Жақында Орхан Памуктың «Сезім музейі» романын оқып бітірдім. Бұл - соңғы уақытта оқыған ең әсерлі шығармалардың бірі. Кітап аяқталған сәтте ерекше мұң сезілді, өйткені әр күн сайын қолыма алып, үзбей оқуға асығып отыратынмын. Роман мені сирек болатын деңгейде баурап, ішіне тартып әкетті.

Орхан Памук өз қаласы - Ыстанбұл туралы лирикалық әрі поэтикалық тілмен жазады. Ол дәстүрі мен мақтанышы қатар өрілген, өз ішінде қайшылыққа толы қала жайлы сыр шертеді. Бір жағынан түріктік болмысын берік ұстанған, екінші жағынан батысқа ұмтылып, заманауи өмірге бейімделгісі келетін шаһардың ішкі драмасы романның өзегіне айналады. Жазушы махаббат, сағыныш, құмарлық, әлеуметтік шектеулер, адам жанының осалдығы мен шынайылық туралы толғайды.

Ыстанбұл - Еуропа мен Азияны бөліп жатқан Босфор бұғазының жағасында орналасқан ерекше қала. Бұл - екі құрлықтың түйіскен, шығыс пен батыс мәдениеттері тоғысқан мекен. Мыңдаған жылдық тарихы бар қала әр дәуірде Византия, Константинополь, ақыры Ыстанбұл аталған. Бір кездері Агата Кристидің атақты Simplon Orient Express пойызының соңғы аялдамасы болған бұл шаһар - хош иіс пен дәмдеуішке, көлеңке мен жарыққа, дәстүр мен жаңашылдыққа толы космополит әлем.

«Сезім музейі» - ең алдымен махаббат туралы роман. Кемал мен Фюсун арасындағы ұзақ жылдарға созылған сезім тарихы. Оқиға Кемалдың сәнді дүкенде жұмыс істейтін Фюсунмен танысуынан басталады. Ол кезде Кемал басқа қыз - Сибельге үйленуге дайындалып жүрген болатын. Кемал  - Ыстанбұл элитасына жататын дәулетті отбасының ұлы, ал Фюсун қарапайым ортадан шыққан, анасы тігінші. Тіпті екеуі алыс туыс болып келеді.

Роман басында Кемал - өмірдің қызығына берілген жас жігіт. Әкесінің америкалық Chevrolet көлігімен қала көшелерін еркін кезіп, достарымен көңіл көтеріп жүреді. Сибельмен болашақ тағдыры анық сияқты көрінгенімен, ол асығар емес. Фюсунмен арадағы байланыс алғашында жеңіл сезім ретінде басталғанымен, кейін өмірінің өзегіне айналады.

Олардың кездесетін орны - Кемал отбасының бос тұрған пәтері. Бұл пәтер романның ерекше кейіпкеріне айналады. Ескі көйлектер, аяқ киімдер, балалар ойыншықтары, ұмыт қалған тұрмыстық заттар - бәрі де отбасы тарихының үнсіз куәсі. Уақыт өте келе бұл мекен Кемал мен Фюсун махаббатының қасиетті кеңістігіне айналады.

Памук романында Ыстанбұл қаласының өзін де басты кейіпкерлердің бірі ретінде көрсетеді. Қала - тарих пен модерннің, дәстүр мен өзгерістің, тәртіп пен еркіндіктің қақтығыс алаңы. Мұнда отбасы мен әлеуметтік мәртебе бәрінен биік. Ер адамдардың еркіндігі кешірілсе, әйелдерге қойылатын талап әлдеқайда қатаң. Қоғамдағы теңсіздік махаббат тағдырына да ықпал етеді.

Кемалдың айналасы - Ыстанбұлдың бай жастары. Бизнесмендердің балалары, фабрика иелері мен кәсіпкерлердің ұрпақтары. Босфор көпірі арқылы Еуропалық және Азиялық бөліктерді жалғап жүрген бұл жастардың өмірі сырттай жарқын көрінеді. Бірақ олардың өмір салты Фицджеральдтың «Ұлы Гэтсбиіндегі» Том мен Дейзиді еске салады - байлыққа мас, өзгелердің тағдырына немқұрайлы.

Роман тосын бұрылыстарға толы. Кемал мен Фюсун арасындағы байланыс қысқа болса да, Кемалдың сезімі уақыт өткен сайын тереңдей түседі. Ол Фюсунға деген сағынышын заттар арқылы сақтай бастайды: сырға, шай кеселері, тіпті темекі тұқылдарына дейін. Бұл жәдігерлер оның өмірінің мәніне айналады. Памуктың өзі де коллекция жинауға әуес болғаны белгілі; роман жазу барысында Миландағы ерекше музейлерді аралаған.

Жазушы бұл шығарманы тек роман ретінде емес, нақты музей идеясы ретінде де ойластырған. Кітап алғаш рет 2008 жылы түрік тілінде Masumiyet Müzesi деген атпен жарық көрді, ал ағылшын тіліндегі аудармасы 2009 жылы шықты.

2012 жылы Орхан Памук Ыстанбұлдың Чукурджума ауданында шынайы Кінәсіздік музейін ашты. Бұл - роман кейіпкерлеріне, Ыстанбұлдың рухына және естелік заттарға арналған нақты ғимарат. Кітаптың алғашқы басылымдарын сатып алған оқырмандар музейге тегін кіру билетін кітаптың ішінде тапқан. Менің қолыма тиген дананың 521-бетінде де сол билет сақталыпты.

«Сезім музейі» - тек махаббат хикаясы емес. Бұл - естеліктердің күші, уақыттың өтпелілігі және заттардың адамның жан әлеміндегі орны туралы шығарма. Памук оқырманға бір сұрақ тастайды: біз өмірімізді естеліктер арқылы сақтаймыз ба, әлде естеліктер бізді сақтап қала ма?

Дүйсенәлі Әлімақын

Abai.kz