Jwma, 15 Qaraşa 2019
Bilgenge marjan 2584 9 pikir 28 Qazan, 2019 sağat 11:21

Hanşayım ba, hanşa ma?

«Han twqımınan şıqqan äyel jınıstı adam, hannıñ qızı, qarındası» degen mağınada qatar qoldanılıp jürgen osı eki söz sırt twlğası jağınan egizdey bolğanımen ol oylağanday eşbir tuıspaydı. Bir-birine köleñkesin tüsirip, kedergi keltiredi. Öytkeni bireuiniñ ğana tilimizde zañdı ornı bar. Onı anıqtau da qiınğa soqpaydı. 

Basqa isteytin şaruası bolmay, kenetten qolğa alğan isine qwlşına kirisken adamnıñ ädetinşe kötergen taqırıbımızğa öz qadirimizşe boylap körmekpiz. Ol üşin äueli eki närseni anıqtap alu qajet. Sonda şın-jalğanın ajıratuğa jeñil. Birinşi, bwlardıñ kommunikativtik twlğalarına qarau kerek. Qazirgi qoldanılu ayasına kelsek, «Hanşayım» sözi baspasözde, än mätinderinde, kino-fil'mder men audarmalarda jii tipti jappay wşırasdı, «hanşa» sözi kerisinşe qoldanıs ayası tarayğan, köp eşkim jazbaytın da, aytpaytın da bolğan. Al, eñ köne ertegilerimiz ben erte däuirlerden jırlanıp jürgen batırlar jırı, qissa-dastandarda, keyingi jazba ädebietimizde «hanşayım» joq ta, «hanşa» bar.   

Aqtamberdi jırau: 

Tüyedegi narşasın
Älpeştegen hanşasın
At artına mingizip
Tegin bir olja qılar ma ekemiz?!

Osındağı «narşa» men «hanşa» jay wyqas üşin ğana twrğan sözder emes, salıstırmalı türde jas jağınan da şendesip twr. Biri maldıñ jas töli, ekinşisi hannıñ jas qızı. 

Mahabmet Ötemiswlı:

Lauazımın kökke şaqırtıp,
Swltanın suğa swlatıp,
Hanşasın qaqpa aldında
jılatıp...

Sözderdiñ eskirip qoldanıstan şığuı til damu tarihında bwrınnan bar zañdı qwbılıs deuge keliseyik, biraq ta bwl jerde til zañınıñ äldeqanday bwzıluınıñ belgileri joq ta emes. Mäselen, eger ejelden hanşa sözin paydalanıp kelsek, onda hanşayım söziniñ keyin şıqqanı anıq. Oğan dälel, «Qazaq tiliniñ sözdiginde» hanşa sözine anıqtama berilgen de, hanşayım sözi sözdikke enbegen. Orıs tiliniñ tüsindirme sözdiginde de «hanşa» söziniñ ğana anıqtaması bar. Endeşe tildik qoldanısımızda bwrınnan bar «hanşa» sözin hanşayım sözimen almastırudıñ  qajettiligi qaydan tuğanı tüsiniksiz. 

Ekinşi, diskrettik taldau. Han+şa. Şa- jwrnağı twlğanıñ han därejesindegi äye adam ekenin anıqtap twr. Al «hanşayımğa» kelsek. Han-şa-ayım. Qazirgi tüsinigimizde bwl da han därgeyindegi äyel adamdı bildiredi. Biraq hanşanıñ özi äyel wğımın üstey alsa oğan äyel jınısına aytılatın «ayım» sözin qosaqtau qanşalıqtı qajet. Onıñ üstine «ayım» sözi hanım degen wğımdı bildirmey me?! Al hanım sözi twrmıstağı äyelge qaratılğan. Mısalı, «ayım» sözin patşa sözine qosarlap äyel patşanı nemese patşanıñ äyeli degen wğımdı bildiretin birikken söz «patşayımdı» (patşahanım) jasadıq. Söytip, bwrındarı qoldanıp jürgen «qatınpatşanı» sätti almastıra aldıq. Onıñ özinde orıs tilindegi jenskiy rodtı qazaq tiline äkep tirilte berudiñ til zañdılığına qanşalıqtı say keletini turalı da talas bar. Törağa – törayım, azamat - azamatşa degendey. Osılardı salıstıra kelgende «hanşayım» sözindegi «ayım» negizgi sözge keyindep qosılğan jäne söz twlğasın bwzıp twrğan artıq qospa. Demek «hanşayım» tildik jağınan ğana emes, wğımdıq jağınan da dwrıs qızmet atqarıp twrğan joq. 

Nağız Qabşıqbaywlı

Abai.kz

9 pikir