يران-تۇران تەكەتىرەسى
يران–تۇران تەكەتىرەسى — ەجەلگى زاماننان باستاپ بىرنەشە عاسىر، ءتىپتى مىڭجىلدىقتارعا سوزىلعان تاريحي جانە ميفولوگيالىق قارسىلاستىق.
بۇل ۇعىم پارسى جانە تۇركى دۇنيەسىنىڭ اراسىنداعى ساياسي-مادەني باسەكەنى بىلدىرەدى.
ميفولوگيالىق باستاۋى
يران–تۇران قاقتىعىسى العاش رەت ەجەلگى پارسى ەپوسىندا ايتىلادى. ونىڭ ەڭ بەلگىلى دەرەككوزدەرىنىڭ ءبىرى — شاحنامە، اۆتورى فيردوۋسي.
بۇل ەپوستا يران پاتشالارى مەن تۇران بيلەۋشىلەرىنىڭ اراسىنداعى سوعىستار باياندالادى.
يران جاعىنىڭ باتىرلارىنىڭ ءبىرى – رۋستام، ال تۇراننىڭ اتاقتى بيلەۋشىسى – افراسياب (تۇركى اڭىزدارىندا — الىپ ەر توڭعا).
ەپوستا بۇل ەكى الەمنىڭ سوعىستارى ادىلەت پەن بيلىك ءۇشىن كۇرەس رەتىندە سيپاتتالادى.
تاريحي نەگىزى
عالىمداردىڭ پىكىرىنشە، يران–تۇران قارسىلاستىعى ميفولوگيادان عانا ەمەس، ناقتى تاريحي وقيعالاردان دا تۋىنداعان.
يران–تۇران تەكەتىرەسىنىڭ ۋاقىتتىق-گەوگرافيالىق كارتاسى
يران–تۇران تەكەتىرەسى — ەۋرازيانىڭ وڭتۇستىگىندەگى وتىرىقشى يران وركەنيەتى مەن سولتۇستىگىندەگى دالا كوشپەلىلەرى اراسىنداعى مىڭجىلدىق گەوساياسي قارسىلاستىق. بۇل تەكەتىرەس نەگىزىنەن ورتا ازيا، يران، اۋعانستان جانە كاسپي ماڭى دالالارىندا وتكەن.
- ەجەلگى كەزەڭ (ب.ز.د. VIII–III عع.)
يران مەملەكەتتەرى: احەمەن اۋلەتى
دالا تايپالارى: ساقتار، ماسساگەتتەر
نەگىزگى ايماقتار: سىرداريا، ءامۋداريا، ارال ماڭى، كاسپي دالالارى
وسى كەزەڭدە پارسى پاتشاسى كير II ماسساگەتتەرمەن سوعىستا قازا تاپقان دەگەن دەرەك بار.
- انتيكالىق جانە ەرتە ورتا عاسىر (ب.ز. I–VI عع.)
يران الەمى: ساسانيلەر مەملەكەتى
تۇران الەمى: عۇندار، ەفتاليتتەر، تۇركى تايپالارى
قاقتىعىستار ماۋەرانناحر، حوراسان، كاسپي ماڭى وڭىرلەرىندە ءوتتى.
- تۇركى ءداۋىرى (VI–XII عع.)
دالادا: تۇرىك قاعاناتى
كەيىن: سەلجۇق مەملەكەتى
بۇل كەزەڭدە تۇركى بيلەۋشىلەرى يران ايماقتارىنا ەنىپ، ءتىپتى پارسى جەرلەرىن باسقاردى.
- جاڭا داۋىرگە جاقىن كەزەڭ (XVI–XVIII عع.)
يران: سەفەۆي مەملەكەتى
تۇركى الەمى: وسمان يمپەرياسى
نەگىزگى سوعىس ايماقتارى: انادولى، كاۆكاز، مەسوپوتاميا.
يران مەن تۇران اراسىنداعى تابيعي شەكارا رەتىندە كوبىنە ءامۋداريا (وكس), سىرداريا (ياكسارت), كاسپي تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك دالالارى قاراستىرىلادى.
قورىتىندى:
يران–تۇران تەكەتىرەسى — تەك سوعىس ەمەس، وتىرىقشى ەگىنشىلىك وركەنيەتى مەن كوشپەلى دالا مادەنيەتىنىڭ ۇزاق تاريحي باسەكەسى.
يران يادرولىق قارۋعا يە بولىپ كۇشەيىپ كەتسە، الىستاعى اقش-ن گورى تۇركىلەرگە قاتەر..
ءومىر شىنىبەكتىڭ فەيسبۋك پاراقشاسىنان
Abai.kz
