Särsenbi, 18 Qırküyek 2019
Alaşorda 4389 28 pikir 26 Tamız, 2019 sağat 12:26

Tarihi 26 tamız jayında

Tarihi 26 tamız jayında

26 tamız – keñestik qazaq memleketiniñ tuğan küni. Qazaq Respublikasınıñ. Bizdiñ sovettik memleketimizdiñ. Bizdiñ bügingi Qazaqstan Respublikası attı täuelsiz memleketimizdiñ izaşarı bolğan taptıq memlekettik birliktiñ düniege kelgen küni.

Bükilrossiyalıq Ortalıq Atqaru Komiteti men Halıq Komissarları Keñesi 1920 jılğı 26 tamızda Qazaq Avtonomiyalıq Sovettik Socialistik Respublikasın qwru jöninde arnayı Dekret şığarğan edi. Bwl Resey patşalığı joyğan eldigimizdi jaña twrpatta jañğırtuğa tırısqan Alaş-Ordanı twğırdan taydırıp, halqımızğa memlekettiligin keñestik negizde qalpına keltiruge mümkindik bergen bol'şeviktik ökimet şeşimi bolatın.

Keñestik Qazaq Respublikasınıñ şañırağın köteruge zañdıq twğır soqqan osı tarihi qwjattıñ qabıldanğanına biıl, mine, toqsan toğız jıl boldı. Kelesi jılı bir ğasır toladı. Bir jıl qaldı.

Sonımen, 26 tamız – qazaq halqınıñ memlekettilik märtebesin qaytaruına  joğarıdan jol aşqan tarihi kün. Qızığı, sovet ökimetiniñ asa märtebeli basşıları qolımen mañızdı biik pärmen düniege kelgen osınau tarihi kün jetpis jıl däurendegen keñes däuiri keziniñ özinde qazaqstandıq Qazan tuın asqaqtatuşılar tarapınan asa elenbegen-tin. Elenbegen.  Şıntuaytında, bwl datanı memlekettiligimizdi jañğırtqan kün retinde birde-bir ret atağan da, toylağan da emespiz. Al qazirgi täuelsizdik kezeñinde onı müldem wmıt qaldırıp jürmiz. Degenmen, moyındau abzal, qazaq eli üşin mañızı eresen zor bolğan sol toqsan toğız jıl ilgeridegi sovettik Dekret töñireginde onıñ bir ğasırlıq mereyli datası qarsañında azın-aulaq oy qozğap, ötken jolımızğa köz jügirtip qoyu, aldağı bir jıl işinde sol sırlı qwjat haqında atqaruğa tiis şarualarımızdı nobaylap alu parızımız boluğa kerek.

Jalpı, qazaqtıñ imperiya aranına jwtılğan memlekettiligin jañğırtudı közdegen asa mañızdı oqiğalardıñ bäri jiırmasınşı jüzjıldıqtıñ alğaşqı şireginde orın alğanı belgili. Halqınıñ jer-suımen qosa ruhani sanası otarlanıp bara jatqanın ötkir sezingen dini qızmetşilerdiñ jiırmasınşı ğasır basındağı qarsılıq äreketterinen qazaqtıñ jaña twrpattı wlt-azattıq qozğalısı wşqın alıp, artınşa birinşi orıs revolyuciyasınıñ dümpuimen keñirek qanat jayıp tarağanı, maqsattı bağdarlamasın qalıptastırğanı mälim.

Büginde Alaş qozğalısı dep atalatın bwl qwbılıs jalpıimperiyalıq revolyuciyalıq qozğalıspen, imperiyadağı jalpımwsılman qozğalısımen astasa öristedi. Patşanı taqtan taydırğan ekinşi revolyuciyadan – 1917 jılğı Aqpannan keyin qazaq azattıq qozğalısı erkin damıp, jer-jerde ötken jinalıstarında keleşek memlekettilik türin tañday bastadı. Qazaq qayratkerleri Qwrıltayşı jinalısqa sendi.  Alayda bwrınğı imperiya aumağında ornauğa tiis memlekettik qwrılım türin anıqtamaq Qwrıltayşı jinalıs ideyasın üşinşi revolyuciya – 1917 jılğı Qazan jeñimpazdarı joqqa şığaratını bayqaldı. Sonda olar Qwrıltayşı jinalıstı kütpey-aq, wlttıñ azattıq qozğalısın mejeli şıñına şığarudı batıl qolğa aldı...

Orınborda jinalğan İİ Jalpıqazaq s'ezi delegattarı 1917 jılğı 12 (25) jeltoqsanda jaña Resey qwramında bolatın memlekettik birliginiñ şañırağın köterip, Bükilqazaqtıq «Alaş-Orda» Halıq Keñesin – qazaq avtonomiyasınıñ ükimetin sayladı.  Söytip, tarih sahnasına etnostıq öz atımen şığıp, tört ğasır derbes ömir sürgennen keyin alpauıt imperiya aranına jwtılğan wlttıq memlekettilik äldeneşe ondağan jıldan soñ, zamanaui twrpatta jañğırtıldı.

Biraq ğwmırı wzaq bolğan joq. 1917 jılğı 25 qazan (7 qaraşa) töñkerisin jasap ömirge keluimen dünieni dür silkindirgen tapşıl bol'şeviktik bilikpen 1918 jılğı säuirde Alaş-Orda delegaciyası kelissöz jürgizgen, sonda sovettik basşılıq İİ Jalpıqazaq s'eziniñ şeşimderin moyındağanday bolğan. Alaştıq delegaciya Kişi Sovnarkomda  avtonomiyanıñ basqaru qwrılımın sovettik rel'ske jaqındatu jobasın jasağan, delegaciyağa onı jüzege asıruğa qajet mol qarjı berilgen. Alayda keri qaytqan delegaciya qazaq şegine jeter-jetpeste-aq bol'şevizm kösemderi «wltşıl burjuaziyamen» ımırağa baruğa bolmaytının mälimdep, jer-jerdegi ökilderine tiisti nwsqauların joldağan-dı...

1918 jıldıñ basında tağayındalğan Dala ölkesiniñ komissarı, sol jılğı mamırda qwrılğan Wlt isteri jönindegi halıq komissariatınıñ Qazaq bölimi el işinde sovdepter (deputattar keñesi) nasihatın küşeyte tüsti. Şığıs Alaş-Orda ökilderi sovet ökimeti jağına şığa bastadı. 1919 jılğı 10 şildede Predsovnarkom (Halıq Komissarları Keñesiniñ törağası) Lenin ölkeni äskeri-azamattıq twrğıda basqarudı jüzege asıruğa tiis eñ joğarğı bilik mekemesi Qazaq revolyuciyalıq komitetin qwru jayındağı dekretke qol qoydı. Qwramına qazaq wlt-azattıq qozğalısınıñ bwrınğı qayratkerleri de kirgen Qazrevkomnıñ qaramağına Astrahan guberniyasındağı qazaq aumaqtarı men Oral, Torğay, Aqmola, Semey oblıstarı berildi. Qazaqtıñ özge terrritoriyaları 1918 jılğı 1 mamırda jariyalanğan Türkistan Respublikasınıñ qwzırında bolıp, 1917 jıldan bastalğan alğaşqı aşarşılıq zardabın şegip jattı.

Qazrevkom qilı kelissözderden keyin Batıs Alaş-Ordanı barşa qwrılımımen sovetke qarattı, sodan soñ, 1920 jılğı 9 naurızda Alaş avtonomiyasınıñ, onıñ ükimetiniñ, bölimşeleriniñ taratılğanı jöninde şeşim şığardı. Östip Alaş ükimeti jeñildi, tarih sahnasınan ketti. Şükir, biraq Alaş ideyası jeñilgen joq. Ol sovet platformasına şıqqan azamattardıñ sanasında laulap, onımen ruhtanğan küreskerler ärdayım eldik müddeni nısana etti. Wlt qayratkerleriniñ qatısuımen keñestik qazaq avtonomiyasın dayarlau isi dañğıl jolğa tüsti, bwl rette Qazrevkom qıruar jwmıs jürgizdi. Qazrevkom belgilegen ökilder bolaşaq avtonomiya aumağın naqtılauğa baylanıstı ortalıqta ötken mäjilisterge qatıstı. 1920 jılğı 17 tamızda  Sovnarkom Qazaq Respublikası haqındağı qwjattıñ jobasın qarap, maqwldadı.

Osılardan keyin tarihi Dekret düniege keldi. Bükilreseylik Ortalıq Atqaru Komiteti (VCIK) jäne Halıq Komissarları Keñesi (Sovnarkom) 1920 jılğı 26 tamızda Sovnarkomnıñ 1919 jıldıñ 10 şildesindegi dekretin damıta qarap, Qazaq Respublikasın qwru jöninde qaulı aldı.

Avtonomiyalıq Respublika Resey Socialistik Federativtik Sovettik Respublikasınıñ böligi retinde qwrıldı. Qwramına Pavlodar, Semey, Öskemen, Zaysan, Qarqaralı üyezderinen twratın Semey oblısı, Atbasar, Aqmola, Kökşetau, Petropavl üyezderinen jäne Ombı üyeziniñ bir böliginen twratın Aqmola oblısı berildi. Ombı üyeziniñ Qazaq jäne Sibir bölikterin däl mejeleudi Qazrevkom men Sibrevkom özara kelisip jüzege asıradı dep eskertildi. Respublikağa, sonday-aq, Torğay (Qostanay, Aqtöbe, Irğız, Torğay üyezderimen), Oral (Oral, İlbişin, Temir, Gur'ev üyezderimen) oblıstarı, Kaspiy sırtı oblısınıñ Mañğıstau üyezi, osı oblıstağı Krasnovodsk üyeziniñ 4-şi jäne 5-şi Aday bolıstarı, Astrahan guberniyasınan Sinemorskaya bolısı, Bökey ordası, 1-şi jäne 2-şi Teñiz jağalauı okrugterine japsarlas bwrınğı qazınalıq obrok jerleriniñ aumağı berildi. Teñiz jağalauı jolağı jäne Safronov, Ganyuşkin, Nikolaev bolıstarı Qazrevkomğa qaratıldı. Astrahan atqaru komiteti janınan  halqı aralas oblıstardıñ özara qarım-qatınastarın mwqiyat retke keltiru üşin Qazrevkom men Astrahan atkomı ökilderi kiretin komissiya qwru közdeldi. Al sol sätte Türkistan Respublikasınıñ qwramında twrğan qazaq territoriyaların Qazaq Respublikası qwramına qosu sondağı halıqtıñ erik-jigeri nätijesinde jüzege asırıladı dep belgilendi.

26 tamız Dekreti boyınşa «jergilikti Sovdepter, Ortalıq Atqaru Komiteti jäne Qazaq Socialistik Sovettik Respublikasınıñ Sovnarkomı» Qazaq Respublikasınıñ basqaru organdarı bolıp tabılatın. Osınday qwrılımdı tolıq zañdastıru maqsatımen Qazrevkom 1920 jılğı 4–12 qazanda Qazaqstan Sovetteriniñ Qwrıltayşı s'ezin ötkizdi de, ökilettigin toqtattı.

S'ezd Qazaq Respublikası eñbekşileri qwqtarınıñ deklaraciyasın qabıldadı. Deklaraciyada Resey Federativtik Respublikasınıñ qwramında Qazaq Avtonomiyalıq Respublikasınıñ qwrılğanı konstituciyalıq twrğıda jariya etildi. Respublika azamattarınıñ negizgi qwqtarı men mindetteri, memlekettik bilik organdarı, saylau jüyesi men onıñ principteri,  jer sayasatı, sottıñ wyımdastırıluı men qızmetiniñ jüyesi belgilendi. Respublikanıñ joğarğı bilik organdarı – Ortalıq Atqaru Komiteti (Qazatkom) men Halıq Komissarları Keñesi (Halkomkeñes) saylandı.

Mwnıñ bäri jwrtşılıq tarapınan jaqsı qabıldandı, qazaqtıñ sovettik wlttıq memlekettiliginiñ jariya boluı otarlıq qapastan şıqqan halıqtıñ wlttıq jañğıru jolındağı alğaşqı qadamı retinde bağalandı.

Biraq, qazaqtıñ wlttıq memlekettiligi 1920 jılı jariya boldı degenmen, is jüzinde wlttıq memlekettilik üşin küres eşqaşan tolastağan joq.  Respublikanıñ şığısında da, batısında da şekaralar birtindep naqtılanıp jattı. Qazrespublika aumağında 1921–1923 jıldarı ülken aşarşılıq boldı. 1924 jılı Orta Aziyada jañaşa twrpatta wlttıq-memlekettik jikteu jürgizildi. Mejeleuden soñ oñtüstik qazağı jer-suımen respublikağa qosıldı. Endi Qazaq Respublikası Ülken Türkistan ölkesinde şañıraq kötergen memlekettik qwrılımdardıñ işindegi halqınıñ sanı jağınan da, jeriniñ kölemi jağınan da eñ körnektisine aynaldı. Biraq ol Özbek, Türikmen memleketteri tärizdi Sovet Odağın qwruşı odaqtas respublikalar qatarına jolatılmay, bwrınğısınşa, RKFSR qwramında qaldırıldı. Sonda Ülken Qazaqstan Keñesteriniñ 1925 jılğı 1-şi (jalpı reti boyınşa 5-şi) s'ezinde bwrın jäy ğana jariyalanğan Qazaq Wlttıq Respublikasınıñ endi is jüzinde qwrılğanı jöninde bar dauıspen atap aytıldı. Orısşa «kirgiz» dep aytılıp-jazılıp kelgen halıq pen memleket atauı resmi türde «qazaq» atauına almastırıldı. Respublikanıñ wlttıq sipatın naqtı ispen tiyanaqtaudı közdeytin birqatar mañızdı qarar qabıldandı. Ökinişke qaray, olardıñ bäri birdey bol'şeviktik ortalıq tarapınan qoldau tappadı.

Bwrınğı imperiyanı halıq köñilinen şıqqan keñestik bilik torımen şırmağan sovet ökimetiniñ qwlaq küyin kommunistik  partiya keltirip otırğanı mälim. Al bol'şevizmniñ kompartiyası öziniñ tabiğatınan qatañ ortalıqtandırılğan imperiyalıq partiya bolatın. Tiisinşe, onıñ taktikalıq eseppen qwrğan wlttıq qwrılımdarınıñ barşası kommunistik manifeste twjırımdalğan «jwmısşılarda otan joq» qağidasına adaldıqpen, ärdayım dünie jüzi proletarların biriguge şaqırıp wrandatatın. Jergilikti jwrttıñ taptıq twğırdan titimdey de auıtqımauı senimdi közder arqılı qatañ qadağalanıp twratın.  Osınday ideologiyalıq ahualda Qazaqstandı basqaruğa 1925 jılı jiberilgen «köldeneñ kök attı» jergilikti kommunisterdiñ sana-sezimin, oylau kökjiegin bir arnağa tüsiru, köndikpeytinderin qızmetten, elden alastau, alaşordaşı delinetindermen ımırasız küresu sayasatımen qatar qazaqtıñ wlttıq müddesine kereğar solaqay reformalardı oyındağıday jürgizu arqılı respublikanı 1931–1933 jıldarğı alapat aşarşılıqqa duşar etti.

Halıqtı Wlttıq Apat wyığına tirep, joyıluğa taqaltqan emissardıñ qatelikterin tüzeuge ortalıq ekinşi bir «senimdi ökilin» jiberdi. Onıñ basşılığımen el eñsesin köterdi. Tiri qalğan jwrttı qayrattandıru, bosqandardı elge qayta jinau,  qwlağan dästürli şaruaşılıqtı jandandıru, äsirese mädeni revolyuciya jasau nätijeleri jwrttı süysindirdi. Halıqtı qınaday qırğan memlekettik qılmıs izderin bürkemeleytin jaña tarihi şeşim qabıldandı. Qazaq Respublikasına odaq qwruşı memleket täji kigizildi: 1924 jılı barlıq talapqa say bolıp twrğanına qaramastan berilmegen odaqtıq märtebe bir müşelden keyin berildi. Jasandı aşarşılıq saldarınan qazağı azşılıqqa, biraq köşpendilikten ketip, otırıqşığa aynalğan, biik öneriniñ arqasında «qarañğı halıq işindegi socializm jetistikterin» ayday älemge paş etken saltanattan soñ berildi.  Bwl därejeni aspannan tüskendey etip 1936 jılğı 5 jeltoqsanda qabıldanğan KSRO Konstituciyası sıyğa tarttı. 1920 jılğı 26 tamız Dekretinen bastalğan sovettik avtonomiyalıq qazaq memleketi osılay, 1936 jılğı 5 jeltoqsandağı stalindik Konstituciya boyınşa jaña sapağa köterilip, «respublikalar odağın qwruşı socialistik täuelsiz memleketterdiñ birine» aynaldı. Bwl keñestik qazaq memleketiniñ tarihındağı orasan zor beles, erekşe mänge ie tarihi oqiğa edi. Bwl – memlekettik täuelsizdigimizdiñ 1991 jılğı 16 jeltoqsanda konstituciyalıq zañmen bekitiluin mümkin etip, 1936 jılı soğılğan bekem zañi twğır bolatın.

Artınşa sayasi repressiyalar nauqanı, ekinşi jahandıq soğıs, halıq şaruaşılığın qalpına keltiru, industriya oşaqtarın örkendetu, dañqtı tıñ epopeyası orın aldı. Tıñgerler deytin romantikalıq at ielengen jañaşa otarlauşılar şalqıtqan qonıs-mwhit aydınında oqşau şağın aral ispettene qarauıtqan  qazaq auıldarı birtindep jalpıadamzattıq wranğa qwlap jattı. Halıqtıñ sana-sezimi, mädenieti özgerdi, orısşa sauatı arttı, kommunizmge bir tilmen baru armanğa aynaldı. Ekonomika qauırt östi, respublikada är on jılda jorımalı türde bir industriyalı Qazaqstan salınıp twrdı. Biraq respublikanı sonşama iri jetistikterge jetkize twra, keñestik biliktiñ qazaq wlttıq müddesin şekteuge tüsirui eleusiz qala bermedi: elge teñdik bergen stalindik konstituciya qabıldanğalı beri jartı ğasır ötkende qazaq jastarınıñ äygili Seksen altınşı jıl jeltoqsanındağı sayasi köterilisi orın aldı. Totalitarizm ıdıray bastadı...

Täube, wltımızdıñ  totalitarlıq bilik bwrmalaularınan jan-düniesi sırqıray auırıp, aytıp-jetkizgisiz qasiret şegui öteusiz qalmadı: keñestik qazaq memleketi täuelsiz damu sındı jaña sapalıq deñgeyge auısuğa bettedi. Auıstı. Alğa jaña maqsattar tartıldı. Bolaşaqqa senimmen betteu üşin ötken joldı jaqsı bilu kerektigi, ärkimniñ özin-özi tarihpen tärbieleuiniñ mañızdılığı, totalitarizm bürkemelegen qaralı tarihtan sabaq aludı tärtipke aynaldıru jön bolmağı ayqındaldı. Al bwl – maqsattı türde ilgerileuge qajet şart.

Osı orayda 26 tamız sırına tereñ boylap, kele jatqan ğasırlıq datası qarsañında memlekettiligimizdi jañğırtu jolındağı küresimizdi zerttey tüskenimiz dwrıs bolar edi. Jetpis bir jıl ömir sürgen qazaqtıñ keñestik respublikasınıñ bastauına üñilip, imperiya joyğan wlttıq memlekettiligimizdi qalpına keltiru, jer-suın, halqın jiıp, şek-şekarasın anıqtap belgileu jolında janın bergen azamattarımız ben olardıñ eñbekterin saralau äm ädil bağalau äli künge deyin tolıq zerttelgen joq. Solardıñ janqiyarlıq qızmetteri, mıñ-san sayasi qwrban, milliondağan aşarşılıq qwrbandarı bizdiñ täuelsizdigimizge jol saldı, sonı osı aldağı bir jılda, sovettik qazaq memleketiniñ jüz jıldığına deyin ädil de jan-jaqtı zerdeleudi borışımız dep wğayıq.

Beybit Qoyşıbaev,

jazuşı, tarih ğılımdarınıñ kandidatı.

15.08.2019

Abai.kz

28 pikir