Jeksenbi, 22 Qırküyek 2019
Swhbat 6445 31 pikir 9 Qırküyek, 2019 sağat 14:44

Halıqtı tozaqpen, aqıretpen qorqıta berudiñ qajeti joq

Qazaq tarihındağı islam dininiñ rölin zerttep  jürgen tarihşı-dintanuşı Jaras Ahanmen elimizdegi bügingi dini ahual, din salasındağı oñaltu jwmıstarı men teolog mamandardıñ jağdayı turalı swqbattı nazarlarıñızğa wsınamız.

—  Jaras mırza, siz islamdı tarih twrğısınan zerttep jürgen tarihşı jäne dintanuşı mamansız. Ruhani tarih turalı jazbalarıñızda jii aytasız. Bügingi küni qazaq tarihındağı islamnıñ rölin dwrıs tani alıp jatırmız ba?

— Joq, ruhani tarihımızdı biz äli tolıqtay tani almay jatırmız. Tani almay jatqanımızdıñ kesirinen, türli radikaldıq bağıtqa kirip ketken bauırlarımızdıñ sanı artıp ketti. Tarih azamattıq jäne ruhani degen eki bölikten twradı. Qazirgi bizdiñ tarihşılar sonıñ azamattıq tarihın büge-şügesine deyin zerttep jatır. Biraq ruhani tarih müldem zerttelip jatqan joq. Ruhani tarih ne üşin kerek desek, ol tarih seniñ bolmısıñ, negiziñ, janıñ, ruhıñ. Osı tarihtıñ ruhani tarihına birtindep kirgen kezde, qazaqtıñ ruhani tarihın islamsız tüsinu mümkin emes.  Öytkeni kez kelgen jırıñız, aqındardıñ sözderi men danışpandarımızdıñ oylarında, neşe türli hikmetter men añız-äñgimelerdiñ barlığında islamnıñ negizi bar. Sodan zerttep-zerttep kelip qarağanımızda, bükil qazaqtıñ negizin, bolmısın qwrap twrğan mädeni bölikterdiñ barlığında islamnıñ ornı bar ekenin kördik. Qazir köpşiligimizdñ aytatınımız wltjandılıq, islam men wlttıq dästürdi, mädeniet pen senimdi  baylanıstıru. Jalañ din eşqaşan adamdı jaqsılıqqa aparmaytını tüsinikti(öytkeni din sanağa öte auır närse), jalañ mädenietpen de adamnıñ ruhı oyanbaydı, sebebi, qwdaymen baylanıs joq. Bügingi qoğamda bärimiz mwsılmanbız, qazaqpız degenimizben işinara birneşe kategoriyalarğa bölinip jatırmız. Äleumettik jeliler men sayttarda adamdardıñ arasındağı sözderdi oqısañız, bizdiñ qasietti närselerimiz ortaq bolğanımen, äñgimemiz üylespeydi. Bwnıñ bäri adamnıñ ötken ruhani tarihı men öziniñ dini seniminiñ halıqpen baylanısıp, berilmegenidigi. Bwl qalay berildi, adamnıñ janı solay tiriledi.

Qazaqstanğa nağız tauhid 90-şı jıldarı keldi degen qoğam qayratkerleri boldı. Jalpı dini bilimin jetildirgisi keletin jastarğa kimdi tıñdamaq kerek?

— Bizde Qazaqstan Mwsılmandar Dini Basqarması degen qara şañıraq bar. Ol jerde bilimdi ğalımdar jeterlik. Ol kisiler eşqaşan jeke dara öz pikirlerin bildirmeydi, onda kelisilgen türde Müftiyattıñ tarapınan aytılatın pikirlerdi qoğamğa taratadı. Biraq Müftiyatta äli künge deyin qazaq bolmısı men mädenietin, dästürin islammen baylanıstıru keş damıp kele jatır. Onı biz aytıp ta, körip te jürmiz. Bwğan ne kedergi bolıp  twrğanın özim tüsinbeymin, ärkim ärtürli pikir aytadı. Qanşa degenmen QMDB-nıñ abıroyı biz üşin öte mañızdı, ol bizdiñ qara şañıraq. Dinge qatıstı jar astınan jik şıqqan kezde, bizdiñ bağdarşamımız mindetti türde QMBD boladı. Biz oğan eşqaşan da til tigizbey, sol qara şañıraqtı damıtuğa qolımızdan kelgenşe üles qosıp, tıñdar qwlaq bolsa, sıpayı sın ayta biluimiz kerek. Jañağı qazaqqa tauhid 90-jıldarı keldi ağalarımızdıñ sözine kelsek, qazaqta: «Jañılmaytın jaq, sürinbeytin twyaq» bolmaydı deydi. Ol ağalarımız qazaqı bolmıstı qazir qoğamğa taratıp, aytıp jatır. Biraq ökinişke oray, sol jıldarı qatelesken azamattarımız din ğalımdarı emes. 90-şı jıldarı bizge ärtürli qorlar arqılı ağımdar keldi. Bizde din mamandarı bolmadı, ökinişke oray, bizdiñ şölirkegen keybir qayratkerlerimiz bwl azamattarmen baylanısqa şıqtı. Biz jañılısqandarğa qaşan da keşirimmen, sabırmen qarau kerekpiz. Eger ol azamattar qazir qoğamğa, wltqa, memleketke, bizdiñ wlttıq müddege qızmet etip jatqan bolsa, nege onı tüsinispeske, keşirmeske?! Al eger äli sol änin aytıp jürgen bolsa, onda keşiriñiz qazaqqa bwl jau. Tauhid eşqaşan Qazaqstanğa 90-şı jıldar kelgen emes. Biz ata-babalarımız wstanğan taqualıqqa äli kele almay jatırmız.

— Nege biz onday küyge tüstik?

— Nege desek, sonıñ bäri tarihımızdı bilmegennen. Al onı bileyik desek, bizge Keñes ükimeti tapsırıspen tarih jazıp berdi. Ol tarih äli künge deyin bizdiñ sanamızda, äli künge deyin bizdiñ tarihşılar orientelisterdiñ jazğan sözderine, däyektemelerine qarap, süyenip, küni büginge deyin sol tarihtı jalğastırıp kele jatır. Bizdiñ tarihımızdıñ köbisi ötirik, oyğa sıymaytın närseler bar. Biz tört mıñ jıl artqa şeginsek, qazirgi imperiyalardıñ eşqaysısı ol kezde joq.  Tört mıñ jıldan beri biz saqtıñ, ğwnnıñ, Türik qağanatınıñ, odan keyingi Oğız, Qarahan memleketteriniñ, Qıpşaq handığınıñ, Altın ordanıñ, Qazaq handığınıñ kezinde Orta Aziyanı jauladı, Euraziya keñistiginde qalay imperiya boldı degendi keybir azamattar bilmegendikten, solay aytıp jatqan şığar. Sebebi biz eşqaşan tauhidten ajırmağanbız. Bir Allağa, arğı-bergi de bir Täñirge tabınğanımız tarihta bar. Adam tarihtı bilmegen kezde, şatasadı. «Adam bilmegenniñ – jauı» deydi ğoy, radikalizmmen sottalğan azamattarmen swqbat jürgizuge keybir türmelerge barğan kezde solardıñ köbisi «ata-babamız adasqan, dindi wstanbağan» dep ayttı. Sodan keybir radikaldardıñ ruın bilip alıp, ataların zerttep, sol rudan şıqqan taqua bolğan, batır, bi, şeşen bolğan azamattardı aldına tarttıq. Köbisi oylanıp qaldı, keybireui mağan: «Meniñ ata-babamdı tauıp twrsız, arı qaray osını zerttey beresiz be?!» dep ötiniş ayttı. Ğazali: «Adam nege sense, sol onıñ älemi boladı» deydi. Salafitterdiñ sırttan kelgen uahabilerdiñ älemine sengeni üşin biz olardı kinälauımızğa boladı, biraq jazğırmauımız kerek. Onıñ sanası jau, biraq özi jau emes. Biz oñaltu jwmıstarı kezinde osı närselerdi tüsinbeymiz. Onıñ özin jau qılıp alamız. Sosın bizdiñ sanamızda «salafit eşqaşan oñalmaydı» degen pikir qalıptasıp qalğan. Ol öte qate pikir.Salafitter bwrın qazaqı bolmıspen jürgen adamdı qalay salafit qıldı, biz qaytadan onı öz bolmısımızğa qaytaramız degen senim bolmaytın bolsa, ol radikal küyinde qala beredi.

Joğarıda köpşiligimizdiñ «salafit eşqaşan oñalmaydı» degen pikirde ekenimizdi atap öttiñiz. Mwnday pikir qalıptastıruğa ne sebep, teolog mamandardıñ  oñaltu jwmısında nätije bolmauınan ba, älde, elimizdegi din salasındağı ideologiyanıñ älsizdigi me?

Bizdegi oñaltu salasındağı köp teologtar  köñil ilimin ğılım därejesinde tanığısı kelmeydi. Ökinişke oray, salafitterdiñ adamdardı kinälaytın psihologiyasın keybir mamandarımız özderine siñirip alğan. Keybir teologtar sıni pikir-talastan qaşadı. Bizdiñ ortalıq bükil oñaltu jwmıstarın bir vertikal bağıtta wyımdastıruı qajet. Biz onı aytıp ta jürmiz. Ministrlik qanatında istep otırğandıqtan qızmetimdi oylap, mwnday olqılıqtardı aytpasam da boladı, biraq halıqtı oylasaq bwl mäseleler aytıluı tiis. Mağan qızmet emes, qızmet etu mañızdı. Bizde maman tañdau mäselesinde qızmettiñ qwlı bolğan adamdardı tañdap aladı da, nätije şıqpaydı. Al qızmet etip jürgen azamattarda minez bar, olardı osı iske itermelep twrğan sol minezi. Abay ayttı ğoy: «Aqıldı saqtap twratın – minez degen qalıp» dep. Osı minezdiñ kesirinen köp bizdiñ bilikti azamattarımız toqpaqtanıp, şette, qoğamğa renjip jür. Sondıqtan biz qoğamdı oñaltu salasına wlttıq bolmıs pen islamdı tüsine alğan mamandardıñ şoğırın qalıptastıra alsaq, onda bizdiñ sanamız birizdilikke tüsedi. Jañağı oñaltu salasındağı «köñil ilimi» turalı aytıp jatırmız, Abay: «Mwñdasqan köñil de kir qalmas» deydi. Bizde salafittermen mwñdasa almau, olardıñ köñilin aulay almau, köñil ilimin ğılım därejesinde kötere almağandıqta oñaltu jwmıstarında nätije joq, bir orında twrmız. Eger bwl fakti qate deytin bolsa, keşiriñiz, men Oralda oñaltu ortalığın altı jıl basqardım. Odan beri ğılımi-zertteu jwmıstarınan da körip otırmız. Japoniya, Koreya, AQŞ, Germaniya sındı damığan memleketter «köñil ilimin» ğılım därejesine köterip tastadı. Al biz «zayırlılıq» degendi äli künge deyin tüsinbeymiz. Zayırlılıqtı – ateizm dep tüsinemiz, eşqanday bilim, ruhaniyat salasına dindi jolatpau kerek degen tüsinik bar. Ökinişke oray, imamdarımız halıqqa zayırlı dep belgilengen ortağa mädenietti attap barıp tüsude. Sol jerden qaqtığıs tuındauda. Memlekettik qızmet wyımdarı, mektep orındarı: «Siz bizge dindi tikeley tüsindirmeñiz» dep din mamandarın  kirgizbeydi. Nege. Öytkeni özimiz dindi mädeniet arqılı tüsindirudi äli üyrene almay otırmız.

— Öziñiz aytıp otırğan konfliktini şeşudiñ qanday oñtaylı joldarı bar?

— Ol dindi qoğamğa mädeniet arqılı kirgizu.  Sonda zayırlılıq ta saqtaladı, ekinşiden, halıqtıñ sanasında islam men wlttıq bolmıs, mädeniet birigedi. Kezinde radikalizm mäselesi tuındağan şaqta Germaniya öziniñ şirkeuine basımdıq berdi, ağılşındar «Anglikandıq şirkeudi» mektepke pän retinde engizdi, sol siyaqtı Türkiya, Malaziyanı aytar bolsaq mısal köp. Qıtay Konfuciydi engizdi, al bizder engize almaudamız. Mektepterde «dintanu» degen fakul'tativ bar, biraq ol jerde dinniñ tarihı ğana. Ol halıqqa kerek emes, ondağı tarihşı mamandardıñ da käsibiligi joğarı dep ayta almaymın. Bwl jerde qazaqtıñ mädenieti men islamdı biriktirip, mädeniet tilimen oquşılarğa, memlekettik qızmetşilerge, halıqqa siñiru kerek. Osı bağıtta jwmıs isteu kerek. Bizde qazir ädebietşiler men tarihşılar, mädeniettanuşılar öz aldına jür, keybireuler täñirşildikti añsaydı, mına jaqta imamdarımız «jalañ» islammen jür, salafitter özinşe bir älem, ateister bar. Mwsımanbız degender ğibadattan alşaq, qarap otırsaq qoğam birneşeu bolıp bölşektenip ketken. Osınıñ saldarın qazir körmesek, qaşan köremiz. Türkiyada bayqasañız, sayasatqa dini jamağat aralastı, Erdoğan ülken reforma jasadı. Qazirgi tañda Türkiyada, Malayziyada islam men wlttıq ideologiyanı biriktirgen ideologiya qalıptastı. Adam bäribir jannıñ swraqtarın izdep twradı. Basqa da köptegen memleketterde sonday jağday. Izrail'de iuddaizmdi wlttıq mäselelermen Konstituciyağa engizip qoyğan. Sol üşin biz özimizdi köptildi, köpdindi demey, wlttıq mäselelerge den qoyuuımız qajet. Olay etpegen jağdayda, qoğamda birneşe toptar qalıptasıp, artı azamattıq soğısqa äkeledi. Öytkeni adamnıñ äreketiniñ bärin sana bileydi. Danışpandardıñ «Neni oylasañ, sonıñ qwlı bolasıñ» degen sözi bar. Sol sebepti sananı, oydı özgertuimiz qajet dep oylaymın, odan basqa formula körip twrğan joqpın.

— Osıdan birneşe ay bwrın äriptesiñiz Asqar Sabdin mırza oñaltu ortalığında radikaldarmen jwmıs isteytin teologtarğa qosımşa qarajat bölinui tiis ekenin ayttı. Elimizdegi dintanuşı mamandarğa jasalıp jatqan jağday qalay, köñiliñizden şığadı ma?

— Dintanuşı mamandarğa qoldau jetispeydi. Mısalı, oñaltu salasında bizde ädisteme joq. Men körip otırğan  üş-tört ädisteme bar, biraq soğan bölinetin qarjı az. Oñaltu salasındağı öñirlerdegi, qaladağı mamandardı joq degende toqsanına bir ret bir-biriniñ täjirbielerin tıñdap, aralarında bayqau jariyalap, üzdik dep tapqan oñaltu salasındağı ädistemege milliondap qarjı bölse, ol mamandarğa motivaciya bolatın edi.  Dintanu salasında potencialı öte joğarı mamandar köp. Bäri twnşığıp jatır, sebebi, sanasın twrmıs bilegen. Olardıñ alatını arı ketkende 80-90 mıñ teñge, ol bala-şağasın asırauğa tolıqtay jetpeydi. Bäribir käsippen aynalısqısı keledi, bükil oyı men sanasın sol käsipke bwrğan. Eger sol oy-sanaların halıqqa qızmet etuge bwru üşin, qarjılandıru jağın qolğa alatın grant mäselelerin qolğa almasaq, bäri sol küyi qala beredi. Din salasındağı memlekettik tapsırıstıñ kemşin twstarı, ädisteme jazuğa mamandardı qarjılandıru joqtıñ qası. Bir mekemege berip qoyadı, bolmaşı aylıqpen ol mamannıñ ädistemege qwlşılıq tanıtuı qiın. Qwlşılıq tanıtatın mamandar minezdi bolıp keledi, minezdi bolğan adam öz pikiri bar, öz degenimen jazğısı keledi, joğarğı basşılıq jaqtan keletin «öyt-büyt» degenge ımırağa kelmeydi, aqır soñı jwmıstan ketedi. Osınday qoldau bolmağandıqtan, ädistemeni bir ortanqol maman jazıp şığadı.

— Elimizdegi din salasında şeşimin tappay jatqan tağı qanday özekti mäseleler bar dep oylaysız?

— Bizde mınanday bir özekti mäsele bar, halıqtı tozaqpen, aqıretpen qorqıta berudiñ qajeti joq. Alladan qorqu kerek, biraq onı süyudi de elu de elu-ğıp wstau kerek. Ekinşi mäsele, islamnıñ ruhın, küşin paydalanu. Sebebi bizdiñ halıq qwdayşıl halıq. Osı arqılı halıqtıñ ruhın käsipker boluğa, ğılımmen aynalısuğa, otanşıldıq sezimge bauluğa itermeleu kerek. Damığan Amerika, Europa sındı elderdi qarasaq olardıñ prezidentteriniñ söyleytin sözderiniñ barlığı motivaciyalıq sözder. Äygili Kembridj universitetiniñ mañdayında: «Sizdiñ janıñız ben qabiletiñizde joq qasietti, biz sizge bermeymiz» dep twr. Sondıqtan bizdiñ sözderimizde motivaciya bolmağandıqtan, halıqtıñ ruhın şarşatıp jiberdik. «Käsip jasa, käsip jasa» deydi, biraq käsip jasayın dese halıq ne isteu kerek ekenin bilmeydi. Halıqqa alğa wmtıluğa ruh jetispeydi. Islam qwndılığı boyınşa dünieni adal jolmen tauıp, sol tapqan dünieñmen jaqsılıq pen qayırımdılıq jasap twrsañ, ol dünie seniñ jännatıñ boladı eken.
Payğambarımız: jaqsı käsipte qwlşılıq degen. Al bizde ol närse kemşin. Payğambarımız: «Bwl dünie ahirettiñ egistigi» degen. Öytkeni tanım osı düniede. Al salafit radikaldardıñ köpşiligi: «Bwl dünie tozaq, bwl ömirden tezirek «jihad» jasap ketu kerek. Rahat ömirdiñ barlığı jwmaqta, ahirette» deydi.  Jalpı bizge nasihat, uağız jwmıstarında Allanı süyu men qorqudı teñ wstau kerek.  Qay isimizde de orta jol qajet.

Swqbattasqan: Qalieva. A.

Abai.kz

31 pikir