Сейсенбі, 28 Қыркүйек 2021
Дабыл 12836 37 пікір 15 Наурыз, 2021 сағат 14:40

Ресейді құтқару үшін 35 млрд доллар шығындадық...

Құрметті оқырман! «Abai.kz» ақпараттық порталы тұрақты түрде жүргізіп келе жатқан интернет-конференцияның өткен жолғы тақырыбы – ЕАЭО мен Қазақстанның оған мүшелік еткен 5 жылындағы экономикалық һәм саяси жағдайларға арналған еді.

Спикер – белгілі экономист Мақсат Халық мырза интернет-конференция сұрақтары мен редакция сауалдарына егжей-тегжейлі жауап берді. Спикердің ашық сұхбатының видеосы мен сұхбат барысында айтылған кейбір ойларын ықшамдап, оқырман назарына ұсынып отырмыз.


Жалпы әлемдегі кез келген интеграциялық одақтар осындай бірнеше кезеңен өтіп барып құрылады. Ең бірінші, нормативтік-құқықтық базасы әзірленеді, сосын тауар айналымы еркін болуы үшін «кедендік одақ» құрады. Сол сауда айналымын оңайлату үшін «экономикалық одақ» құрады. Әрі қарай «ортақ валюта» шығарады. Интеграциялық құрылымның ең шегі – бұл «ортақ үкімет», «ортақ парламент», «ортақ еңбек нарығы», «ортақ баға» т.б. жалғаса береді. Интеграциялық процестің өзі – мемлекеттердің бірігуі ғой. Сосын біртұтас мемлекетке айналып шыға келеді.

***

Өз мүддемізді қорғай алмай қалуымыз мүмкін!

Ресейдің Қазақстанға ықпалы өте жоғары. ЕАЭО-ның құрылуындағы бір мақсат – долларға қарсы саясат болды. Одақтық валюта «алтын», «евраз» т.б. деп аталады деді. Әртүрлі ұсыныстар болды.

***

Біз алғашқы кезеңдерден өтіп кеттік. Қазір Еуразиялық экономикалық комиссия бар. Олардың шешімдері Ұлттық деңгейден де жоғары. Одақтағы бестік олардың шешіміне бағыну керек.  Ал сол комиссияның ішінде Ресейдің өкілдері көп. Қандай да бір шешім қабылданса, кімнің мүддесіне сай қабылданатыны түсінікті. Соған сай, біз ертең өз мүддемізді қорғай     алмай қалуымыз мүмкін деген үлкен қауіп бар.

***

Ресейге сенуге болмайды!

Ресеймен одақтасуда – Ресейге сенуге болмайды! Тарихи тұрғыдан бізді байланыстыратын дүниелер көп болғанымен, Ресей сенім артатын мемлекет емес.

***

Егер Ресейге сенуге болатын болса, ол КСРО мұрагері ретінде Тәуелсіздікті ең соңғы болып жариялауы керек еді. Олай болмады. Біз ең соңғы болып Тәуелсіздікті жарияладық.

***

Терещенко Ресей премьерімен ішкеніне өкінген!

Рубль аумағынан шығу процесін қараңыз. Мемлекеттер өздерінің ұлттық валюталарын жариялай бастады. Ал Қазақстан Ресейді күтті, тағы. Ресеймен келісімге отырды. Ол кезде Қазақстанның премьер-министрі Терещенко еді. Мәскеуге барып, бір уақытта рубль айналымынан шығу туралы келісім жасасты. Сол кездің өзінде Ресей сол келісімді бұзып кетті. Терещенконың өзі сол кезде Ресейдің премьер-министрімен түнімен келісім жасасып, ішкеніне өкінген. Сол кезде бір тағы ұтылдық. Сабан ақша Қазақстанға үйілді. Одақтың ыдырауындағы ең қиындықты сол кезде біздің мемлекет өз мойнына алды.

***

Тағы бір мысал: Еркін айналымға Ресей бірінші өтті. Біз қазірге дейін Ресей рубліне қарап, өзіміздің валюталық саясатты жүргізіп отырмыз. 2015 жылдан бері біз одақтамыз. Осы уақыт ішінде Ресей неге өзінің валютасын құнсыздандыруды келісіп жасамайды? Олар өздеріне керек кезде валюталарын құнсыздандыра салады. Одан біздің экономикаға үлкен соққы тиеді.

***

Ресей Қазақстанды асырап отыр деген бос сөз!

Ресей сонау совет өкіметі кезінен: «Қазақстанды біз асырап келдік» деп есептейтін. Біздің Рахман Алшанов деген экономист ағамыз кейін кім-кімді асырап келгенін нақты дәйектермен дәлелдеп шықты. Есептеп шықты. Ресей Қазақстанды асырап отыр деген бос сөз.

***

Құжаттық жағынан, ЕАЭО аясында біз көп нәрсеге көніп қойдық. Көнудің де бір шегі болуы керек. Соңғы процестерге қарасақ, қаржылық жағынан да, басқа жағынан да Қазақстан тек ұтылып келе жатыр. Соңғы 5 жыл осыны дәлелдеді. Қазір 5 жыл. Бұл одаққа баға беруге де, талдау жасап айтуға де әбден жеткілікті уақыт.

***

Қазақстан тек ұтылып келе жатыр

Біздің ЕАЭО мемлекетеріне шығарған өніміміздің көлемі 31,7 млрд доллар екен. Ал енді керісінше импорттап кіргізген тауарлар құны 75,7 млрд доллар. Тауардың төлем бағасы деген ұғым бар. Импорт пен экспорттың айырмасын шығарасақ, теріс сальдо 44 млрд доллар. Яғни, біз 5 жылда 44 млрд доллар ұтылдық.

***

Бұлай жалғаса беруге болмайды. Егер экономикалық одақ болсақ, оның барлығы ретпен болуы керек. Егер біз бір жағынан ұтылып жатсақ, бір жағынан ұтуымыз керек қой?.. Ал неден біз ұтып жатырмыз? Жауабы жоқ! Біз тек қана ұтылып жатырмыз!

***

Көнудің де шегі болады!

Қазақстан 2014-2015 жылдары Ресейге алғашқы санкциялар салынған жылдары Ресейді санкция қысымынан құтқарып қалған мемлекет. Неге? Өйткені, сол жылдарға Қазақстан теңгені күшпен ұстап тұрды. 1 жыл 8 ай бойы біз интервенцияға 28 млрд доллар ақша жұмсағанбыз. Бұл мәлімет бізде көп жерде щыққан жоқ. Ұлттық банк сайтында да айтылмады. «2014 жылы Қазақстан интервенцияға 17 млрд доллар жұмсады» деген ақпарат 2015 жылдың басында Дүниежүзілік банк есептерінде шықты. Сол кезде экономистердің арасында қызу талқы болды. Біреулер сенбеді, біреулері сенді.

Бұл ақша не үшін жұмсалды? Теңгені 190 қылып ұстап тұру үшін. Сол кезде біздің теңгеміз құнды болып, Ресей рублі құлап жатты. 2,5 теңгеге дейін құлады. Сол жылдары біздің халық Ресейден барып көлік тасыды, заңды-заңсыз жолмен де тасыды. Ресей тауарлары нарыққа басып кірді. Қазақстандықтар Ресейдің ірі қалаларынан жылжымайтын мүліктер ала бастады. Бәрі арзан болып кетті. Сөйтіп, бізден Ресейге капитал ағылды. Ресей санкция төпесінде жатқан кезде бізден капитал барып, үлкен қолдау болды.  Кейін біз теңгені еркін айналымға жібердік. Президент: «28 млрд доллар жұмсадық, әрі қарай ұстап тұру мүмкін емес» деді.

Біз неге осы процесті 2 жыл бойы күттік? Меніңше, сол кездегі осынша қаржыны жұмсаудағы үлкен бір саясат – Ресей экономикасына қуат беру болды. Көндік дегеніңіз осы емес пе?

***

Ресей экономикасын құтқару үшін 35 млрд доллар шығындадық

2 жыл бойы интервенция жасаудың жалпы құны - 35 млрд доллар болған. Қазақстан 35 млрд доллар тағы ұтылған! Бұл үлкен қаражат. Мысалы, біз ЭКСПО өткізу үшін 3 млрд жұмсадық. Соның өзінде ЭКСПО өткіземіз деп, көптеген шығындарды қысқарттық. Қаржыландыру процестерін тоқтаттық. Мектеп мұғалімдерінің айлықтары мен мектептегі балалардың бір уақыт берілетін ыстық тамағына дейін қысқарттық. Сонда бар-жоғы 3 млрд доллар кетті. Ал енді 35 млрд долларды біз не үшін жұмсадық?

***

2013 жылы Қазақстан Ресейді озды. Жан басына шаққандағы ЖІӨ 13 600 доллар болды. Ресейде 12 800 доллар. Сол кезде «Ресейің сарапшылары Қазақстан бізді озып кетті» деп шулады.

***

ЕАЭО тауар айналымы жағынан қарасаңыз, 92 пайыз Ресейге тиесілі екен. Қалған аз ғана пайызды қалған төрт мемлекет бөліседі.

***

Қазір «ортақ еңбек нарығы», «ортақ қаржы нарығы» т.б. ортақтар көбейіп келеді. Әуел баста құрылғандары экономикалық интеграцияға ғана тән бастамалар құрылып, одақ экономикалық сипатта ғана дамитын болса, мақұл. Ал енді, «ортақ валюта» секілді ұсыныстар көбейіп, ол жүзеге асырылатын болса, бұл мәселеге нүкте қойылуы керек. Өйткені, қаржылық тәуелсіздіктен айырылдық деген сөз – мемлекет ретінде ұтылдық, жойылдық деген сөз.

***

Батыс санкциясының бір ұшы Қазақстанға да тиеді

Егер Иран ЕАЭО-ға кіретін болса, үлкен ойыншы кіреді. 80 млн халқы бар, ЖІӨ жағынан Қазақстаннан 4 есе жоғары, өз алдына бөлек ойыншы. Бұл өз кезегінде келіссөз процестерінде өзара теңдік жасауға ықпал етеді.

Екінші жағы Иран әлемде бұрыннан санкция астында отырған мемлекет. Санкцияның ең қатаңдатылған түрі - эмбаргода отырған мемлекет. Ресей де санкциядағы мемлекет. Осы жағынан біз Батысты өзімізге қарсы қоятын одақтамыз деген сөз. Алдағы уақта ол санкциялардың бір ұшы Қазақстанға да тиеді.

***

ЕЭК-те Қазақстан мүддесін қорғайтын адам жоқ!

Еуразиялық экономикалық комиссиядағы Қазақстан атынан отырған шенділер өте әлсіз! Қазақстанның мүддесін қорғамайды, қорғай алмайды! Егер қорғап жатқан болса, осы 44 млрд доллар ұтылып жатқанымыз жайлы бір ауыз сөз айтар еді ғой. Ортақ қаржы нарығы мәселесінде де біздің экономиканы, біздің мүддені қолдап сөйлей алатын адамдар ЕЭК-те жоқ.

***

Одақтан неғұрлым ерте шықсаңыз, шалынатын құрбандығыңыз да соғұрлым аз болады. Ертең бәрібір шығамыз деген ой болса, қазір шығып кеткен дұрыс.

***

167 млрд сыртқы қарыздың 63 пайызы фирма аралық берешектер. Ол қарыздар тікелей инвестициялар.  Ондай қарыздан қорықпауымыз керек. Оның қүны 101 млрд доллар. Осының ішінен банктер арасындағы қарыз бар, 5 млрд доллар. Оны алып тастауымыз керек. Ұлттық банктің өз қарызы – 800 млн доллар.  Ол маңызды қарыз. Осы қарыздардың ішінде мән беретін қарыз – ол Үкіметтің өз қарызы.  13 млрд доллар. Осы 14 млрд доллар өте маңызды қарыз. Мемлекет басымен жауап беретін қарыз.

Және бір мән беретін мәселе 40 млрд доллардан астам қарыз – өзге де секторлардың қарызы деп тұр. Сол түсініксіз болатын. Оның ішінде квазимемлекеттік сектор отыр. Осы жылы жариялады. Квазимемлекеттік сектор қарызы – 21 млрд долларға жуық екен. Қалған 19 млрд долар өзге секторларға тиесісі. Оны да анықтау керек. Міне, осы қарыздарға мемлекет тікелей жауап беретін қарыздар.

***

Ұлттық қордың қазір қалған қаржысы – 57 млрд доллар. Өткен жылы 63 млрд доллар болды.

Дайындаған Нұргелді Әбдіғаниұлы

Abai.kz

37 пікір