Särsenbi, 18 Qırküyek 2019
Ädebiet 3034 2 pikir 3 Qırküyek, 2019 sağat 12:42

Abay – jwmbaq älem, zerttelmegen mwhit, igerilmegen ğarış

Keñdik. Biiktik. Tereñdik. Osınau bir-birinen ajıramas üş wğım arqılı Abay jırındağı, Abay sözindegi wlılıqtı wğıp, wrpaqqa aşıp aytamın, ne biikke şığamın, ne tereñge boylaymın degen adamnıñ özi joğarı şıqsa, bası aynaları, tömen tüsse, twnşığarı anıq. Öytkeni, Abay ruhı aspanday asqaq, qara jerdey qasietti, aqın oyı qazaqtıñ keñ baytaq dalasınday barlıq qwpiya sırın işke tüyip jatır. Abaydıñ bir özi – twtas älem jäne köringenge aşıla bermeytin, qaltarısı köp jwmbaq älem, zerttelmegen mwhit, igerilmegen ğarış.

Keñ jazıqta kösile şapqan arğımaq pa, qansonarda tülki alğan añşı ma, mahabbat qızığına batqan jastar ma, qas pen közdiñ arasınday bir sätte joq bolatın jalğan ba, kökiregin qars ayırğan halıq mwñı ma, jer basıp jürgen pendelerdiñ körsoqır nadandığı ma, el bileydi dep ümit artqan ağayınnıñ jamandığı ma, kün men tündey mäñgilik ayqasıp öter itjığıs tirşiliktegi igilik pen zwlımdıq pa, osınıñ bäri Abay jırlarında körinis tabadı.

«Jüregiñniñ tübine tereñ boyla,

Men bir jwmbaq adammın, onı da oyla», – degen aqın sözi artı ökiniş, aldı ümit zamanğa aytıldı ma, körgen tüstey jalğanda ne jasarın bile almay şarq wrğan adamğa aytıldı ma, älde söz wqpaytın nadanğa aytıldı ma, boljau qiın. Qasiretten egilip, qabırğası sögilip ketken kezde Abaydıñ:

«Öleñ, şirkin – ösekşi, jwrtqa jayar,

 Sırımdı toqtatayın ayta bermey»,– deui de sondıqtan.

Mwhtar Äuezov «Abay jolı» epopeyasında äke men balanıñ, yağni, Qwnanbay men Abaydıñ arasındağı tartıstı tilge tiek qılsa, Mwhañday qalamger sol twstağı zaman minbesinen qarağanın, är sözin bağıp otırğan adam bar ekenin eskerip, bolmağan tartıstı da boldı dep körsetui mümkin ekenin nazarğa alatın bolsaq, Abaydıñ körgen qorlığı, tartqan zorlığı otbasında emes, tuıp-ösken ortasında dep tüsinu kerek şığar.

Polyak sayahatşısı Adol'f YAnuşkeviçtiñ qazaq arasındağı twñğış ret ağa swltan bolıp saylanğan, Mekkege barıp, qajı atanğan Qwnanbayğa bergen bağası Abaydıñ elge kösem, tilge şeşen otbasında jäne bir auız sözge toqtağan ortada öskenin däleldeydi. Abay ortası degende Orta jüzdiñ bwlbwlı atanğan Birjan sal, aqın qasınan eki eli ajıramaytın Kökbay, öleñ quğan balaları Mağauiya men Aqılbay turalı qalıñ oqırman bwrınnan habardar bolsa, Qwnanbaydıñ jolın jalğağan, Abay ümitin jüzege asıruğa tırısqan Şäkärim esimi ol aqtalğannan keyin barıp belgili boldı. Mwhtar Äuezovtiñ «Abay jolı» roman-epopeyasında aqındı aqıl-oy biigine kötergen osı ädebi orta äserli surettelgen.

«El aqtağan bir aqın boluşı edi. Tilin bezep, janın jaldap, tilenşektep baydı sauıp, söz qadirin sol ketiruşi edi. Ün tüzegen bir änşi boluşı edi, kim köringenniñ qosşısı. Är kez, är mırzanıñ qosalqısı. Än qadirin tüsirip, bir atım nasıbayday, arzan etip edi... Jalqı bol, jarlı bol, ol kemşilik emes. Önerli aqın, asqaq änşi bolsañ, el köñilindegi mwñdı aytıp, közindegi jastı tıysañ, senen zor, senen qadirli bolmasqa tiisti», – deydi roman keyipkeri Abay.

«Qazaq aqındarınıñ özderiniñ de, sözderiniñ de minderi, kemşilikteri, jaman ädetteri önerpaz Evropa jwrtınıñ sındar ädebietin körgennen keyin bayqalıp, közge tüsken», – dep jazadı Ahmet Baytwrsınov. Aqañ öziniñ «Ädebiet tanıtqışında» sındar däuiri dep atağan kezeñ Abay sözderinen, aqınnıñ nemere inisi, talanttı şäkirti Şäkärim şığarmalarınan bastaladı. Şäkärimniñ qajılıq saparı da negizinen tanıp-biluge arnalğan. Ol mädeni jäne ädebi mwralarğa erekşe zeyin saladı. Al öner-ğılım meñgeruge wmtıludıñ ornına şen-şekpenge qızıqqan, mansap quğan jastardı körip qapalanğan Abay:

«Oyında joq biriniñ

Saltıkov pen Tolstoy,

YA tilmaş, ya advokat,

Bolsam degen bärinde oy!» – dep küyinedi.

Wlı aqın orıs mädenieti, küşti memlekettiñ ozbırlığı sekildi wğımdarğa da parasat deñgeyinen üñile bildi. Reseydi ekige bölip, onıñ alğaşqısı Puşkini bar, Tolstoyı (kemeñgeri) bar Resey, endi biri puşkası (zeñbiregi) bar, oq-därisi ot aluğa dayın twrğan Resey ekenin tüsine bildi. Osı şındıqtı şıñırau tübinen añğarğan aqın keler wrpaqqa: «Voennıy qızmet isteme, oqalı kiim kiyuge», – dep ğibrat ayttı. Wlı aqın söziniñ aqiqatın ömirdiñ özi däleldep otır. Biz ömir sürip otırğan uaqıttıñ özinde Reseydiñ ekige jarılğanın körip otırmız. Olardıñ bir tobı şeşen jerinde beybit halıqtı qanjosa qılıp, qırğın wyımdastırsa, endi bir tobı, orıs halqınıñ wlı aqını Puşkin eskertkişi tübinde qanqwylı sayasatqa narazılıq bildirdi.

Abay şığarmalarındağı pälsapa, yağni, filosofiya turalı aytar bolsaq, tağı da Abay jırı tilimizge orala beredi. Aqınnıñ şumağı, ärbir jolı twnıp twrğan filosofiya, «sırtı altın, işi kümis» oy oramdarı.

«Tuğanda düniya esigin aşadı öleñ,

Öleñmen jer qoynına kirer deneñ», – degen eki jolğa nazar salayıq. Säbi şır etip kelgen küngi şildehana toyınan bastap, adamnıñ soñğı saparğa attanarda aytılatın joqtau jırına deyingi aralıqta twsau keser de, toqım qağar da, at jalın tartıp minip, azamat bolğan şağındağı sündet toyı da, müşel jası da, üylenu toyı da öleñ-jırsız ötip kördi me eken?! Ömirdegi barlıq qızıq ta, qasiret te öleñmen öriledi eken. Osı bir atan tüyege jük bolar oydı Abay eki aq jolğa sidırıp twrğan joq pa?!

Biz keyde ülkeni bar, kişisi bar, wlısı bar, wsağı bar, ärtürli deñgeydegi aqındardı sezimniñ jırşısı, oydıñ aqını dep bölemiz. Wlı Abay bolsa Aqıl men Sezimniñ, Qayrat pen Jürektiñ jımdasıp, şıbırtqıday berik örilgen, şiırşıq atıp twrğan qospası, bir et, bir may degendey, sanaña da säule tüsiretin, jüregiñdi de eriksiz eljiretetin jırdıñ ğalamat tuındıgeri.Altı alaşqa atı mälim bolğan Birjan saldıñ özi:

«Orta jüz Abay qoyğan atın batpay,

Üyine oyaz kirmes jauap qatpay», – dep sipattağan wlı Abay qazaqtıñ filosofiyalıq jırınıñ da atası deuge tolıq negiz bar.

Söz tıñdaytın qwlaq tappay, sırlasatın jan tappay, japandağı baqsınıñ molasınday jalğız qalıp, qamıqqan sätterinde de Abay wrpaqqa wlağat, keleşekke ösiet aytadı:

«Äsempaz bolma ärnege,

Önerpaz bolsañ - arqalan.

Sen de bir kirpiş, düniyağa

Ketigin tap ta, bar, qalan!»

Bala kezimizden jattap ösken osı şumaqta bükil tirliktiñ mäni, ömirdiñ säni jatır.

«Bas-basına bi bolğan öñkey qiqım», – degen joldardı oqığanda küni keşe ğana tilimizge qarsı şığıp, Abay tilin qwrdımğa batırıp, Jer-anamızdı özgeniñ qanjığasına baylap jiberuge dayar twrğan namıssız qazaq jigitteri, dollar üşin tuğan anasın da satıp jiberetin  mırzalar köz aldımızğa keledi. Sezimi oyau, köñili qayau aqınnıñ bwdan bir ğasır bwrın aytqan sözi osı küni de mañızın joğaltpasa, bwl da Abay poeziyasınıñ qwdireti.

«Qartaydıq, qayğı oyladıq, wlğaydı arman,

 Şoşimın keyingi jas balalardan», - degeni de nağız köripkeldik emes pe?!

Abay qazaq dalasındağı qaterli dert, asqınğan aurudıñ aldın aluğa talpınğan, sol sırqattıñ diagnozın däl tauıp, emdelu joldarına deyin aytıp bergen halıq emşisi, iştiñ mwzın közdiñ jası, jürektiñ qanımen eritken köregen. Sondıqtan da ol em qonbaytın, sözge bolmaytın pendelerdi körgende: «Qayran sözim qor boldı, Tobıqtınıñ ezine», – dep qamığadı. Tobıqtı arğınnıñ bir atası ğana bolğanımen, bwl iisi qazaqqa aytılğan söz dep bağalau kerek. «Qalıñ elim, qazağım, qayran jwrtım», – dep egilgen Abay tuğan halqın qanşalıqtı jaqsı körse, sol halıqtıñ boyındağı ersi minez, kesir qılıqtı, dañğoylıq pen mansapqorlıqtı, erinşektik pen namıssızdıqtı sonşalıqtı jek körgeni de ras. Abay «qazaqtıñ jauı – qazaq» degende, barlıq qazaqtı emes,

«Insap, wyat, ar, namıs, sabır, talap,

Bwlardı kerek qılmas eşkim qalap.

Tereñ oy, tereñ ğılım izdemeydi,

Ötirik pen ösekti jündey sabap», – dep qasietin joğaltıp, qasiretke jolıqqandardı tilge tiek etti.

Qazaq tağdırında jii kezdesetin satqındıq, opasızdıq Abaydıñ:

«Küşik asırap, it ettim,

Ol baltırımdı qanattı.

Bireuge mıltıq üyrettim,

Ol mergen boldı, meni attı», – degen tört jolında şeber beynelengen. Abay körgen, Abay jan-tänimen sezgen, jüregin egiltken osı taqırıpqa qazaqtıñ köp aqını qalam tarttı. Nwrjan Nauşabaywlı:

«Jarbastı, Küşik, Qwttıq – üş atamız,

Atanıñ barlığında joq qatamız.

Aradan qanattanıp şıqsa bireu,

Biz soğan jerden alıp tas atamız», – dese, Ahmet Baytwrsınov:

«Qinamaydı abaqtığa japqanı,

Qiın emes darğa asqanı, atqanı,

Mağan auır osılardıñ bärinen -

Öz auılımnıñ itteri ürip, qapqanı», – dep tebirendi.

Abay filosofiyasınıñ mwz jarğış kemedey äserin kez-kelgen qazaq aqınınıñ şığarmaşılıq jolınan añğaruğa boladı. Aqın jırları şetsiz, şeksiz mwhit üstinde törtten bir böligi ğana qıltiıp körinip, qalğanı sudıñ astında, közden tasada jatqan aysbergke wqsaydı. Onıñ ğalamat qwdiretin, ğajayıp qasietin keudesinde säulesi bar oqırman ğana añğaradı. «Qanı qara bir janmın, janı jara», – dep «wlıp jwrtqa qaytqan oydıñ» iesi ğana ayta alsa kerek.

«Senbe jwrtqa twrsa da qanşa maqtap,

Äure etedi işine qulıq saqtap.

Öziñe sen, öziñdi alıp şığar,

Eñbegiñ men aqılıñ eki jaqtap», – degendi qwrğaq aqıl esebinde qabılday almaymız. Ketilse de jetilgen, qayratı qayralğan, jigeri şıñdalğan jannıñ namısın janu, qara tastı da qaq jaratın eñbekti däripteu, adamdı adam qılğan aqıldı moyındau dep tüsinemiz.

Abaydıñ suretşiligi turalı söz qozğaytın bolsaq, bwl da ülken taqırıp. Suretker Abay ğajayıp suretşi bola aladı. «Şoqparday kekili bar, qamıs qwlaq», «Qansonarda bürkitşi şığadı añğa», «Jazdıkün şilde bolğanda» sekildi keremet polotnolardı qazaqtıñ qay suretşisi saldı eken, kümänim bar.  Abay surettegen äyel beynesi ataqtı Leonardo da Vinçi salğan suretter men Mikelandjelo jasağan müsinderden artıq bolmasa, kem emes:

«Qaqtağan aq kümistey keñ mañdaylı,

Alası az qara közi nwr jaynaydı.

Jiñişke qara qası sızıp qoyğan,

Bir jaña wqsatamın tuğan aydı.

Mañdaydan tura tüsken qırlı mwrın,

Aqşa jüz, alqızıl bet til baylaydı.

Auzın aşsa, köriner kirsiz tisi,

Sıqıldı qolmen tüzgen, iş qaynaydı.

Jwp-jwmır, aq torğınday moyını bar,

Ülbiregen tamağın kün şalmaydı.

Taqtayday jauırını bar, iığı tik,

Eki alma keudesinde qisaymaydı.

Soraqı wzın da emes, qısqa da emes,

Näzik bel tal şıbıqtay bwrañdaydı.

Etindey jas balanıñ bilegi bar,

Ajımsız aq sausağı iske ıñğaylı.

Qolañ qara şaşı bar jibek taldı,

Torğınday tolqındırıp köz tañdaydı»...

Suret deymiz be? Müsin deymiz be? Qalay desek te, siyadı. Batıstıñ kinojwldızdarı jalañaş tüsken beynefil'mder de Abay surettegen arudıñ janında tükke twrmaydı. «Bilektey arqasında örgen bwrım» öleñinde aqın qızdı pisken almağa teñese, endi bir jırında: «Qar-äppaq, bürkit-qara, tülki-qızıl, wqsaydı qasa swlu şomılğanğa», –  deydi.

Mwnday kontrastar, mwnday boyaular özge tilde söyley alar ma eken degen oy keledi. Abaydı basqa tilderge osı künge deyin dwrıs audara almay jürgenimiz de onıñ öleñderindegi qaytalanbas körinis, äserli oylardı beyneleytin balamalar basqa tilde solğın tartıp qaluınan şığar. «Dostan da, dwşpannan da köñili qaytqan» aqın arsız jwrttıñ qılığına aşınadı, «janı ayaulı jaqsığa qosamın dep, ärkim bir it saqtap jür ırıldatıp», –  dep swm-swrqiya, qularğa qarğıs tañbasın basadı. Sol twsta qalıñ qazaq arasın jaylap almasa da, atqaminerler men bi-bolıstar ömirine şım-şımdap ene bastağan qaterli dert – araqqwmarlıqtan aldın-ala saqtandıradı:

«Bir küşti köp tentekti jığa almay jür,

İşte jalın dert bolıp, şığa almay jür.

Araq işken, mas bolğan jwrttıñ bäri,

Ne payda, ne zalaldı wğa almay jür».

Abaydı bükil qazaq halqınıñ, külli qazaq jwrtınıñ, Qazaq memleketiniñ kemeñger ideologı dep qabıldau läzim. Täuelsiz elimizdiñ memlekettik keñesşileri de, parlamentte zañdar qabıldap otırğan halıq qalaulıları da Abay sözine jüginse, aqınnıñ ärbir öleñi, ärbir qara sözi är türli zañdardıñ özegi nemese arqauı boluğa swranıp-aq twr. Abay şığarmaları men «Abay jolı» romanı Elbasımızdan bastap barlıq äkimderdiñ, ziyalı hakimderdiñ üsteli üstinde jatatın kitaptar boluı kerek.Osı üzindilerden de Abaydıñ qoğam qayratkeri deñgeyine  köterilgenin köremiz.

«Abaylañız, bayqañız», – dep Abay saqtandırğan keselder – sabırsızdıq, arsızdıq, erinşektik, arızşıldıq, ösekqwmarlıq, jalğan maqtanşılıq – aqındı ökindirgen ökinişi köp ömirdi qazaq halqı äli de basınan keşirip jatqan joq pa?! Biraq, bilimdiden şıqqan sözge qwlaq asıp jatqan talaptı jas az sekildi.

Aqınnıñ qanın qaynatqan, janın aşıtqan, «şeltireygen orıs şendi şekpen japqan» nadandar turalı ol: «jayı mälim şoşqanıñ, türtkeninen jasqanba», –  degen oy tüyedi.

«Qayğı şığar ilimnen,

Iza şığar bilimnen.

Qayğı men ıza qısqan soñ,

Zar şığadı tilimnen», – dep küñirenedi.

Aqın keler zaman kök twman dep, kökiregi qars ayırılsa da, aldamşı ömirden birjolata tüñilip te ketpeydi, keleşekten ümitin üzbeydi, «qayrat pen aqıl jol tabar qaşqanğa da, quğanğa», – dep jigerdi Qayrattan, parasattı Aqıldan, jaqsılıqtı Ädiletten kütedi. Qiyanatşıl düniyadan jüregi qırıq jamau bolsa da: «Adamdı süy, Allanıñ hiqmetin sez, ne qızıq bar ömirde onan basqa», – dep ömirdi süyuge şaqıradı.   «Allanıñ özi de ras, sözi de ras» degen öleñinen bastap basqa da öleñ-jırları men qara sözderinde aqın Allanı süyu men adamdı süyu degen wğımdardı qatar qaraydı, ar men wyattıñ küzetşisi Aqıldı barlıq qasietten biik qoyıp, şaytan isinen aulaq jürip, Allanı tanuğa, iman keltiruge, adamdıq attı joymauğa ündeydi. «Süyengen, sengen däuren jalğan bolsa, jalğanı joq bir Täñirim, keñşilik qıl» , – dep täubağa keledi.

Abay aytqan boyı bwlğañ, sözi jılmañdar, kerdeñdegen kerbezder, su jwqpaytındar, söz wqpaytındar, peyili şikiler, aqılı küykiler, tamağı toqtar, jwmısı joqtar, köpşil bola almaytındar, kekşildikti qoya almaytındar aramızda osı küni de qwmırsqaday örip jürgeni ötirik emes. Sondıqtan da Abaydıñ «quattı oydan bas qwrap erkelenip şığar sözi» köbinese ızağa, qwsağa tolı bolsa, ol aqınnıñ sol kezdegi nadandarğa degen közqarasına, özegin örtegen ökinişke baylanıstı tuğan.

«Izalı jürek, dolı qol,

Ulı siya, aşı til,

Ne jazıp ketse, jayı sol,

Jek körseñ de öziñ bil», – degende de aqın aqtarılıp, şının aytıp otır. Abay bizge de eñ aldımen osı şındığımen, aqiqattı keyde sıbırlap, keyde  ayqaylap aytuımen qımbat. Aytpasa, sözdiñ atası öledi emes pe?! «Öleñ şirkin ösekşi», iştegi sırdı jwrtqa jariya etetinin bile twra, wlı aqın jürektegi şerin jırmen şığaradı, kökiregine baylanğan qayğı-qasiretin sözben emdeydi.

Abaydıñ qarasözderi – keler wrpaqqa jazğan ösietnama – wlı aqınnıñ poeziyası men filosofiyasınıñ zañdı jalğası. Sonımen birge qoğam qayratkeriniñ keler wrpaqqa amanat esebinde aytqan wlağattı sözderi.

Jer ortası jasqa kelgende alısıp-jwlısqan, aytısıp-tartısqan, qajıp-jalıqqan, qazaqtıñ qılıp jürgen köp isiniñ bayansızın, baylausızın kergen, bäri qorşılıq ekenin bilgen Abay oqşau oyların qağazğa tüsiredi, halıq qasiretine kökiregi qars ayırıladı, ğılım men bilimge, eñbekke şaqıradı. «Tuğanda düniya esigin aşadı öleñ, öleñmen jer qoynına kirer deneñ» degen öleñinde aytılğan oydı odan äri damıtıp: «Adam balası jılap tuadı, keyip öledi» – degen qorıtındı jasaydı. Abay körgen, tüysigimen tanıp bilgen qayğı-qasiret, zwlımdıq, qaraulıq qara qazaqtıñ közinen qan bolıp aqsa, Abaydıñ tilinen söz bolıp ağadı.

Abaydı oqığanda tiliñe jır joldarı oraladı:

Jas bop tamsa közimnen,

Söz bop şıqsa tilimnen,

Sonıñ bäri özimnen,

Körip jürgen künimnen.

Ter bop aqsa tänimnen,

Şer bop tusa jürekten,

Seskengenim ölimnen,

Ömirge izgi tilekten.

Tırnap köñil jarasın,

Jandı tänge biletip,

Köp adamnıñ sanasın

Ketken şaytan küyretip.

Tağı Abayğa üñilem...

Jannıñ jılı şuağı

Jüreginiñ tübinen

Qasiet bolıp tuadı.

Adam balasın qor qılatın ne?! Adamdı jaqsı atandıratın qanday qasietter? Abay qarasözderinen osı saualdarğa tolıq jauap tabuğa boladı. Adam balasın qor qılatın üş närse: nadandıq, erinşektik, zalımdıq. Adamnıñ asıl qasietteri: qanağat, raqım, talap, eñbek, aqıl.

Abay jırları men poemalarındağı Qayrat, Aqıl, Jürek sekildi mäñgi keyipkerlermen qara sözderde de jolığamız. Osı üşeuiniñ basın qosatın – Ğılım. Aqınnıñ özin ökindirgen: «Jasımda ğılım bar dep eskermedim», – dep opıntqan Ğılım. Aqınnıñ ümit artarı da osı  ğılım bolatın.

Aqın otız birinşi sözinde külli aqıl men ğılımdı tozdıratın tört närseden: salğırttıqtan, oyınşı-külkişildikten, qayğığa salınudan jäne qwmarlıqtan saqtandıradı.

Qazaq maqaldarınıñ köbisin iske alğısız qılıp sınauda da Abaydıñ eñ aldımen qwdayşılıqqa jäne adamgerşilikke jügingenin köremiz:

«Qalauın tapsa qar janadı». «Swrauın tapsa, adam balasınıñ bermesi joq» – degen eñ barıp twrğan Qwday wrğan söz osı. Swrauın tabamın, qalauın tabamın dep qorlıqpenen ömir ötkizgenşe, maldı ne jerden swrau kerek, ne aqqan terden swrau kerek qoy.

«Atıñ şıqpasa jer örte» – deydi. Jer örtep şığarğan attıñ nesi mwrat? «Jüz kün atan bolğanşa, bir kün bura bol» – deydi. Täñirge jazıp minbey-tüspey, arıp, şömendep, diuanalıqpen bir kün bolğan buralıq nege jaraydı?

«Altın körse, perişte joldan tayadı» – deydi. Perişteden sadağa ketkir-ay! Perişte altındı ne qılsın, öziniñ körseqızar swmdığın qostağalı aytqanı.

«Ata-anadan mal tätti, altın üyden jan tätti» – deydi. Ata-anasınan mal tätti körinetwğın antwrğannıñ tätti derlik ne janı bar? Ata-anasın malğa satpaq eñ arsızdıq qılıq emes pe? Ata-ana şaması kelse, mihnattanıp mal jisa da, dünielik jisa da, artımda balalarıma qalsın deydi. Ol ata-anasın satqan soñ Qwdayğa dwşpandıq is emes pe? Osınday bilmestikpen aytılğan sözderine bek saq bolu kerek» – dep aqın qasietsizdikten aldın ala saqtandırıp, esti adamğa qoğam damuına böget bolatın kesir qılıqtardı tayğa tañba basqanday körsetip beredi.

Aqınnıñ aşınıp aytqanı – aşılıp aytqanı. Asırıp aytqan jeri joq. Söz tüsiner kisiler tabılar dep aytqanı dep tüsingen lazım.

«Ğılımdı, aqıldı saqtaytwğın minez degen sauıtı boladı. Sol minez bwzılmasın! Körseqızarlıqpen, jeñildikpen, ya bireudiñ orınsız sözine, ya bir kez kelgen qızıqqa şayqalıp qala berseñ, minezdiñ beriktigi bwzıladı. Onan soñ oqıp üyrenip te payda joq. Qoyarğa ornı joq bolğan soñ, olardı qayda saqtaysıñ? Qılam degenin qılarlıq, twram degeninde twrarlıq minezde azğırılmaytın aqıldı, ardı saqtarlıq beriktigi, qayratı bar bolsın! Bwl beriktik bir aqıl, ar üşin bolsın!» (32-söz) – deydi.

Abay aytqan aqiqat qayda barsaq ta, qayda jürsek te aldımızdan şığadı. «Qulıq saumaq, köz süzip, tilenip, adam saumaq – önersiz ittiñ isi. Äueli Qwdayğa sıyınıp, ekinşi öz qayratıña süyenip, eñbegiñdi sau, eñbek qılsañ qara jer de beredi, qwr tastamaydı» (4-söz) – deydi ol. «Düniyanı ülken köl, zamandı soqqan jel» dep bağalağan aqınnıñ köp sözi payğambar hadisterimen ündes, özektes. Abayğa qwlaq qoysaq, onıñ är sözine zer salsaq, adasqan köptiñ özin de ebin tauıp, jönge saluğa boladı. «Köñildegi körikti oy auızdan şıqqanda öñi qaşadı», – degen aqın «äkesiniñ balası – adamnıñ dwşpanı, adamnıñ balası – bauırıñ», «baqpen asqan patşadan mimen asqan qara artıq, saqalın satqan  käriden eñbegin satqan bala artıq», «dosı joqpen sırlas, dosı köppen sıylas» degen sekildi ğajayıp oylardı qağazğa tüsiredi. «Intalı jürek sezgen söz bar tamırdı qualaydı».

Abay jırı keleşekke de mäñgi-baqi säulesin şaşıp, jolımızdı nwrlandırıp twratını osınday ömirşeñ asıl qasietterinen dep bilemiz.

Jer jüzinde tolğanıp-tasqan, arnasınan asqan, asqaq ta söylegen aqındar köp. Biraq, öz halqın sonşalıqtı süye twra, sol halıqtıñ minin közine şwqıp körsetip, kemşilikten arıludıñ jolın nwsqağandar biren-saran. Tipti, joqtıñ qası.

«Oyğa tüstim, tolğandım,

Öz minimdi qolğa aldım.

Minezime köz saldım,

Tekseruge oylandım,

Özime özim jaqpadım,

Endi qayda siya aldım?»

degen Abay boyı bwlğañ, sözi jılmañdarğa, ayaqtı alşañ basqandarğa, bilimsiz, arsız, erinşekterge müsirkey qarağan bolatın.

Abay fäniden köşkende qazaq halqınıñ tağı bir kemeñger aqını atanatın  bala Mağjan äli müşelge de tolğan joq edi. Qızıljardağı medireseden  däris tıñdağan aqın sol kezden bastap Abay tağılımında tärbielenip, odan keyin jazğan öleñderinde Abayşa oylanıp, tolğanıp, Abay körgen, sezgen, wlı aqındı egiltip-tebirentken barlıq qwbılıstı Mağjanşa jırladı. Sondıqtan da ädebiet zertteuşilerdiñ deni Abay men Mağjan poeziyası  tamırlas, sabaqtas, ömirdiñ özindey özektes, ündes ekenin atap körsetken.

Mağjan «Altın hakim Abayğa» degen öleñinde: «Şın hakim, söziñ asıl bağa jetpes, bir söziñ mıñ jıl jürse, dämi ketpes», – dep jazadı. Barşamız aqın degen bir-aq auız sözge siğızıp jürgen ğwlamanı Mağjan nege hakim dep ataydı?

Bwğan jauaptı Abaydıñ otız segizinşi qara sözinen tabamız: «Adaspay, tura izdegen hakimder bolmasa, düniya oyran bolar edi. Fiğıl düniyanıñ qızığı – osı jaqsı hakimder... Ärbir ğalım – hakim emes, ärbir hakim – ğalım.» Abay Lwqpan men Sokrattı, Aristotel'di hakim dep tanısa, Mağjan Abayğa ğana hakim degen bağa beredi. Sondıqtan da tübiri bir sözder eken dep hakim men äkimdi şatıstırmauımız kerek. Bwl sözderdiñ işki mağınasına Abay men Mağjanşa üñiluimiz kerek. Qazirgi el basqarıp otırğan äkimderimiz hakim bolsın, nemese olarğa jaqın jürsin dep tileyik. Äri hakim, äri aqın bolğan aqındarımızdıñ sözderine ünemi qwlaq asıp jüreyik.  Jaqsılıq pen jamandıqtı közben körip, aqılmen bileyik degiñ keledi.

Abay men Mağjan ekeui eki ğasırda ömir sürdi. Alayda, sol eki aralıqta ne özgerdi?

Zaman qwbıldı, adam özgerdi me?

Düniya bülindi, piğıl özgerdi me?

Tün tündigi aşıldı ma?

Aqın zarı basıldı ma?

Abay: «Qalıñ elim, qazağım, qayran jwrtım!» – dep egilse, Mağjan: «Basqa jwrt aspan-kökke asıp jatır», – dep torıqtı.

Abay: «Jasımda ğılım bar dep eskermedim», – dep sanın soqsa,  Mağjan: «Qarağım, oqu oqı, bosqa jürme», – dep ösiet ayttı.

Abay: «Bir swlu qız twrıptı han qolında» öleñinde «eki köñil arası – jılşılıq jer», – dep, qazaq qızınıñ tağdırına alañdasa, Mağjan «Şolpannıñ künäsi» äñgimesinde künmen talasa ömirmen qoştasqan qız tağdırın nanımdı surettedi.

Tabiğatqa ğaşıq eki aqın qalamınan jaratılıs körinisteri turalı bir birine mağınalas, mändes sözder tudı. Abay küz turalı: «Swr bwlt tüsi suıq, qaptaydı aspan, küz bolıp, dımqıl twman jerdi basqan», – dese, Mağjan: «Bwrqırap qara dauıl soğıp twrğan, kökoray tüsi qaşıp, solıp twrğan», – deydi.

Mahabbat jırlarına toqtalsaq, eki aqınnıñ mahabbatqa közqarası da wqsas. «Düniyada, sirä, sendey mağan jar joq, sağan jar menen artıq tabılsa da» degen Abay sözin berik wstanğan Mağjan: «Közinde köktiñ nwrı joq, auzında jwmaq jırı joq, jalınsız, usız qwşağı, iirilmeydi jılanday, sözi de joq qwranday, bilgeni – qazan-oşağı, jabayı ğana jarım bar, nege ekenin bilmeymin, sol jarımdı süyemin!» – dese, mwnday öleñder közdiñ jasımen, jürektiñ jalınımen jazılğan, mäñgi ölmeytin jırlar deseske şaramız joq..

Abaydı tereñ oydıñ, Mağjandı näzik sezimniñ aqını dep bağalağan pikirlerge den qoysaq ta, Abay da, Mağjan da jalındı jırların nwrlı aqıl men jılı jürekten tuğızğanın eskeruimiz kerek. Zaman turalı tolğanıstarda Abayda küdik basım. Ol:

«Ärkimdi zaman süyremek,

Zamandı qay jan bilemek?

Zamanğa jaman küylemek,

Zamana onı ilemek», – dese,

Mağjan:

«Künşığıstan tañ keledi, men kelem,

Kök künirenedi, men de köktey künirenem.

Jerdiñ jüzin qarañğılıq qaptağan,

Jer jüzine nwr beremin, Kün berem!» – dep ağınan aqtarıladı.

Abaydıñ jüregi qiyanatşıl düniyadan qırıq jamau bolsa, Mağjan swm ömirdi sanalı adamğa abaqtı dep esepteydi. Eki aqın ömir sürgen twstağı qarama-qayşılıqtar olardıñ şığarmaşılığınan ayqın körinis tabadı.

Abay qartayıp, qayğı oylap, arman wlğayğanda keyingi jas balalardan şoşısa, qauip etse, Mağjan Alaş atın aspanğa şığaratın  arıstanday aybattı, jolbarıstay qayrattı, qıranday küşti, qanattı jastarğa senedi. Mağjan ümit artqan sol qıran beynesi erkin elimizdiñ tuında beynelengeni maqtanış sezimin tuğızadı. Biraq, Abaydı torıqtırğan küdik tolıq seyilip ketti dep tağı ayta almaymız.

Jüsipbek Aymauıtov «Mağjannıñ aqındığı turalı» degen maqalasında (Taşkenttegi qazaq studentteri jiınında jasağan bayandamasında)  Mağjanğa romantist aqın degen bağa berip: «Öleñniñ tilge jeñil, qwlaqqa  jılı tiuin Abay da izdegen, Abay da sözdiñ işin mänerli, tonın swlu qıluğa tırısqan, biraq, dıbıspen suret jasauğa,  sözdiñ sırtqı türin ädemileuge  Mağjanğa jetken qazaq aqını joq», – degen bolatın. «Aqındıq jüzinde Abaydan soñğı ädebietke jaña tür kirgizip, soñına şäkirt ertken, mektep (şkol)  aşqan küşti aqın Mağjan ekeninde dau joq. Abaydan soñ aqın ölşeulerin türlendirgen tağı Mağjan.  Mağjan tıñnan 8 – 9 jaña ölşeu tuğızdı, bärin birdey sanaudıñ qajeti joq. «Sap-sarı bel», «Biraz Fetşe», «Şılım», «Aleksandr Blok», «Meni de, ölim, äldile», «Künşığıs», tağı basqa öleñderi Abay ölşeuinde joq» – degen Jüsipbektey maytalman qalamger sözine bizdiñ de alıp-qosarımız joq.

Abaydı süygen, onı kez kelgen adamnan artıq tanıp-bilgen Mwhtar Äuezov te: «Mağjandı süyemin. Evropalığın, jarqırağan äşekeyin süyemin.Qazaq aqındarınıñ qara  qordalı auılında tuıp, Evropadağı mädeniet pen swlulıq sarayına barıp, jaylauı jarasqan Arqa qızın körip, sezgendey bolamın.  Mağjan – kul'turası zor aqın... Ädebiet ädebiet üşin degen tañba ayqın bolmay,  närli ädebiet boluğa jol joq. Sondıqtan bügingi künniñ bar jazuşısı işinen keleşekke boy wrıp, artqı künge anıq qaluğa jaraytın söz – Mağjannıñ sözi», – dep jazıptı.

Ahmet Baytwrsınov äygili «Ädebiet tanıtqışında» öleñ ayşıqtarı men şumaq türlerine, tarmaq twlğaları men  bunaq buındarına taldau jasağanda köbinese Abayğa, odan keyin Mağjanğa jüginedi. Öleñderinen mısaldar keltiredi.   Säbit Mwqanov: «Abay aqıldıñ aqını bolsa, Mağjan aqınnıñ aqını» degen bağa beredi.

Qazaq poeziyası aspanınıñ alıp küni Abay desek, qarañğıda nwr beremin dep alaswrğan Mağjan sol aspannıñ jarıq ayı. Olar şaşqan säule bügin de, erteñ de sanamızdı nwrlandırıp, jolımızğa jarıq berip twratını anıq.

Abay turalı adamdardıñ pikirleriniñ özinen oğan degen közqaras ayqındığı men halıq bağasın köruge boladı. Arqada Twralı degen aqın bolğan.

Bir otırısta auıl aqsaqaldarınıñ biri: «Twralı, jwrt seni aqın desedi. Aqın aqındı jaqsı tüsinui kerek qoy. Abaydıñ «Üş-aq närse adamnıñ qasieti, ıstıq qayrat, nwrlı aqıl, jılı jürek» degenin qalay tüsinesiñ?» – dep swraydı.

Sonda Twralı: «Adamğa üş birdey quat kerek. Aqıl quat, jürek quat, til quat. Bireui kem bolsa, jigitke kemdik qıladı, üşeui teñ bolsa, er jigit erlik qıladı», – deydi.

«Al jüregi men aqılı nemese tili kem bolsa ne boladı?» –  dep swrağanda: «Jürek kem bolsa, topta söz ayta almaydı, aqılı kem bolsa, jön jauap qaytarmaydı, aqıl men jürek teñ bolıp, tili kem bolsa, aqılınıñ bar-joğı bayqalmaydı, jigitke äueli bilim kerek, ekinşi ğılım kerek, wşinşi wğım kerek, Abay da osını meñzegen boluı kerek!» –  degen jauap qaytaradı.

Mwhtar Äuezov Abay turalı jazğan maqalasında («Är jıldar oyları») «Bir aytqandı wğıp alu, wqqanın wmıtpau, el sözinde solardı kerekke jaratıp,äñgime arasına kiristirip otıru şeşenderge köp jayılğan salt edi. Abayğa da sol parız siyaqtı bolğan. Jas jigit bilgen önerin keregine jaratıp, kelistirip, körkeytip söyleytin boladı, el közine şeşen bolıp körine bastaydı», – dep jazadı. Bwdan şeşendik sözderdi el auzına ilingen aqındar da jii qoldanıp otırğan degen pikir tüyuge  jäne Abaydı şeşender qatarına qosuğa bolatının bayqaymız. Abay mektebinen tälim-tärbie alğan aqındar da şeşendik dästürdi jalğastırğan.

Elimizdiñ täuelsizdik aluı halqımızdıñ  mädeni qazınasına,  ädebiet ülgileri men jır mwrasına jañaşa közqaraspen qarauğa onı, wlttıq mäni bar baylıq retinde qamqorlıqqa alu mümkindigine keñ jol aştı. Qazaq ruhaniyatınıñ kölemdi salası – aqındar şığarmaşılığınıñ bastauında qazaqtıñ bas aqınına soqpay kete almaymız. Biraq, Abay aqın ğana emes, el bastağan kösem, sözge jüyrik şeşen, belgili qoğam qayratkeri bolğanın qadap aytuımız kerek.

Aqındardıñ  ädebiet tarihı sahnasına şarıqtap köterilgen twsı HİH ğasır. Bwl ğasır qazaq qoğamında ülken sayasi-ekonomikalıq reformalar jürgen uaqıt. Ekonomikalıq reformalardıñ bastamaşısı jäne jüzege asıruşı Resey ükimeti boldı.  Otarşıldıqtıñ şeñgelin qazaq dalasına saludı äbden kesip-pişip, şeşip alğan Resey  eñ aldımen sayasi reformalardı jüzege asıra bastadı. Aldımen ğasırlar boyı qalıptasqan handıq jüyeni  saylanbalı swltandıq jüyemen auıstırdı.  Mwndağı otarşıldıq jüyeniñ bastı maqsatı «han – bireu, halıq – tireu» degen jıldar boyı qalıptasqan qalıptı wğımdı joyıp, bir tizginge bağınıp üyrengen jüyeni işinen qiratu, tübegeyli küyretu boldı. Osı twsta han twqımın öziniñ alğırlığı, biliktiligimen jeñip, «qaradan şığıp han atanğan  Qwnanbay» sekildi qayratkerler  sayasi sahnağa köterildi.  Handıq jüye swltandıq jüyege auısqannan keyin ol köp wzamay tağı bölşektenip,  patşanıñ pärmenimen bolıstıq jüyege köşirildi.  Süytip, qazaqtıñ  sayasi sahnağa jetken biliginiñ şıñı bolıstıqtan äri aspadı. Onıñ öziniñ Abay aytqan «Bolıs boldım, mineki» sekildi zardabı köp boldı.

Patşalıq Reseydiñ wstanğan «Bölip al da, biley ber» degen sayasatı zımiyan qağidanıñ şeñberinde qwrıldı.  Abaydıñ: «Bas-basına bi bolğan öñkey qiqım, minekey, bwzğan joq pa eldiñ siqın?!» – dep aşınatın aşı zapıranı osı sayasattıñ äseri bolatın.

Handıq jüyeniñ sahnadan ketui ruhani dünieden jırau-jırşılardıñ da ketuine alıp keldi. Han biligi men qaraşa tileginiñ köpiri bolğan  jıraulardıñ ornın äleumettiñ  mwrat-maqsatın közdeytin, olardıñ mwñ-mwqtajın öz köñiliniñ jabırqau  küyine salatın aqındardı ruhani sahnağa köterdi. Sonımen birge el biligi ru basılardıñ qolına tolığımen köşip, qara qıldı qaq jarğan, söz wstağan biler märtebesi qaytadan biiktedi. «Elge bay emes, bi –  qwt», «Bi ekeu bolsa, dau törteu boladı» degen qanattı sözderdiñ äleumet sanasınan berik orın alatın kezi de osı tws. Biler men şeşenderdiñ sayasi märtebesi qazaq qoğamınıñ twrmıs-tirşiliginen körnekti orın aldı. Abay men Şoqannıñ    saylauğa tüsui  sol däuirdiñ sayasi şındığın beynelese kerek.

Şoqan «şeşen» degen söz kemeñger, parasattı, aqıldı bildiredi dep jazsa, Abay ğwmırnamasın tereñ zerttegen A.Baytwrsınov, Ä.Bökeyhanov, M.Äuezov Abayğa sözge jüyrik, şeşen degen bağa beredi.

A. Baytwrsınov: «Zaman bwrınğıday bolsa, Abay alaştıñ ataqtı bileriniñ biri boluı şübäsiz. Bilimmen bi bolıp, jwrt bileytin zaman ötip, tasıñ bi bolatın zamanğa qarsı tuğan. Bilimi köpter jwrt bilemey, malı köpter jwrt bileytin zamanğa qarsı tuğan. Abay jwrt aldına bilimin salğanda, basqalar malın salğan, jwrttıñ beti malğa auıp, el biligi Abay qolına erkin timegen», –  deydi.

Aqındar sekildi biler men şeşender de elge erekşe sıylı, asa bedeldi adamdar. El auzındağı äñgimelerge qarağanda, bilerge degen iltipat ayırıqşa bolğan jäne olar ömirde sirek kezdesetin darındı twlğalar esebinde bağalanğan. Mäselen aqındardı qanşa qwrmet twtsa da, «qazaqta ekinin biri aqın» degen ( dwrısı öleñşi) söz bar. Al biler turalı: «Batır degen baraq it, eki dolı qatınnıñ biri tabadı, bi degeniñ bir bwlaq, qatınnıñ ilude biri tabadı», –  deydi. Nemese: «Ne qadirli biiñ bolsın, ne bi tüsetin üyiñ bolsın», –  deydi. YAğni, bilerdi qabıldap, küte alatın üydiñ özi qadirli  degendi meñzeydi. Abay bolsa, auzımen oraq orğan öñkey qırt dep bağalağan mıljıñdardı wnatpağanı beseneden belgili. Sözderi biri jamau, biri qwrau, ärkimge maqtau öleñ aytqıştar da aqın köñilinen orın taba almauı sondıqtan. Mine, sodan da Abay özin eş uaqıtta aqınmın dep aytpağan.

M. Äuezov Abay turalı jazğan zertteuinde: «Osı künge şeyin bizde Abaydıñ söz baylığın teksergen eñbek joq.  Biraq, qazaqşasın oqığan adamnıñ barlığına Abay tiliniñ asa bir mol, bay til ekenin  tanu qiın emes... Jäne şeşendiktiñ özi de tapqırlıq pen kesteli sözden, kelisimdi, wtımdı oylardan qwrılğanı da aqındıqtıñ bir ağayını. Abay sol uaqıtta da aqın... Aqındığın jäne mol qoldanğan, künde sınğa salıp, öz önerin künde bezep otırğan aqın. Onısı jäne ömir qwrılısına  künbe-kün, qolma-qol wştasıp otırğan aqındıq.  Bir jağınan jüyrik şeşen, äsem, wşqır sözdiñ aqındığı. Öleñdi, suırıp salma aytıstı Abay oyında da, şında da köp qoldanıp jürgen. Biraq, özin aqınmın dep sanamağan», – deydi.

Osı sözdi qazaqtıñ köptegen aqını men şeşenine baylanıstı aytuğa äbden boladı. Şeşendigimen tanılğan aqın keyin barıp aqın degen atqa ie bolğan. Al  aqın bolıp tanılsa da, tanılmasa da, şeşendik tapqır sözimen, aytqıştığımen  közge  tüsken  kisiler  ğana bi  atanğan. YAğni,  tapqırlıq  jäne kelisti söz, jüyeli oy aqın men şeşenge ortaq. Biraq, aqındar men şeşenderdiñ ara jigin ajıratu olardıñ halıq sözin söyleuine, dauğa tüsip, bilik aytuına baylanıstı bolğan. Mwnı aqındar men bi-şeşender ömiri men önerinen, önegesinen  köremiz.

Aqındıq önerdiñ bastauı şeşendikten bastalğanı köp däleldi  qajet etpeytin qağida. Mäselen, Nwrjan Nauşabaywlınıñ özin taqtaq dep atauı Jirenşe şeşen sekildi şeşenderden ülgi alğanın körsetedi. Al köptegen aqındar aytıstarı bilerdiñ aytısına wqsaydı. Şeşendik pen aqındıqtıñ dästürli jalğastığı men wqsastığın jäne sabaqtastığın Mwhtar Äuezovtıñ aqındar jırların biler aytısınıñ mısalına keltirgeninen de, şeşenderdiñ  pikirdi  äbden  däleldep, jan-jaqtı  sipattap aytuı sekildi qasietteriniñ köp jağdayda Abay şığarmaşılığınan   körinis tabuınan da  bayqaymız.

Suırıpsalma aqındardıñ taban astında şığarıp aytu qasieti şeşenderge de tän. Sonımen birge jamağattıñ ıqılasına bölenu, qoşemetşi tabu sekildi jağdaylar kez kelgen auditoriyada aqındarğa da, şeşenderge de ortaq. Şarşı topta söz bastaytın köregen kösemder men ötkir tildi şeşenderdiñ köpşiligi aqın degen atqa ie bolsa, ol aqındardıñ aqındığın ğana emes, oratorlıq talantın, yağni, şeşendik dästürge adaldığın tanıtadı. Şeşender de, aqındar da köşpeli halıqtıñ Asan-qayğı sekildi filosoftarı. Olardıñ beynesinen, aytqan sözderinen, artqa qaldırğan wlağatınan ömir şındığın tanimız. Jalpı alğanda, qazaq tilindegi «şeşen» söziniñ tüp-törkini de «şeşu» ekeni belgili. YAğni, äuel basta şeşender belgili bir daudıñ tüyinin şeşken, kesim kesken. «Bi» sözi bolsa eldi bilegen degen wğımdı bildirgen. Keyin barıp biler qazılıq rol' atqarsa,  qızıl sözde eşkimge des bermegen  dilmarlardı, Mirjaqıp Dulatovtıñ sözimen aytsaq, tilmarlardı halıq şeşen dep atay bastağan. Abaydı da endeşe tek aqın emes, şeşen dep tanığanımız abzal. Şeşendik söz ülgileri onıñ jırlarında ğana emes, qara sözderinde de ayqın körinedi. Bwl aqınnıñ qoğam qayratkeri esebinde ülken rol' oynağanın däleldeydi.

Älihan Bökeyhanov Abay ömiri turalı jazğan maqalasında: «Bozbalalıq jasına qaramastan Abay sol kezdegi qayratkerlerdiñ arasınan körnekti orın alıp, bidiñ zamanınıñ ötkenine qaramastan, onı el-jwrt bi etip sayladı. Jiırma jasqa jetkende Abay ot tildi şeşen, halıq ömiri men ädet-saltın, qazaq dalasındağı ataqtı bilerdiñ är isti şeşkendegi törelikterin jaqsı biletin dilmar atanadı.  Öziniñ biluge qwştarlığı men zerdeligi arqasında, qazaqtıñ ğwlamalarınıñ halıq auzındağı sözderin, maqaldarın, ertegileri men naqıldarın meñgeredi. Abay bilerdiñ şarttı türde saylanbay, talantımen bağalanatın eski zañı kezinde ömir sürse,  artister men jazuşılardıñ dañqı siyaqtı ataqtı bi atanar edi»,- dep jazğan bolatın.

Aqındar men biler, şeşender qoğam damuında gumanistik, moral'dıq-etikalıq rol' oynağanına kümän keltiruge bolmaydı. Sondıqtan da biz aqındıq jäne şeşendik öner qazaq halqınıñ ğasırlar boyı qalıptasqan, köne jıldar qoynauınan bügingi künge deyin jetken halıqtıñ mädeni mwrası deymiz.

S. Säduaqasov  kezinde  «Trudovaya Sibir'» jurnalında jarıq körgen «Qazaq ädebieti» dep atalatın tarihi-taldau maqalasında: «Suırıp salma aqın-jırşılar  qolına dombıra alıp, auıl-auıldı aralap, baylardıñ üyine tüsip, wlan-asır toylarğa qatısıp, än şırqap, maqtau öleñ aytatın. Eki aqın kezdese qalsa, taban auzında aytısa ketip, ärqaysısı öz ruın madaqtaytın. Aytıs olardıñ bireui äriptesiniñ darınına tänti bolıp jeñilgenin moyındağanşa sozıla berer edi. Al basım tüsken aqınnıñ jeñisi öziniñ ğana emes, bükil ruınıñ märtebesi sanalatın. Demek, olar da orta ğasırlıq seri sarbazdar siyaqtı. Ayırmaşılığı, tek bwrınğılar qarumen şayqassa, bwlar sözben semserlesedi. Jeñilgen sarbazdıñ jeñiskerge tänti bolatını siyaqtı jeñilgen aqına da basım darınğa bas iip qaytıp, onıñ ruı bwrınğıday eñsesin asqaq wstap jüre almaytın», –  dey kele, mal tauıp, payda körudi jat sanağan aqındar da az bolmağanın atap körsetedi.

Ahmet Baytwrsınwlı: «Qazaqta aytıs öleñ köp. Biraq, bwlar da el işinde joğalıp, sirep baradı. Jazu jayılğan sayın aytıs öleñ azayıp, qwruğa bet alıp baradı. Onıñ da bärin jazıp alıp qalmasa, bwl da anayı ädebiettiñ öşetin, joğalatın türi», –  degen.

Qazirgi uaqıtta biz aytıs öneriniñ jazba ädebietpen qatar damıp kele jatqanına kuä bolıp otırmız. Bälkim, Aqañ aytqanday, tübinde öşip ketui de ıqtimal.  Biraq, aytıstıñ keñ qanat jayıp, tamırlanıp ketui sebebinen ol äli de örkendeu üstinde.  Tipti biraz uaqıt öşip ketti degen aytıs öneri täuelsiz qazaq elinde qayta jandandı. Dästür jalğastığı äli de sabaqtasıp jatqanın qazirgi aytıstardan köruge boladı.

Osı orayda ortağa salar bir oy, ğılımi aynalısqa «aqınğa» qosa «aytısker» degen söz  engizilse, öte orındı bolğan bolar edi. Öytkeni, aytıs aqındarı men professional, yağni jazba aqındar turalı el işindegi wğımdar ärtürli. Olardıñ wqsastıqtarınan köri ayırmaşılıqtarı köp ekenine köbinese män berilmeydi. Sondıqtan da Abaydıñ janına Jambıldı aparıp qoyu, nemese kez kelgen körnekti aqınnan Qazaqstannıñ halıq aqının (bwl jerde äñgime aytısker turalı) biik qoyu jaraspaydı. Aytıskerler men aqındardıñ qoğamdıq qayratkerligi turalı söz qozğar bolsaq, onda olardıñ ärqaysısınıñ eñbegine, jasağan isine, bedeline qaray bağa berilui kerek. Al äri jazıp, äri suırıp salıp aytatın aqındardı aqın äri aytısker dep qosarlap atağan orındı sekildi.

Sondıqtan da qazaq halqınıñ kemeñger perzenti, wlı aqını Abaydı keybir zertteuşiler ol öleñdi suırıp salıp ta aytqan dep abıroyın aspandatqısı kelgen niet bayqatsa, odan Abaydıñ aqındığı asıp ketedi dep ayta almaymız.

Abay jırları men qara sözderin oqığan adam onıñ ärbir sözin salmaqtap, oylanıp-tolğanıp, tebirenip jazğanına kümän keltire almaydı. Sol sözderden qoğam damuı turalı aytqan oqşau oyların tabadı. Endeşe Abaydıñ ärbir sözine biz de abay boluımız kerek.

Artına ölmeytwğın iz qaldırğandar qatarına Abay qadirli inisi Ospan pen süyikti wlı Äbdirahmandı da qosadı. Öytkeni, aqın sözimen aytsaq, «Ospan kisiniñ malın jemegen, mal swrağan kisige, «joq, qayteyin?!» demegen, quatı artıq, oyı keñ, jwrttıñ bärin şenegen, dosına jaz, jauğa ayaz, alısqandı demegen, adaldıq üşin alısıp, jegişke aqı töletken», şındıq üşin küresken qayratker. Äbdirahmanğa arnalğan öleñinde aqın:

«Jasqa jas, oyğa käri ediñ,

Atañnıñ atın joymağan,

Zamana, netken tar ediñ,

Sol qalqamdı qoymağan?» – dep ah wradı. YAğni, Abaydıñ ümit artarı Ospan sındı qayratker twlğalar, Äbdirahman tektes bilimdi  jastar.

Wlı aqınnıñ «Edinica bolmasa, ne boladı öñkey nöl» – degen joldarında  qayratkerdiñ wlı maqsat asuındağı mwratı jatır. Edinica – köş bastauşı, qazaqı wğımmen aytar bolsaq, qoy bastaytın kösem serke. Adasqan halıqqa jol körsetuşi, jön silteuşi. Edinica qisıq ketse, düniya bülinedi. Edinica tura jürmese, arttağı nölder esepke alınbaydı. Edinica bolmasa, basqa sandar esepşotqa salınbaydı. YAğni, edinica degenimiz – halıq qamın oylağan hakim.  Abaydıñ özin de edinica deuge boladı. Aqın aytqan edinica-birlik osı küngi tirlikke jetkizip otır. Edinica – sağat tilindey mezgildi däl körsetui kerek, uaqıttan qalıp ta qoymauı kerek, ozıp ta ketpeui kerek.

Abaydıñ qoğam qayratkeri esebindegi tağı bir ülken erekşeligi, onıñ qanşa ğasır ötse de  aytqan oy-tolğamdarınıñ keleşekke nwsqa boluı der edik. Öz zamanınıñ minbesinen ğana söylegen, belgili bir kezeñde ğana özindik ornın alatın twlğalar az emes. Arada biraz uaqıt ötken soñ olardıñ özderi de, sözderi de wmıt boladı, öytkeni, olardıñ mezgil şeñberine säykes is-äreketi wzaqqa şaba almaytın jüyrik sekildi alısqa apara almaydı. Abay qoğamnıñ ozıp tuğan, qimılı adam ğwmırına jeter-jetpes qayratkerlerden oq boyı ozıq twrğan  qasietti twlğa.

Aqılbek Şayahmet,

Ahmet Baytwrsınov atındağı QMU professorı, Mahmwt Qaşqari atındağı türki älemine siñirgen eñbegi üşin halıqaralıq sıylıqtıñ, «Alaş» halıqaralıq ädebi sıylığınıñ laureatı.

Abai.kz

2 pikir