Beysenbi, 14 Qaraşa 2019
Tarih 1348 23 pikir 18 Qazan, 2019 sağat 10:38

Sök swltan Abılayhanwlı turalı birer söz

Jaqın künderi (2019. Qazan), tarihşı dosım, R.O... swrauımen, Almatıdan kelgen, köptegen jıldar boyı Qazaqstannıñ ruları ornalasqan eski kartalardı jinaqtauşı, zertteuşi Ä.T... ağamen birge Sök Töre Abılayhanovtıñ (tegin äzirge orısşa jaza twralıq) basına barıp qaytqan edik. Qazaqtıñ Wlı Hanı Abılay wrpaqtarı Jetisuğa qalay kelgeni, qaşan kelgeni turalı birtalay tarihi mälimetter, onıñ üstine el auzınan jetken biraz derekter barşılıq. Äytkenmen, qazağımnıñ ötken tarihtı añızğa aynaldırıp jiberetin ädetimen jäne orıs zertteuşileriniñ tolıq tüsinbegendikterinen (mısalı,  Atkinsonnıñ qatelesip, Sökti «Zuka» dep jazıp, Tezek Töreniñ äkesi, Şoqannıñ qayın atası degeni bar) key oqiğalar jelisi naqtı derekterge qarağanda köbine äñgimege wqsap ta ketedi, biraq sol aytılğandardıñ köbi tarihi qwjattarmen rastalıp ta otıradı. Bizdiñ tabiğatınan zerek halqımız eş närseni wmıtpaydı. Bwl jolı da eski kartalardı zerdeley otırıp (Orısşa «2997 M Sek' tyure» belgisi qoyılğan, orıs kartograftarınıñ wqıptılığı keremet...), osı orın, Sök Töreniñ tura jatqan jeri ekenine naqtı köz jetkizdik. Bwl kisi turalı birtalay tarihi qwjat-derekter bar, alayda, keyingi zertteuşilerdiñ (öz zamandastarınıñ da)  onıñ äleumettik-sayasi közqarastarı, el basqarudağı qızmeti turalı türli teris pikirler de (key Orıs biligi ökilderiniñ mısqıl-ironiyalıq sözderi, keyingi qazaq zertteuşileriniñ «orısşıl, otarşıldıqtı özi qoldağan, Kenesarığa qarsı şıqtı...» degen siyaqtı...) aytıladı.

Kenesarı Han serikterimen opat-şeyit bolğannan keyingi, barlıq Jetisu öñiriniñ tarihı, ataqtı Tezek Töreniñ esimimen baylanıstı ekeni belgili! Sondıqtan, bar qazaqqa belgili osı twlğa turalı biraz derekterdi qarağanımızğa baylanıstı, atalıp otırğan Sök Töre turalı da birşama oqiğalardı, keybir belgili siltemelerdi körsetip, izdep jatpay-aq, esimizde qalğandarımen oquşılarmen oy böliskim keledi.

Bizge jetken derekterge säykes (auız-eki; Rumyancev; Uälihanov t.b.), Wlı Han Abılay bastağan Qazaq eli, ata jwrt Jetisudı joñğardan bosatqan soñ, el birtindep, osında qayta qonıstana bastadı (keybir azdağan ru adamdarınıñ şapqınşılıqta üdermey, osında, qalmaq qaramağında qalıp qoyğandarı da bar). Abılayhan sol twsta öz balaların jan-jaqtağı elderge (köbine sol elderdiñ igi-jaqsılarınıñ swrauımen) jiberip otıru sayasatın wstanğan. Hannıñ bwl köregendigi bar qazaqtı biriktiruge arnalıp, sol zamanğa säykes, öte oñ nätijesin körsetti. Onday jerlerge barğan wrpaqtarı elmen tez arada ağayın-tuıs, qwda-jegjat bolıp, bar qazaqtı basqaruğa oñtaylı boldı. 

Jetisu eline aldımen ülken wldarınıñ biri (Han Uälimen bir anadan, yağni, qaraqalpaq begi Sağındıqtıñ qızı Sayman Hanımnan tuğan), Abılay atınan Cin imperiyasına amanat-elşi bolıp barğan, Taşkentten bastap bar Üysin, yağni, Wlı Jüz elin basqarğan, talay şayqastarğa da qatısqan, qazaq balası han atağan – Ädil swltandı jibergen. Bwl swltanğa Cin imperiyası da oñ qarap, öz taraptarınan ülken därejeli «Gun» ataq-şenin bergen. 

Abılay Han qaytqan soñ, Qoqan handığı nığayıp, jergilikti qazaqtarmen baqtalastıq küşeygen, sonıñ artı köterilis-soğısqa alıp kelip, «täşkendikter» Jünis qojanıñ bastauımen qazaqtardı (dulat t.b. rular) ığıstırıp şığardı. Sol kezderdegi qaqtığıstarda, Ädil Swltan 1815 jılı Taşkent tübinde opat boldı degen oydamın. Tağı bir derekte 1820 jılı Merke tübinde delinedi, alayda, sol kezdegi oqiğalardı saralay kele, birinşi derek tura dep esepteymiz (swltannıñ jatqan jeri belgisiz, äzirge, naqtı bilem degendi estimedim. Taşkent arhivinde derekter bolu kerek). Mine sol, Han Ädildiñ wldarı (orıs derekterinde on, qıtay derekterinde on eki, qazaq şejirelerinde tağı eki-üşeuiniñ esimi qosıladı) Taşkent tübinen ığısıp kelip, qazirgi biraz Jambıl, Almatı oblıstarınıñ jerine ie boldı. İle özeniniñ sol jağındağı Alban (bir böligi), Dulat, Istı, Oşaqtı, Şapıraştı, Sirgeli t.b. rulardı (köbine Äli Ädilwlı Swltan, orısşa Ali (Gali) Adılov) basqarıp twrdı (Nessel'rodeniñ raportında qaramağında 165 mıñ er adam bar delingen). Oğan, 1846 jılğı Lepsi özeniniñ boyındağı Orıs biliginiñ qısımımen ötken, Wlı Jüzdiñ 5 ruın (Dulat, Alban, Suan, Şapıraştı, Jalayır) Imperiya qwramına alu jäne Kenesarını qoldamau turalı qaulı qabıldanğan s'ezde, Wlı Jüzdiñ Ağa Swltanı jäne mayor şeni berildi. Osı qaulıda Sök Töreniñ de qolı, möri bar (Rumyancev, Atkinson). Alayda, bwl jerde Orıs biliginiñ özderiniñ de moyındaytınınday, «...olar Kenesarıdan tolıq bas tartıp ketken joq, jasırın bolsın baylanıstarı bar...» bolğanın ayta ketuimiz kerek.

İle özeniniñ oñ jağınan Taldıqorğan öñirine deyingi aralıqtağı (Alban (bir böligi), Jalayır, Şapıraştı (bir böligi), Suan (bir böligi), Qaraqalpaq, Türikpen t.b. rularına Ädil wldarı Abılay (Qwlan), Eralı, Nwralı (Tezek Töreniñ äkesi), Mamırhan, Tölek, Begalı, Tinäli t.b. swltandar törelik qwrdı (1825 jılğı Zibberşteyn jazbaları mwnı tolıq rastaydı). Orıs biliginiñ aytuınşa «bwl swltandar öte auızbirlikti, ülkenderi Qwlan swltandı (jatqan jeri, Şoqannıñ «Mogila Kulan Hana» eñbeginde aytuınşa Talğar özeni boyında), bäri de tıñdaydı, ol swltanmen Cin imperiyası jaqsı qarım-qatınasta, tolıq sanasadı jäne barlıq sauda joldarın solar baqılauda wstaydı» delinedi. El sözi de bwnı tolıqtay maqwldaydı. Osı atalğan adamdardıñ birazınıñ wrpaqtarın qazirgi künde tügeldey bilemiz.

Abılayhannıñ Jetisudağı wldarınıñ biri – Rüstem Töre. Iä.., sol Kenesarı Hannıñ Balhaş jağasına (Jetisu jağındağı) keluine sebepker bolğan adam (derekterde Naurızbay aldın-ala kelip, ol kisimen kelisip ketken). Bwl jerde (S. Mwqanov t.b. qatelesken) «Kenesarını jau qolına tastap ketken osı Rüstem» degenniñ jalğan ekenin ayta keteyik, öytkeni, Rüstem Töre ol kezde qartayğan adam edi, Kene Hanmen birge Alatau jorığına barğan joq (Osı aytqanımız turalı zertteuşi dosım Arman Qiyatpen birge talay pikir alısqan edik jäne ol derek-oyların jazıp şıqtı. Sol jazbasın kelitirip, «Kene Handı jauğa tastap ketken qay Rüstem» attı, köpşiliktiñ sanaluan pikirtalasın tudırğan maqala jazğan edim, internet arqılı tabuğa da boladı...).  Bwl swltan turalı asa derekter bilmedim, tanitın wrpaqtarınıñ keybiri Jambıl oblısında twradı. Ol kisi qaytıs bolğanda, Ökimettik jerleu komissiyası qwramında Sök Töreniñ de bolğanı turalı jazba materialdı körgenim bar.

Endigi aytayın dep otırğanımız Abılay Hannıñ Jetisudağı (Taldıqorğan öñiri) üş wlı turalı mağlwmattar. El auzındağı derekterge süyensek, Jalayır eliniñ igi-jaqsıları hannan özderine törelikke osı Sökti swrap alğan eken, han oların maqwl körip, onımen birge bir anadan tuğan, Sığay, Tağay swltandardı qosa jibergen. Sığay men Tağay kädimgidey er jetip qalğan kezderi bolsa, Sök öte jas bala bolğan. Aldıñğı jazbalarımızda aytqanımızday, qazaq aqsaqaldarı özderine töre saylağanda ru qasietin (mentalitetin) boyına äbden siñiru üşin jasıraqtarın tañdaytın. Bwl dästürdi Jetisudıñ soltüstik-şığıs böligindegi «Nayman» rularınıñ da özderine Äbilmämbet Hannıñ (iä.., sol Äbilmämbet, handıqtı öz balasına bermey, Abılayğa bergen dana kisi) wlı Äbilpeyizdi de jas kezinde swrap äkelgen! Qazirgi wrpaqtarınıñ birazın bilemiz (Üşaral öñiri).

1825 jılğı Zibberşteyn jäne keyingi arhivtik qwjattarğa, oğan qosa, auızeki äñgimelerge süyensek, Sığay swltan da (jatqan jeri Labası tauınıñ Almalı mekeninde) el basqaruğa belsendi aralasqan, wrpaqtarı Jalayır eliniñ bir böligin basqarğan, keyingi wrpaqtarınıñ biri Hanqoja, wlı Täji swltan, bolıstıqtar qwrılğanda «Tau Jalayır bolısında» basşı bolıp, eldi jinastırıp, «Mırza-Qaraşapan» rularınıñ bii bolğan kisi. Tezek Töremen tığız baylanısta bolıp, el isin birlese şeşip otırğan (Qıtayğa qarsı soğısqa, öz qarajatımen qaru jinap, törtjüzden astam jasaqtı bastap barğanı turalı tarihi qwjattar bar). Qazirgi wrpaqtarınıñ birazın bilemiz.

Al Tağay swltanğa kelsek, köbine inisi Söktiñ qasında ömir sürgen (jatqan jeri Jalğızağaş-Biğaş auılınıñ mañı degen söz bar, anığın bilmedim). Qazirgi keybir wrpaqtarın bilemiz.  

Sök Töre (azan şaqırıp qoyğan atı – Süyik, orısşa dokumentterde Syuk Ablayhanov) Abılayhanwlı, el aytqanday 52 jıl boyı Jalayır, Şapıraştı (bir böligi) rularına törelik etti. El auzında «...Şüyirkeleskiñ kelse Sökke bar... Tentek köpke könedi, köpke könbese Sökke könedi...» degen mätelderdiñ keyipkeri bolğan, elge Sök atımen tanımal bolğan osı kisi. 

Derekter boyınşa Sök Töre, Abılayhannıñ qaytarınıñ aldında tuğan          kenje wlı (zertteuşiler 1779-1853...55 jıldar degendi körsetedi), yağni, tuğan jılı eki-üş jıl bwrınıraq boluı mümkin (han közi tirisinde Jalayır aqsaqaldarına bergeni ras bolsa) desek, wzaq ömir sürip, seksen-seksenen asqan şağında qaytıs bolğan.

Atkinsonnıñ 1850 jıldarı salğan suretinde de ol kisi qart adam ekeni körinip twrdı, key zerteuşiler, qasındağı üş äyelderi jäne wlı desedi (Atkinsonnıñ sureti astına Sök Töre jäne otbası dep jazğanı ras, alayda, bwl üş äyel öz äyelderi me, älde, kelin(der)i de bar ma jäne surettegi wlı ma, ol jağı belgisiz). Bwl jerde zertteuşilerdiñ surette nege 3 (üş) äyel dep jazğandarı tüsiniksiz, suretti mwqiyat qarasañız, Sök Töreden basqa eki äyel jäne eki jigit ekeni anıq körinip twr! Osığan baylanıstı aytarımız, key orıs tildi qazaq zertteuşiler bizdiñ köptegen ğwrıptardı wqpaytının eskeru kerek-au, sondıqtan, bwl jerde aqsaqaldıñ artında otırğan (atasınıñ aldına şıqpay) jas äyel kelini bolar degen oydamın! 

Jalpı, Atkinsonnıñ ol kisi turalı key aytqanı, mısalı «...ol äyeliñdi sat dep ayttı» degeni mülde şındıqqa janaspaydı, köp jerinde Abakumovpen birge qaljıñdap-mısqıldap (mısalı: käri qaraqşı) aytqanı körinip twr (qaytersiñ, «ozıq» mädeniet ökilderi ğoy). 

Qay jerde ekeni esimde joq, Sök Töre turalı «Alaş» kösemi Älihan Bökeyhannıñ arhivinen tabılğan, tarihşılarğa beymälim mağlwmattar keltirgen arnayı maqalası bar degendi bir jerden oqığan edim.

...Sök Töreniñ zamanı Jetisu tarihındağı eñ bir dramağa tolı auır uaqıt der edik: Şığıstan Cin imperiyası «bwl jerler bizdiñ jer» dep, jılda äsker şığarıp, jergilikti qazaqtardan jaldıq aqı jinap otırğan (jılına 60 jılqı); İleniñ sol jaq qanatı Qoqan Handığına qarap qalğan jäne sodan keyin Cin imperiyasınıñ Şığıs Türkistandağı mwsılman köterilisterine baylanıstı älsiregenin paydalanıp, İleniñ oñ jağalauın da igermekke wmtılısı; Soltüstikten Resey Imperiyasınıñ Ayagözden keyin İlege deyingi jerlerge «Sırtqı okrug» salıp, öz qaramağına almaqşı nieti t.b. sayasi oqiğalar jelisine tolı kezeñ!

Solay bola twra, aldında aytqan 1800-şi jıldardan Kene Han opat bolğanğa deyingi jıldarda İleniñ oñ jağalauınan Ayagözge deyingi el-jerler derbesteu (anklavtı siyaqtı) ömir sürdi. Ärine, Semey-Istıqköl-Bwqara-Qwlja bağıtındağı keruen joldarı (olardı aldında aytqan Abılaywlı Han Ädildiñ wldarı baqıladı) osı jerlerden ötetin sebepti sol eldermen sauda qatınası jaqsı damıp, el, mal şaruaşılığımen qosa, ken igeru, eginşilik, qolöner, añşılıq t.b. käsipterdi igerip äleumettik jağınan tınıştau ömir sürip jatqanımen, sayasi ömirde tınıştıq bolmadı. Onıñ sebepterin ayttıq.

Sök Töreniñ de Ädil wrpaqtarımen (öz nemere ağayındarımen) baqtalastığı osı kezde körinis beredi, oğan Qıtay imperiyasınıñ (ol taraptan Sök Törege eşqanday şen-ataq berilmegen) jäne Qoqan Handığınıñ onı asa közge ilmey, Ädil balalarımen is jürgizgeni de sebep bolsa kerek! Mümkin, özin sol kezde Abılayhannıñ tikeley mwrageri retinde esepteui de bolar (Abılaydan keyingi Uäli Han qaytıs bolıp, ornına Ğwbaydolla Han bolıp, onı orıstar wstap alıp ketip, Qazaq Handığın, Kenesarı qayta qalpına keltirgenşe, joyğan uaqıt qoy)! Qalay bolğanda da, orıs Imperiya biligi özderiniñ tıñşıları, tatar molda-saudager-tilmaştarı (derekterde Taşbolat, Seyfulmulik degen kisilerdiñ atı ataladı) arqılı Sök Töreni özderine tarta bilgen. Sonıñ äserinen 1818 jılı, Sök Töre Wlı Jüzdi de, Orta Jüz siyaqtı Orıs Imperiyası qaramağına aludı swrağan. Onı patşa Aleksandr qoldap, 1819 jıldarı Köksu-Qaratal özenderi boyında bekinister de salınğan. Alayda, Qıtay Imperiyasınıñ notalıq qarsılıqtarınan keyin, 1825 jıldarı ol bekinister, qwrılıstar bwzılıp, alınıp ketken.

Orıs biligi Sök Töreniñ bar Wlı Jüz atınan söyleuine qwqı joq ekenin añğarsa kerek, onı, 1825 jılğı Zibberşteyn jazbalarınan bayqaymız (onda Sök Töreniñ bauırları Sığay men Tağay swltandardıñ balalarımen birlesip jürgizgen biligi Jalayır men Şapıraştınıñ bir böligine ğana jürgeni, öziniñ orısqa köz qarası jaqsı ekeni, jalpı eli de, özi de juas ekendigi aytıladı). Qırğızdardıñ özderin Orıs Imperiyası qwramına alu turalı swrauımen şıqqan bwl äskeri ekspediciya Semeyden şığıp, Istıqkölge deyin barıp, talay närseni anıqtağan, yağni, Jalayır men Şapıraştınıñ bir böligi jäne Alban-Dulat t.b. rular Ädil wldarınıñ basqaruında ekenin naqtı körsetken (mısalı, Äli Ädilwlına qarastı rular qajet bolsa 60 mıñ salt attı adam şığara alatını aytıladı).

Bwdan keyingi derekterden Orıs Imperiyası Qıtay imperiyasınıñ Şığıs Türkistandağı mwsılmandarmen soğısıp, älsiregenin tiimdi paydalanıp, Jetisuğa öz äserin barınşa jürgize bastağanın jäne Qoqan Handığına da Şu özeninen beri aspauı turalı şart qoyğanını da belgili. Osıdan keyin Kenesarı 10 mıñday elimen Jetisuğa keldi jäne Köksu-Qaratal özenderine deyingi aymaqta, Orıs biliginen asa ığa qoymadı. Ağası Köşek Swltandı jiberip, eger Jalayır qoldamaytın bolsa ayamay şabatının da eskertti. Bwnı jaqsı tüsingen Orıs biligi eki jaqtan qarulı äsker şığarıp (esaul Nyuhalov köp belsendilik tanıttı), oğan Orta Jüzdiñ jasaqtarın qosa bildi (Bölen, Qaraq attı adamdardıñ bastauımen mıñğa tarta jasaq şığıp, orıs jağında bolğan). Wlı Jüzdiñ bastı adamdarın «endi Orta Jüzben tatulastırıp, şabıstırmaymız» degen jeleumen, Lepsi özeni boyına şaqırıp, öz qaramağına alatındıqtarın, jäne Kenesarını qoldamaudı qatañ eskertip, qaulı qabıldattı. Bwl jerge Sök töre, Kenesarı sarbazdarınan elimdi qorğaymın degen sıltaumen, özi barmay ornına Jalayır Mäñke Bidi jiberdi degen derek bar (Sök Töremen birge bwdan basqa Jalayır Qarınbay Bidiñ de esimi köp ataladı).

Solay bola twra jergilikti qazaqtardıñ «Kenesarını qoldamaymız» degenine Orıs biligi tolıq senbeytindikterin bildiredi degendi ayttıq. Auızeki derekterde de osınday qalıpta jetti. Mısalı, keyinirek tabılğan Altınemeldegi Köşen Töreniñ (Şoqannıñ qayın atası, yağni, Aysaranıñ äkesi) qızı Swluşaştıñ äkesin joqtağandağı wzaq jırda:

... Naurızbay menen Qojıqtan, (Naurızbay – Kene hannıñ inisi, Qojıq qolbasşı)

Üysin men Nayman seskenip.

Sizden kep aqıl swrağan,

Jürer dep Kene kektenip.

Äskerler jinap beruge,

Şıqpağan eşkim belsenip.

Sök ata menen ekeuiñ, (Sök – Abılay hannıñ kenjesi),

El-jwrtqa aqıl bergenin.

Tınıştığın män halqıñnıñ,

Şınımen maqwl körgeniñ.

Ton menen şekpen jinatıp,

At, tüye, qoylar bergizdiñ.

Narlarğa astıq teñdetip,

Nauanğa tağı bergizdiñ.

«Keler jıl äsker bered» dep,

Nauanğa eldi sengizdiñ.

Araltöbe jer basında,

Qwrmetin eldiñ körgizdiñ.

Naurızbay men Qojıqtı,

Şığarıp saldıñ qwrmetpen.

Jalayır, Nayman, Suandı,

Qwtqardıñ adal nietpen.

Köşen swltan atanıp,

Jaylı boldıñ halqıña.

Qaldırmadıñ tirlikte,

Jaman ataq artıña.

Hükim kelse Alladan,

Pende bar ma almağan.

Nämrud otqa salğanda, (Nämrud – patşa),

Ibrahim de janbağan...

- degen üzindiden-aq, jergilikti eldiñ Kene hanğa köptegen kömek körsetkeni körinip twr. Jalpı Kene Hanğa Ayagöz-Üşaral-Qapal öñirindegi Nayman jwrtı da köp järdemdeskeni turalı derekter jetkilikti. 

...Kenesarı Han opat bolğan soñ, Qazaqtıñ täuelsizdik armanı da jelge wştı! Orıs Biligi endi eşkimmen de sanaspaytının bildirip, Sırtqı Okrugter, uezder aşıp, qarulı zeñbirekterin süyretken äskerin qaptatıp, qaraşekpenderin äkep, qazaqtıñ eñ şwraylı jerlerine (özderin qwmğa, taqırğa quıp), qonıstandıra bastadı. Bwların osı künge deyin miımızğa qwyıp tastağanday «qazaqtı Qoqannıñ ezgisinen qwtqardıq» dep aqtadı (eñ «qızığı» osı täuelsizdik zamanında, keybireulerimizdiñ sonı aytatının qaytersiñ?!). 

Ol jıldardağı Sök Töreniñ ömirindegi derekterge kelsek, oğan Atkinsonnıñ birneşe ret kelip, suretin salğanın; Atkinson men äyeli Lyusidiñ Sök Töreniñ muzıkanı jaqsı körgenin, tipti özimen birge alıp jüretin orkestriniñ de bolğanın; Añşılıqtı jaqsı körgenin; Olardıñ aytuınşa «seksenge kelgen jasına qaramay, äli de barımtağa baruğa dayın ekenin; Bwrınğı bir şayqasta mwrnına balta tiip qisayıp qalğanın; Otarşıl Patşa Ökimetiniñ jıldıq 347 rubl' kümis aqşa jalaqı tağayındağanı t.b. oqiğalar jelisi bar. Arhivtik derekterde Sök Töreniñ öz auılında malşı, kömekşilerimen 125 üy ekendigi de aytıladı.

Al 1858 jılı Şoqannıñ Sök wlı Janğazını (arhiv derekterinde odan basqa Joşı, Dodan, keyinirek Baraq attı wldarı, al qazaq şejiresinde tağı da birer wldarı ataladı) körgeni turalı (ol turalı tabiğatınan kirpiyaz Şoqan, tuıs bolğanına qaramay, asa jaqsı ayta da qoymaydı, sarkazmdıq türde key qılıqtarın mısqılday keltiredi. Alatau Okruginiñ basşıların da «bwnday adamdı basşı etip saylağandarı aqıldarı azdığınan bolar» dep tüyrep ötedi) jazğanda, Sök Töre atalmaydı, soğan qarağanda Sök Töreniñ 1853-55 jıldarı qaytıs bolğanı tura şığadı (Solay degenimizben, I. Abramovtıñ mälimetinde, Sök Töre 1863 jılı qaytıs boldı jäne 1858 jılı Qaratal özeni boyındağı bekinis Qarabwlaqqa köşirilip, «Qarabwlaq, nemese Sök bekinisi (piket)» atalıp, sol jılı basında üş otbası kazak köşip kelgen... delinedi. Naqtı anıqtauğa uaqıtıma baylanıstı talpınıs jasamadım...). 

1863 jılğı Qıtay-Qazaq-Orıs soğısına Sök, äsirese, Sığay swltannıñ wrpaqtarı Tezek Töre bastağan qolda belsendilik, erlikter körsetip, Orıs Ökimeti tarapınan marapattarğa ie bolğanı anıq joğarıda aytıp öttik).

Keyingi wrpaqtarınıñ (Abay auılındağı apa, atın wmıttım) Sök Töreniñ kümbezi turalı, aytuları boyınşa «...atamız qaytar aldında, özine arnap belgi qoymaudı tapsırğan eken! Alayda, wldarı, ol ösietti tıñdamay, Taşkent jaqtan jeti adamdı şaqırıp, ülken kümbez soqtırıptı. Sol kümbez ayaqtalar sätte, ayaq astı bwrq etip qwlap, älgi jeti bayqwstı jäne bir-eki adam bar, basıp qalğan körinedi. Birge bolğan töreniñ bir wlı äreñ aman şığıptı!..»,- delinedi. Ol jerdi birneşe ret barıp kördim, üyindi türinde jatır (Taldıqorğan aeroportınan soltüstikke qaray 5-6 şaqırımday jerde, «Dauılbay» tauınıñ eteginde, Sarıbwlaq özenşesiniñ boyında. Küre jol, Almatı-Öskemen trassasınan körinip twr). Keyingi kezde (2005-10 bolsa kerek) wrpaqtarı atınan äjepteuir qomaqtı märmar tastan jazuı bar eskertkiş qoyılğan (Bir ökinişti jeri jazılğan jazularda, jıldarında, salınğan tamğada qatelikter ketipti).

Sözimizdi qorıtındılay aytsaq, keybireuler keri aytatınday ol zamannıñ adamdarınıñ isterin qazirgi közqaraspen ölşeuge bolmas degen oydamın. Ol kezdegi bizdiñ halıq älemdik ömir bäsekesinde artta qalğan bolatınbız, sonı eskerelik. Orıs Imperiyası bolmasa Qıtay ma, Ağılşın ba bäribir bireuine otarlauğa wşırar edik, ol ğılımi-tehnikalıq progresten artta qalıp, elimiz añqaulıqqa, qarañğılıqqa wşırağan zaman bolatın. Özimizdiñ barımızdı jamandasaq, jaqsını qaydan tabarmız! Är närsege uaqtına say bağa berip, tüsinistikpen qarauğa tırısalıq. 

...Osıdan 30 jılday bwrın bir auılğa (Qoyanköz auılı) barğanımda, bwrınnan ağayın-tanıs qwrdas jigit üyine şaqırıp, seksenderdegi apanıñ üyine kirip qalğanımız bar, amandasıp, «Apa, isteriñiz sätti bolsın! Eski körpeni sögip, qaytadan jañalayın dep otırsız ba?», degenimde, älgi apa sasqalaqtap: «Iä qarağım, iä.., eski körpeni qaqıratıp otırmız...» dedi! Onısına tañırqağanıma, älgi wlı men kelini «apamız Sök Törege kelin ğoy, atın atauğa bolmaydı emes pe, sonı da bilmediñ be...» degen edi! Mine, osınday qazaqi salttı wstanğan, tärbieli ata-babalar men äje-apalardıñ aruaqtarı imandı bolsın...    

Azken Altay
Jetisulıq

Abai.kz

23 pikir