Қазақстанда жүзеге асырылып жатқан конституциялық реформа – елдің саяси жүйесін түбегейлі қайта қарауға бағытталған ауқымды әрі көпқырлы үдеріс. Бұл өзгерістер кездейсоқ қабылданған шешім емес, керісінше қоғамның ішкі сұранысы мен жаһандық трансформациялардың ықпалымен қалыптасқан стратегиялық бағыт ретінде бағаланып отыр. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев бастамашы болған реформалар мемлекеттік басқару моделін жаңғыртып қана қоймай, билік пен қоғам арасындағы өзара қатынастардың жаңа форматын қалыптастыруды көздейді.

Саяси жаңғыру аясында билік тармақтары арасындағы өкілеттіктерді қайта бөлу, жаңа институттарды енгізу, азаматтардың шешім қабылдау процесіне қатысуын кеңейту сияқты бастамалар алға шықты. Атап айтқанда, бірпалаталы Парламент – Құрылтай, Қазақстан Халық Кеңесі және вице-президент институты секілді жаңа құрылымдар мемлекеттік басқару жүйесінің икемділігін арттырып, оның тиімділігі мен тұрақтылығын күшейтуге бағытталған.

Сонымен қатар, Конституцияның жалпыхалықтық референдум арқылы қабылдануы реформалардың легитимділігін жаңа деңгейге көтеріп, азаматтардың ел тағдырына қатысты шешімдерге тікелей қатысу мәдениетін қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Бұл қадам Қазақстанның демократиялық даму жолын таңдағанын және саяси процестердің ашықтығын қамтамасыз етуге ұмтылысын көрсетеді.

Осы тұрғыда «Болашаққа қозғалыс» жеке қорының директоры Бекмұрат Диас Бекмұратұлы конституциялық реформалардың себептері, олардың билік жүйесіне ықпалы, халықаралық тәжірибемен үйлесімділігі және елдің ұзақмерзімді дамуына әсері туралы өз көзқарасын білдірді.

– Сіздің ойыңызша, Қасым-Жомарт Тоқаев не себепті конституциялық реформаны бастады және неге дәл қазір?

– Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың конституциялық реформаны бастау туралы шешімі – ең алдымен қоғамның ішкі сұранысынан туындаған, уақыт талабына толық жауап беретін стратегиялық әрі көреген қадам деп есептеймін. Соңғы жылдары қазақстандықтардың құқықтық санасы айтарлықтай өсіп, әділеттілікке, ашықтыққа және мемлекеттік институттардың есептілігіне деген сұраныс күшейді, азаматтар тек экономикалық өсіммен шектелмей, тең мүмкіндіктер мен заң үстемдігіне негізделген әділетті қоғам құруды талап ете бастады, ал бұл өз кезегінде мемлекет пен қоғам арасындағы өзара сенім мен жауапкершілікке негізделген жаңа қоғамдық келісімді қалыптастыру қажеттілігін алға шығарды. Сонымен қатар, бұл реформаның дәл осы кезеңде жүзеге асуы жаһандық өзгерістердің қарқынымен де тығыз байланысты, себебі қазіргі әлемде геосаяси тұрақсыздықтың күшеюі, цифрландыру үдерісінің жеделдеуі және экологиялық сын-қатерлердің артуы мемлекеттерден икемді, тиімді және заманауи басқару жүйесін талап етуде, ал бұрынғы институционалдық модельдер жаңа талаптарға толық жауап бере алмайтын жағдайда Конституцияны жаңарту – Қазақстанның осы өзгерістерге бейімделуінің, ұлттық мүддені қорғаудың және бәсекеге қабілеттілікті арттырудың маңызды құралына айналды. Бұдан бөлек, бұл бастама елдің ішкі даму логикасының табиғи жалғасы ретінде қарастырылуы тиіс, өйткені мемлекет институционалдық тұрғыдан белгілі бір деңгейде жетіліп, билік тармақтары арасындағы тепе-теңдікті күшейтуге, басқару жүйесін жаңғыртуға және азаматтардың саяси үдерістерге қатысуын кеңейтуге дайын кезеңге жетті, бұл өз кезегінде «Күшті Президент – ықпалды Парламент – есеп беретін Үкімет» қағидатының нақты іске асуына негіз қалады. Жалпы алғанда, конституциялық реформа – бұл кездейсоқ бастама емес, ол қоғам сұранысына жауап беретін, мемлекеттің тиімділігін арттыратын және Қазақстанды сапалы жаңа даму деңгейіне шығаратын жүйелі әрі ұзақмерзімді стратегиялық шешім болып табылады.

– Бірпалаталы Парламент–Құрылтай, Халық кеңесі және вице-президент институты. Бұл жаңа саяси институттар елдегі билік жүйесіне қалай әсер етуі мүмкін?

– Менің ойымша, бірпалаталы Парламент – Құрылтай, Қазақстан Халық Кеңесі және вице-президент институтының енгізілуі еліміздегі билік жүйесін сапалы жаңа деңгейге көтеретін кешенді әрі стратегиялық қадам болып табылады. Құрылтайдың құрылуы заң шығару үдерісін ықшамдап, шешім қабылдауды жеделдету арқылы Парламенттің тиімділігін арттырып қана қоймай, саяси партиялардың рөлін күшейтіп, олардың қоғам алдындағы жауапкершілігін нақтылай түседі, нәтижесінде заң шығару процесі анағұрлым ашық, икемді әрі қоғам сұранысына бейім болады. Сонымен қатар, Қазақстан Халық Кеңесінің құрылуы мемлекет пен қоғам арасындағы байланысты жаңа институционалдық деңгейге көтеріп, азаматтық қоғамның, түрлі әлеуметтік топтардың және өңірлік қауымдастықтардың пікірін жүйелі түрде ескеруге мүмкіндік береді, бұл өз кезегінде қоғамдық келісімді нығайтып, қабылданатын шешімдердің сапасы мен легитимділігін арттырады. Ал вице-президент институтының енгізілуі мемлекеттік басқару жүйесінің тұрақтылығын күшейтіп, билік тармақтары арасындағы үйлесімділікті қамтамасыз етіп қана қоймай, саяси жүйенің сабақтастығын сақтауға, басқару процестерінің үздіксіздігін қамтамасыз етуге және стратегиялық шешімдердің тиімді жүзеге асуына ықпал етеді. Бұдан бөлек, бұл өзгерістер билік тармақтары арасындағы тепе-теңдікті нығайтып, шамадан тыс орталықтандыруды азайтуға, мемлекеттік аппараттың есептілігі мен жауапкершілігін арттыруға бағытталған. Жалпы алғанда, аталған жаңа институттар билік жүйесін теңгерімді, икемді, тұрақты және қоғамға барынша жақын етіп қалыптастырып, азаматтардың мемлекеттік басқаруға қатысу мүмкіндігін кеңейтеді, ал бұл өз кезегінде Қазақстанда заманауи, ашық әрі тиімді басқару моделін орнықтыруға негіз болатын маңызды реформалардың бірі болып табылады.

– Конституциялық өзгерістердің дәл референдум арқылы қабылдануы неліктен маңызды?

– Конституциялық өзгерістердің дәл референдум арқылы қабылдануы – оның шынайы халықтық сипатын айқындайтын аса маңызды әрі принципті қадам. Өйткені Конституция – тек мемлекеттік құрылымды реттейтін заң ғана емес, ол бүкіл халықтың ортақ таңдауы мен ел дамуының ұзақмерзімді бағытын белгілейтін негізгі құжат. Референдум арқылы әрбір азамат ел болашағына тікелей ықпал ету мүмкіндігіне ие болып, мемлекеттік маңызы бар шешімдерді қабылдауға қатысады, бұл демократияның ең жоғары көрінісі ретінде қоғамдағы сенімді нығайтады және азаматтық жауапкершілікті арттырады. Сонымен қатар, мұндай формат ашықтық пен жариялылықты қамтамасыз етіп, конституциялық өзгерістердің кең қоғамдық талқылаудан өтуіне, түрлі пікірлердің ескерілуіне және ортақ қоғамдық келісімнің қалыптасуына мүмкіндік береді. Нәтижесінде қабылданған шешімдердің сапасы артып, олардың заңдылығы мен легитимділігі күшейеді. Сондықтан Конституцияның дәл референдум арқылы қабылдануы – оны шын мәнінде бүкіл халықтың еркімен бекітілген тарихи әрі тағдырлы құжат ретінде орнықтыратын маңызды тетік.

– Мұндай тәсіл еуропалық саяси тәжірибемен қаншалықты үйлеседі?

– Мұндай тәсіл, яғни конституциялық реформалар арқылы билік тармақтарының арасындағы теңгерімді күшейту, мемлекеттік институттардың есептілігін арттыру және азаматтардың шешім қабылдау процесіне қатысуын кеңейту – жалпы алғанда еуропалық саяси тәжірибемен үйлесетін заманауи және тиімді бағыт деп есептеймін. Еуропа елдерінің көпшілігінде демократиялық басқару жүйесі ашықтық, заң үстемдігі, институционалдық тепе-теңдік және азаматтық қоғамның белсенді қатысуы қағидаттарына негізделген, ал Қазақстанда жүзеге асырылып жатқан реформалар осы құндылықтармен мазмұндық тұрғыдан үндес келеді. Атап айтқанда, заң шығару үдерісін оңтайландыру, өкілді органдардың рөлін күшейту, қоғамдық диалог алаңдарын дамыту сияқты қадамдар Еуропада қалыптасқан тиімді басқару модельдеріне жақындай түседі. Сонымен қатар, бірпалаталы парламенттік жүйе де бірқатар еуропалық мемлекеттерде өзін тиімді дәлелдеген, шешім қабылдау жылдамдығын арттырып, саяси жауапкершілікті нақтылайтын басқару формасы ретінде кеңінен қолданылады.

Алайда Қазақстан бұл бағытта сыртқы тәжірибені механикалық түрде көшіріп отырған жоқ. Керісінше, еліміз халықаралық үздік тәжірибелерді ұлттық ерекшеліктермен, тарихи даму жолымен және қоғамдық құндылықтармен үйлестіре отырып, өзіндік басқару моделін қалыптастыруда. Бұл – тәуелсіз мемлекет ретінде саяси жүйені жаңғыртудағы маңызды қағида. Өйткені кез келген реформа елдің ішкі сұранысына, мәдени-әлеуметтік контекстіне және ұзақмерзімді даму мақсаттарына сәйкес жүргізілуі тиіс.

Жалпы алғанда, мұндай тәсіл Қазақстанның демократиялық стандарттарға жақындап қана қоймай, сонымен қатар тиімді, тұрақты және қоғамға бағытталған басқару жүйесін қалыптастыруға ұмтылысын көрсетеді. Бұл – халықаралық тәжірибені ескере отырып, ұлттық мүдде мен заманауи талаптардың үйлесімін табуға бағытталған жауапты саяси шешім.

– Қазақстан Еуропалық Одақ елдерімен, соның ішінде Италиямен энергетика, инвестиция және логистика салаларында ынтымақтастықты белсенді дамытып келеді. Елдегі саяси жаңғыру бұл қатынастардың дамуына әсер ете ала ма?

– Менің ойымша, Қазақстандағы саяси жаңғыру үдерістері Еуропалық Одақ елдерімен, соның ішінде Италиямен энергетика, инвестиция және логистика салаларындағы ынтымақтастықтың сапалы жаңа деңгейге көтерілуіне тікелей ықпал етеді. Өйткені кез келген халықаралық әріптестік ең алдымен елдің ішкі саяси тұрақтылығына, құқықтық жүйесінің сенімділігіне және мемлекеттік институттардың ашықтығына негізделеді. Жаңа Конституция аясында қалыптасып жатқан әділетті, есеп беретін және болжамды басқару жүйесі Қазақстанды шетелдік инвесторлар үшін тартымды әрі сенімді серіктес ретінде көрсетеді. Әсіресе заң үстемдігі, меншік құқығын қорғау және экономикалық шешімдердің тұрақтылығы күшейген жағдайда, еуропалық бизнес үшін ұзақмерзімді инвестициялар салуға қолайлы орта қалыптасады.

Сонымен қатар, саяси жаңғыру Қазақстанның халықаралық беделін арттырып, оның өңірлік және жаһандық деңгейдегі рөлін күшейтеді. Бұл, өз кезегінде, энергетикалық әріптестікті әртараптандыруға, көлік-логистикалық дәліздерді дамытуға және жаңа инвестициялық жобаларды іске асыруға мүмкіндік береді. Қазақстан Еуропа мен Азияны байланыстыратын маңызды транзиттік хаб ретінде өз позициясын нығайтып келеді, ал ішкі саяси реформалар бұл процестің тұрақтылығы мен тиімділігін қамтамасыз етеді.

Атап айтқанда, Италия сияқты стратегиялық әріптестермен байланыс тек экономикалық мүдделермен шектелмейді, ол сенімге, ортақ құндылықтарға және ұзақмерзімді әріптестікке негізделеді. Осы тұрғыдан алғанда, Қазақстандағы саяси реформалар елдің халықаралық аренадағы сенімділігін арттырып, еуропалық серіктестермен өзара тиімді ынтымақтастықты одан әрі тереңдетуге жол ашады. Жалпы алғанда, саяси жаңғыру – экономикалық даму мен халықаралық серіктестікті нығайтудың негізгі алғышарттарының бірі.

– Қазақстан Президенті жаңа Конституция ең алдымен жастарға бағытталғанын атап өтеді. Негізгі заңға ғылым, білім, инновациялар және жасанды интеллект сияқты ұғымдар енгізілген. Бұл Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қазақстан үшін стратегиялық бағыты туралы нені аңғартады?

– Менің пайымдауымша, жаңа Конституцияда ғылым, білім, инновациялар және жасанды интеллект сияқты ұғымдардың конституциялық деңгейде бекітілуі Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың Қазақстанның стратегиялық даму бағытын сапалы жаңа өріске – адами капиталға, зияткерлік әлеуетке және жоғары технологияларға негізделген инновациялық экономикаға бағыттағанын айқын аңғартады. Бұл – ел болашағын шикізаттық ресурстармен емес, білімді, креативті, бәсекеге қабілетті және технологиялық тұрғыдан жетілген ұлтпен байланыстыратын терең әрі көреген саяси ұстаным. Жастарға басымдық беру арқылы мемлекет тек кадр даярлауды көздеп отырған жоқ, сонымен қатар жаңа буынның ойлау мәдениетін қалыптастыруды, ғылыми ізденіс пен жаңашылдықты қолдауды, білім мен технологияны өмірдің басты құндылығына айналдыруды мақсат етеді. Жасанды интеллект пен цифрлық технологиялардың Негізгі заңда көрініс табуы – Қазақстанның жаһандық технологиялық трансформацияға бейімделіп қана қоймай, сол үдерістердің белсенді қатысушысы әрі болашақта драйверлерінің біріне айналуға ұмтылысын білдіреді. Бұл өз кезегінде білім беру жүйесін түбегейлі жаңғыртуға, ғылымды институционалдық және қаржылық тұрғыдан күшейтуге, инновациялық экожүйені дамытуға және жастар үшін тең мүмкіндіктерге негізделген ашық орта қалыптастыруға берік құқықтық негіз қалайды. Жалпы алғанда, бұл – Қазақстанның ұзақмерзімді дамуында басты қозғаушы күш ретінде жастарды, білімді және технологияны таңдаған, терең стратегиялық ойға құрылған, болашаққа бағытталған мемлекеттік саясаттың айқын көрінісі.

– Сіздің ойыңызша, қазіргі жаһандық сын-қатерлер жағдайында жаңа даму модельдерін іздеп отырған еуропалық елдер үшін Қазақстанның тәжірибесі қызықты болуы мүмкін бе?

– Қазақстанның тәжірибесі белгілі бір деңгейде қызығушылық тудыруы әбден мүмкін. Өйткені Қазақстан бүгінде дәстүрлі ресурстық экономикадан адами капиталға, цифрландыруға және институционалдық жаңғыртуға негізделген жаңа даму үлгісіне көшу кезеңін бастан өткеріп отыр, ал бұл бағыт қазіргі әлемде өзекті болып отыр. Елдегі конституциялық реформалар арқылы билік жүйесінің теңгерімділігі күшейтіліп, азаматтардың шешім қабылдау процесіне қатысу мүмкіндігі кеңейіп, мемлекеттік басқарудың ашықтығы мен есептілігі арта түсуде. Сонымен қатар, Қазақстанның Еуропа мен Азияны байланыстыратын геостратегиялық орналасуы, көпвекторлы сыртқы саясаты және әртүрлі өркениеттік кеңістіктер арасында теңгерімді диалог жүргізу тәжірибесі де маңызды артықшылықтардың бірі. Бұл, әсіресе, тұрақтылықты сақтай отырып, реформаларды кезең-кезеңімен жүзеге асыру, ұлттық ерекшеліктерді ескере отырып модернизация жүргізу және жаһандық өзгерістерге икемді бейімделу тұрғысынан құнды тәжірибе болып табылады. Жалпы алғанда, Қазақстанның тәжірибесі дайын үлгі ретінде емес, бірақ өз даму жолын іздеп отырған мемлекеттер үшін балама көзқарас пен тиімді шешімдердің практикалық мысалы ретінде қарастырылуы мүмкін.

Abai.kz