Иран-Тұран текетіресі
Иран–Тұран текетіресі — ежелгі заманнан бастап бірнеше ғасыр, тіпті мыңжылдықтарға созылған тарихи және мифологиялық қарсыластық.
Бұл ұғым парсы және түркі дүниесінің арасындағы саяси-мәдени бәсекені білдіреді.
Мифологиялық бастауы
Иран–Тұран қақтығысы алғаш рет ежелгі парсы эпосында айтылады. Оның ең белгілі дереккөздерінің бірі — Шахнаме, авторы Фирдоуси.
Бұл эпоста Иран патшалары мен Тұран билеушілерінің арасындағы соғыстар баяндалады.
Иран жағының батырларының бірі – Рустам, ал Тұранның атақты билеушісі – Афрасиаб (түркі аңыздарында — Алып Ер Тоңға).
Эпоста бұл екі әлемнің соғыстары әділет пен билік үшін күрес ретінде сипатталады.
Тарихи негізі
Ғалымдардың пікірінше, Иран–Тұран қарсыластығы мифологиядан ғана емес, нақты тарихи оқиғалардан да туындаған.
Иран–Тұран текетіресінің уақыттық-географиялық картасы
Иран–Тұран текетіресі — Еуразияның оңтүстігіндегі отырықшы иран өркениеті мен солтүстігіндегі дала көшпелілері арасындағы мыңжылдық геосаяси қарсыластық. Бұл текетірес негізінен Орта Азия, Иран, Ауғанстан және Каспий маңы далаларында өткен.
- Ежелгі кезең (б.з.д. VIII–III ғғ.)
Иран мемлекеттері: Ахемен әулеті
Дала тайпалары: сақтар, массагеттер
Негізгі аймақтар: Сырдария, Әмудария, Арал маңы, Каспий далалары
Осы кезеңде парсы патшасы Кир II массагеттермен соғыста қаза тапқан деген дерек бар.
- Антикалық және ерте орта ғасыр (б.з. I–VI ғғ.)
Иран әлемі: Сасанилер мемлекеті
Тұран әлемі: ғұндар, эфталиттер, түркі тайпалары
Қақтығыстар Мауераннахр, Хорасан, Каспий маңы өңірлерінде өтті.
- Түркі дәуірі (VI–XII ғғ.)
Далада: Түрік қағанаты
Кейін: Селжұқ мемлекеті
Бұл кезеңде түркі билеушілері Иран аймақтарына еніп, тіпті парсы жерлерін басқарды.
- Жаңа дәуірге жақын кезең (XVI–XVIII ғғ.)
Иран: Сефеви мемлекеті
Түркі әлемі: Осман империясы
Негізгі соғыс аймақтары: Анадолы, Кавказ, Месопотамия.
Иран мен Тұран арасындағы табиғи шекара ретінде көбіне Әмудария (Окс), Сырдария (Яксарт), Каспий теңізінің солтүстік далалары қарастырылады.
Қорытынды:
Иран–Тұран текетіресі — тек соғыс емес, отырықшы егіншілік өркениеті мен көшпелі дала мәдениетінің ұзақ тарихи бәсекесі.
Иран ядролық қаруға ие болып күшейіп кетсе, алыстағы АҚШ-н гөрі түркілерге қатер..
Өмір Шыныбектің фейсбук парақшасынан
Abai.kz
