar aralığında äsili filologtar da, filosoftar da emes, qoldanbalı irgeli ğılım salasındağı qazaq oqığandarı «Bilim jäne Eñbek» jurnalınıñ mañına alaş germenevtikasınıñ serkelerin toptastıra bildi. Bwrın tabu salınıp qozğalmay jürgen tıñ dünielerdiñ wltımızğa jetuine sep bola aldı. Älkey Marğwlan, Ağjan Maşani, Säbetqazı Aqatay,  Aqseleu Seydimbek, Seyit Qasqabasov, Edige Twrsınov, Twrsın Jwrtbay, Talasbek Äsemqwlov t.b. azat oylı erkin de, jaltaqsız alaş germenevtikasına ekinşi ömir sıylap, düniege äkeldi. Bwl üşin olarğa wlt germenevtikası qarızdar. Äri qazir onıñ jemisin jep otımız. Oğan kuä – oqırman qolına endi tiip otırğan Maqsat Äubäkirovtiñ «Äulie Irğızbay jäne Tılsımdı Dünie jwmbaqtarı» kitabı.

Solardıñ eren eñbekteriniñ, ğılımi közsiz alğadaylıqtarınıñ (kamikadzelikteriniñ) arqasında qazirgi qazaq neogermenevtikası bwrınğı jäne bügingi qalamgerler turasında bireuge wnap, bireuge wnamaytın, bireu qwptap, kelesiler öre türegeletin türli pikirdi jwrttıñ «parasat keñistigine» wsınıp jür.

Qazaq ädebietinde älem mädenietiniñ wltsızdana adasuınan tuındağan Paviç ürdisi, Borhes josığı degen joq. Tek Jüsip Balaswğınnan bastau alıp, danışpan Abaydıñ «Ğaqliyasına» wlasqan  «Qwttı biliktik» danalıq däyegi ğana bar. Qazaq prozasında soñğı kezde tinine «danalıq däyegi» özek bolğan bitimi bölek, janrı san qırlı, stili san taram tamaşa tuındılar ömirge kelip jatır. Äm kele bermek...

Jarqında türki tılsımı Äulie Irğızbay Dosqanawlınıñ tarihi twlğası töñiregine toptasqan jaña kitap öz oqırmanına jol tarttı. Oqıdıq, tañday qaqtıq, sananı san saqqa jügirttik, jadını säulelendire jañğırttıq, nätijesinde alaştıñ «Tılsımdı törtkül twñğiığına» özinşe örelikpen türen sala bilgen avtor eñbegine qatıstı osı bir maqala ömirge keldi.

Ädebiet mädeniettiñ bölinbes bir bölşegi bolıp tabılatın öner türi, onı tek özi ömirge kelgen däuirdiñ jahandıq mädenietinnen tısqarı qarastıra almaymız, äri gumanitarlıq ğılımdağı Batıstıq dünietanımnıñ taylağı retinde jetektetip jibere almaymız. Resey imperiyası qwramındağı türkilerdi tarihi Jadısızdandıru üşin otarşı ğalımdar bizge ädebi tuındalardı tanıp bilude tek estetikağa ğana iek süyeudiñ intellektualdıq qwldanu mörin sanamızğa bastı. Osı qwldanuğa täuelsizdik jıldarı şığıs ğalımın jarğa jığatın eurotektilik ğılımi koncepciyalar ayarlıqpen tañıldı.

Eger ädebiet köneden tamır tartqan mädeniet tarihınıñ belgili dästürli ğılımi zañdarı men zañdılıqtarına bağınatın öner türi bolatın bolsa, qazirgi qazaq ädebiettanuı onı birde älemdik ädebi procespen birde wqsastıra, endi birde ayırmaşılıqta qarastıruı kerek.  Biraq bwğan közi qaraqtı oqırman: «Au, ağayın, bwrın ädebiettanu estetikağa arqa süyedi emes pe?» dep qarsı dau da aytadı. Bizdiki bolmas dauğa jol beru emes, qayta keñestik ädebiettanudıñ keybir ruhani kiseninen bosap şığuğa bağdar wstanu.

Öytkeni, qazir alaş ädebi procesinde neokeñes-qazaq estetikalıq ädisnamasımen tüsindirip beru müldem mümkin emes jaña qwbılıs orın alıp keledi. Ol – ğılımilanğan nasır (proza) men nazımnıñ (poeziyanıñ) sintezinen twratın wlttıq nazira janrınıñ qayıra tüleui. Atalğan janrdıñ qayıra tüleuine ağa buın aqındarı zor üles qosıp jür. Jastar jağı batıstıq ürdistegi postmodernniñ bar-joğı qazaq ädebietinde bwrınnan bar nazira janrı ekenin jöndi wğınbay jürgeni osı orayda ğılımi jürekti sızdatıp, alaştıq köñilge kirbiñ tüsiredi. Öytkeni, Batıs gumanitarlıq josıqtağı dünielerdiñ bärin öz ıñğayına tartıp, adam tüsinbestey ğılımilandırıp, qajetti de, qajetsiz filosofiyalıq termindermen qoyırtpaqtap tastadı. Biraq şığıs qalamgeri üşin batıstıq postmodern qaşanda nazira bolıp qala beredi.

ğılımilanğan nasır (proza) men nazımnıñ (prozanıñ) sintezinen twratın «Äulie Irğızbay jäne tılsım dünie jwmbaqtarı» attı tağı bir ädebi jahwtpen tolıqtı. Kitaptı oqu barısında orıs aqını SERGEY BIRYUKOVTIÑ «Monika, ili o smeşannoy tehnike (text)» delinetin saliqalı maqalası oyğa oraldı. Onda: ...Mäselen, Zolya öz kezinde baspasözde jarıq körgen maqalalarınan qwrılğan «Eksperimentik roman» jinağın şığarmaqşı boladı, Reseyde V.Kaverin öz maqaları men jazbaların «Üsteldegi jazbalar» dep atap jariya etti. ...Poeziya payğambarı Hlebnikov arşardı (aralas stil'dik şarğını//smeşnıy stil'//smeşteh) köp qoldanğanı ädebiet tarihınan jaqsı mälim. Bwl qağdidat – Birtwtas Kitap (qazaqı dünietanımda – Kigiz Kitap – Ä.Ä.Ä.) dep ataladı»,- dep jazıladı.

Däl osı «Kigiz Kitap» täsilin Dmitriy Kuz'min (Novoe literaturnoe obozrenie 2001, №50) öz wltınıñ ötkeni men büginin äm bolşağın twtastıqta alatın postkonceptualist avtorlardıñ belgili bir mileti zañğar twlğanı tuındı diñine özek etetin «ayşıqtı oy alañı» dep ataydı.

Iä, qazaq ädebietinde törtkül dünie tılsımına Äulie Irğızbay arqılı üñiletin bitimi bölek tuındı ömirge keldi. «Äulie tılsımı», «Tılsımat» jäne «Tılsım sät» delinetin üş bölimnen twratın şığarmada avtor öz oyın tuındıgerlik añıstağı poetikalıq, mädeni jäne estetikalıq konceptileri arqılı oqırmanğa wsınadı.

Osı orayda Dmitriy Dzyuminniñ: «Älemdik mädeniette kezdeysoq eşteñe joq, bäri belgili bir qatañ satılanuğa bağınıştı, sondıqtan kez kelgen eksperiment eñ äueli zañdılıqqa bağınıştı, sodan keyin barıp ğılmi älemge tüsinkti...» degen pikiri oyğa oraladı.

Qazaq ädebiettanuşıları köpdeñgeyli twtastıq ädisin qoldanğan şaqta filosofqa, psihologqa äm mädeniettanuşığa aynaladı. Qazirgi ädebiettanuğa twtastıq, twlğa koncepciyaları gumanitralıq özge salalardan köptep enip jatır. Onıñ enuine Maqsat Äubäkirovtiñ «Äulie Irğızbay jäne Tılsımdı Dünie jwmbaqtarı» siyaqtı tuındalar sebep boluda.

Ädebiettanu endi tildiñ äñgelegi emes, filosofiyanıñ taylağına aynaldı. Ädebiet teoriyası köz aldımızda filosofiyalıq ädebiettanuğa aynalıp baradı. Qos ğılımınıñ osılayşa tüyisui tek paydalı ğana emes, TMD türki älemi qaşıp qwtılmaytın qajettilik.

Endi «bwnıñ sebebi nede?» degen saualğa türilinşe jauap beruge boladı....

Ädebiet teoriyası köz aldımızda filosofiyalıq ädebiettanuğa aynalıp baradı degenge beriler jauap bireu ğana endigi jerde zertteu nısanı ädebi-körkem tuındınıñ qaraqan bası emes, estetikalıq procestegi orın alatın aralas-qwralastıqtıñ barlıq bölşekteriniñ birtwtastıqta qarastırıluı.

Endi osı bölşekterge toqtala keteyik. Är bölşek öz aldına köpdeñgeyli twtastıq qwra aladı. Äri bolıp tabıladı. Bolmıs (universum) – avtor twlğası – körkem tuındı – qabıldauşı twlğat – bolmıs. Mine, osı bölşekter eñ negizgisi.

Osınıñ negizinde tuındınıñ bolmısı tanılıp, avtor älemi aşılıp, prozagerdiñ elge aytpaq bolğan özdi oyı jariya boladı. Osılayşa, körkem tuındınıñ mänisi tüp negizine oy jetpeytin äldebir mistikalıq tılsımdı perde deytin tüsiniktiñ tuındauı ädebiettanuşılıq ädisnamasınıñ birjaqtı tildik añıs pen josıqqa ğana süyeip kele jatqan tiimsizdigin jasırıp jabudan kelip şığadı. Şın mänisinde körkem tuındınıñ kürdeligi közge wrıp twratın  sırtqı twrpatında emes, kerisinşe meni tanıp al deytin astarlı jabındı qatparında. Ol san aluan sondıqtan bir zertteuşiniñ nazarına tüsken twsı, ekinşi zertteuşiniñ zeyininen tıs qalıp jatadı.

Atalğan tuındıdağı avtor obrazı wltımız üşin «äyneksudağı bilimge» aynalğan europalıq bilim men tanımğa qarsı öz oyın miletine tanıtu. Jalpı qazirgi tañda qazaq oqırmanınıñ qolına tiip, köñil közin aşıp, dünietanımınıñ kökjiegin keñitip otırğan naziralıq añıstağı intellektualdı proza öz boyına şığıstıq gumanitarlıq ğılımınıñ barlıq qatparların siñirgen «kigiz kitap» bolıp tabıladı. Babaqazaq jazba mädenietinen bastau alğan qazaq prozasınıñ qazirgi tañdağı naziralıq barşa tamaşa tuındılarınıñ kişik qwrılım (mikrostruktura) özeginde irig qwrılımnıñ (makrostruktura) barşa tağantastıq sipattı barlığın esten şığarmauımız kerek. Osılayşa kişik qwrılım men irig qwrılımdıq saralaudı  ädebi tuındığa qoldanu qosarlı sintezdiñ kiltin tabuğa septesedi. Tayaqtıñ eki basınday osınday sintez: belgili bir avtordıñ özi tuındısın jazu barısında oyğa alıp, keyin şığarmaşılıq mehnatpen jüzege asırğan mazmwn josparı men ayşıqtau josparınan twradı. Alğaşqısı – tuındınıñ estetikalıq qırına esik aşar bolsa, soñğısı – şığarmanıñ özdik estetikalıq tatımı. Mine osı eki jayt zertteuşi tarapınan öziniñ tüp tamırın qazbalap, bas jigin ayırudı qajet etedi.

Endi közi aşıq oqırman ıqılası men ädebi-mädeni ziyalı ortanıñ iltipatına bölengen kez kelgen tuındını qolımızğa alıp, zerdeleu jasağan şaqta  onıñ mazmwndıq jäne semantikalıq deñgeyine den qoyamız.

Alaş zertteuşisi tömendegidey saualdar töñireginde oy qozğap oğan jauap izdeydi. Tuındı boyında orın alğan qanday ideyalar körkemdik-ğılımi zeyin audaruğa twradı. Avtor qoldanğan körkem aqparat qalay berilgen äm ol oqırman tarapınan qalay qabıldanadı. Tuındıdağı avtorlıq twlğa üşin önerdiñ mäñgilik özektiligi men kökey kestiligi neden twradı degen saualdar töñirigende jauap izdeledi. Onı tabu da, tappay qwr dalañdau da zertteuşi jazımışı.

Qalamger Maqsattıñ alğa qoyğan jazuşılıq bastı mindetti europalıq «äyneksu bilimmen» şektelip, deydeytürki mädenietininiñ möldir bastau bwlağınan när aludıñ ornına krandağı suday batıstıq ürdistiñ jeteginde ketuşilikpen küresu. Dünieniñ tılsım sırlarına qatıstı oy tolğay otırıp, mwsılman qazaq äuleieligi jaylı birde ğılımi bayıptılıqpen, birde körkem sözben kestelgen oy tolğam jasauşılıq  tuındı qwnın artırıp twr.

Äri bir stil' ekinşisin almastırıp, bir janr kelesine wlasadı. Bwdan şığarma qwndılığına selkeu keltirmey qayta avtor wtıp otır.

Wlt mädeni äm ruhani qwndılığı qatıstı öz oqırmanın swhbattasuğa şaqırğan avtor: «...Qapersiz qayran qazağım, qasietti ayınan aynımağan elderden qaşan ülgi alar ekensiñ? – degiñ keledi. Iä, bizde belgi köp. Özimdiki deyin deseñ atın atap, tüsin tüstep özgeler ielenip alğan. Özgeniki deyin deseñ özimizde bar. Osı bir erte tuıp, keş qalıp jürgen joqpız ba? Bwl belgilerde negizinde ülken män bar. Biz sonı da eskeruimiz kerek. Wlı Konfuciy: «Bolaşaqta dünieni rämizder men belgiler bileydi» - degen eken. Bwl da bir tılsım dünie...»

Qazqtıñ ömirden äm ğılım men mädenietinen öz ornın tabuın qazaq prozagerleri öz tuındılarında bastı orınğa qoyıp otır.

Zertteuşi retinde «Äulie Irğızbay jäne Tılsımdı Dünie jwmbaqtarınan» mäseleniñ mänisine jauap izdegen şaqta osı saualdardı aynalıp öte almaymız. Bizge wsınılğan aqparattıñ barşası obrazdılıqpen somdalğan twlğa koncepciyası töñirigine şoğırlanıp, odan keyin avtor qalauımen payımdala «saralanıp» körkem tiptendirudiñ (ädis, tek äm metajanr) strategiyasınıñ kömegimen twtastana tuındağan degen twjırım jasaymız.

Avtor tuğan jeri Tarbağataydıñ asıl täji Aqsauatı jaylı «...Bwl öñir şaşasına şañ jwqpağan osı dalanıñ Brendi ataqtı twlpar Elikjiren men keşegi Daraboz batırdıñ qasieti Qubas attarınıñ twyaqtarı mör bolıp basılğan jomar ta, qarpayım ölke...» dep tögiltip kele jatıp, arşar ädisi arqılı stilin qwbıltıp jiberip: «...Ğasırlar boyı öz qwpiyasın jwmır tastarımen jwmbaqtağan Börtastağan tasınıñ keremeti de osında, onıñ tarihi perdesin osı künge deyin eşkimniñ de däti barıp sıpıra almauında. Aytılıp jürgenniñ bäri jay boljam, ärkimniñ teoriyalıq payımı, äuesqoylardıñ äuestik oyları. Wlı dalanıñ jwmbaqtarınıñ biri osı bir alıp tastıñ ğılımi twjırımın jasap, soñğı nüktesin qoyatın adamınıñ äli tabılmauı da wlı dalanıñ wlı jwmbaqtarınıñ biri şığar..» dep oqırmanın eliktirip, ğılımi oy topşalau jasauğa köşedi. Bwl qazaq ädebi procesindegi jaña qwbılıs. Özin aqtaytın sonı stil'dik ayşıqtau. Avtor osılayşa oqırman sanasına oy sala otırıp: «...Endi Börtastağan jaylı ğılımi oylardıñ bar ekenin bildik. Sekseninşi jıldardıñ basında Respublikalıq «Jwldız» jurnalında Twrsı Jwrtbaevtıñ «Aqsuat arnaları» degen jol saparlıq tarihi-tanımdıq kölemdi maqalalar toptamasın oqıdım. Sol esse-tolğauda «Börtastağan» jaylı avtor bwl Taygağa tüsti dep taba almay jürgen Twñğıs meteoriti boluı mümkin degen boljam aytıptı» degen payımdı jariya etedi.

Öz tarapınan:

...Belgisizdeu tarihıñ, tağdırıñ da,

Zulay-zulay ğarışta bldırdıñ ba?

Sparıñ ayaqtalmay Tayga jaqta,

Nüktesin bizdiñ jerde qaldırdıñ ba? - dep oy kesteyleydi.

İstildi tap osı twrğıdan täpsirlegen şağımızda kez kelgen mazmwnğa ielik ete alatın köp deñgeyli jüyeniñ estetikalıq ayşıqtanuı retinde erektenedi. Osı jağdayda tuınıdınıñ asıl özegin qwratın til istildiñ key jağdayda ğana basımdıqqa ie elementteriniñ biri ğana. Körkem til aqparattı twtınuşığa (degdar oqırmanğa) «sığımdalğan» türde wsınılmaydı, qayta onıñ boyına obrazdı ayşıqtau arqılı köp därgeyli tizbekti monoortalıq qwrılım (monocentriçeskaya struktura) twmşalanğan asa kürdeli köp josıqtı aqparattı sıydıradı. Bir sözben aytqanda bwl söyleu tili emes, orazdı tañbalanğan aqparattıq körkem til. Bwnıñ sebebi, tuındı äleminde danışpandıq teginiñ dänegi bayızdağan twtasqan twlğat koncepciyası bwğıp jatadı. Osı twtasqan twlğat koncepciyası basım köpşilik naşar qabıldağan tuındınıñ ädebi bağın asıratın jağdaylarda orın alıp twratındığın esten şığarmauımız kerek.

Kezinde Mağjan Jwmabaev «Biz üyrenetin Europa bir molda emes, mıñ molda» dese, endi qazaq prozagerleri bizden üyrenu arqılı «Europa älemdi aljastırğan mıñ moldağa aynalıp otır» degen öz mädeni-ruhani koncepciyaların alaş oqırmandarına wsınıp otır. Maqsat Äubäkirovtiñ jaña tuındısı osı koncepciyanı tu etuimen qwndı.

Äbil-Serik Äliakbar

Abai.kz

5 pikir