Алтын Орда Шыңғысхан империясы құлағаннан кейін пайда болған ең ірі ортағасырлық мемлекеттердің бірі болды. Оның этносаяси тарихы моңғол жаулап алушылары мен Еуразияның көптеген түркі, славян, фин-угор және басқа да халықтарының өзара әрекеттесуін көрсетеді.

Шыңғыс хан қайтыс болғаннан кейін, оның иеліктері ұлдарының арасында бөлінді. Батыс аумақтары оның үлкен ұлы Жошыға өтті. Бату ханның Шығыс Еуропаға жасаған жорықтарынан кейін (1236–1242) Алтын Орда немесе Жошы ұлысы деп аталатын мемлекет пайда болды. Астанасы бастапқыда Сарай-Бату, кейінірек Төменгі Еділдегі Сарай-Берке болды. Аумағына Қазақстан далалары, Еділ бойы, Қырым, Батыс Сібір және Шығыс Еуропаның бір бөлігі кірді.

Алтын Орда халқы көпұлтты болды: моңғолдар — билеуші ​​әскери элита; түркі тайпалары: қыпшақтар, қимақтар, қаңлылар, наймандар және басқалар; Еділ бойының бұлғарлары; орыс князьдіктері; Кавказ халықтары; хорезмдіктер және Орта Азия халықтары.

Уақыт өте келе моңғолдар азшылыққа айналды және біртіндеп түркіленді. Қыпшақ-түркі тілі негізгі қарым-қатынас тіліне айналды. Міне, сондықтан дереккөздер мемлекетті көбінесе түркі әлемімен байланыстырады.

Алтын Орда моңғол басқару дәстүрлерін сақтап қалды: жоғарғы билік ханға тиесілі болды; Шыңғыс ханның ұрпақтары Шыңғыс әулеті маңызды рөл атқарды; ұлыстардың әскери-әкімшілік жүйесі болды; моңғол дәстүрінің заңдар жинағы Яса қолданылды.

Сонымен қатар, жергілікті элита ханның билігін мойындап, алым-салық төлесе, өз лауазымдарын сақтап қалды. Орыс князьдіктері вассалдар болды және Орда хандарынан басқару жарғыларын алды.

XIV ғасырдың басында Өзбек ханның ислам дінін қабылдауы маңызды кезең болды. Ислам мемлекеттік дінге айналды және Орданың мұсылман Шығысымен байланысын нығайтты. Бұл мыналарға әкелді: қалалар мен сауданың дамуына; ислам мәдениетінің таралуына; халықтың түркі-мұсылмандық бірегейлігінің нығаюына.

Сонымен қатар, Ордада діни төзімділік ұзақ уақыт бойы сақталды: мұсылман, христиан, будда және шамандық қауымдастықтар өмір сүрді.

Алтын Орда Еуропа мен Азия арасындағы маңызды сауда жолдарын бақылады. Ұлы Жібек жолының тармақтары оның аумағы арқылы өтті. Экономикасы мыналарға негізделген: көшпелі мал шаруашылығы; сауда; қолөнер; алым жинау.

Алтын Орда мыналармен белсенді түрде өзара әрекеттесті: орыс князьдіктері; Орта Азия мемлекеттері; Византия империясы; Қырымдағы генуялық колониялар; Мәмлүк сұлтандығы.

XIV ғасырдың соңында Алтын Орданың дағдарысы басталады: хандар арасындағы ішкі қақтығыстар; орталық биліктің әлсіреуі; Темірдің жорықтары; көршілес мемлекеттердің, әсіресе Мәскеу князьдіктің күшеюі. XV ғасырда Алтын Орда бірнеше хандықтарға бөлінді: Қазан хандығы; Қырым хандығы; Астрахан хандығы; Ноғай ордасы; Қазақ хандығы.

Алтын Орда Еуразия тарихында үлкен рөл атқарды: ол даладағы саяси және этникалық процестерге ықпал етті; Ол татарлардың, қазақтардың, ноғайлардың және басқа да түркі халықтарының қалыптасуына әсер етті; орыс жерлерінің дамуына айтарлықтай әсер етті; ол Шығыс пен Батыс арасындағы байланыстырушы буынға айналды.

Қазақстан тарихы үшін Алтын Орда қазақ мемлекеттілігінің қалыптасу кезеңдерінің бірі ретінде және түркі тайпаларының этникалық бірігуі ретінде ерекше маңызды рөл ойнайды.

Керімсал Жұбатқанов,

тарих ғылымдарының кандидаты, С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университетінің доценті

Abai.kz