XIX ғасырдың орта шенінде қазақ даласының саяси көкжиегі күрт өзгерді.

Ресей империясы оңтүстікке қарай жылжып, Ақмешіттен Түркістанға, Әулиеатадан Шымкентке қарай әскери бекіністерін кеңейтті. Қоқан хандығының билігі әлсіреді. Шығыс Түркістанда Қытай билігіне қарсы қозғалыстар күшейді.

Ал осы аласапыран кеңістікте Абылай хан ұрпақтарының тағдыры да екі түрлі арнаға түсті.

Сол әулеттің екі өкілі — Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов пен Сыздық Кенесарыұлы.

Екеуінің ортақ атасы — Абылай хан. Шоқан — Абылайдың ұлы Уәли ханнан тараған Шыңғыс сұлтанның баласы.

Сыздық — Абылайдың тағы бір ұлы Қасымнан тараған Кенесары ханның ұлы. Олар бір әулеттің екі тармағының өкілдері еді.

Бірақ олардың тарихи жолдары екі түрлі болды.

Бірі — қаламды, ғылымды, картаны және дипломатияны таңдады.

Екіншісі — қылышты, әскери күресті және саяси қарсылықты таңдады.

Олардың тағдырын байланыстыратын ерекше географиялық нүкте бар. Ол — Қашқар.

Шоқан Қашғарға басын бәйгеге тігіп, жасырын атпен арнайы тапсырмамен барды.

Сыздық Қашғарға күресін жалғастыру үшін барды.

Қашғар билеушісі Жақыпбек оны хан көтеріп қарсы алды.

I. Шоқанның құпия сапары

1858 жылдың жазы.

Тянь-Шань асулары арқылы Қашғарға қарай сауда керуені қозғалды. Керуеншілердің арасында қарапайым қазақ көпесі болып киінген жас жігіт те бар еді. Оның шын аты — Шоқан Уәлиханов.

Қауіпті сапарға шыққан Шоқан өзін «Әлімбай» деп таныстыруға мәжбүр болды. Керуенбасы Мұсабайдың туысы деген атпен жолға шыққан ол шашын алдырып, қазақ көпесінің киімін киеді. 1858 жылғы 28 маусымда керуенмен бірге Қашғар бағытына аттанады.

Бұл сапардың қауіптілігі жайдан-жай емес еді.

Шығыс Түркістанда Цин империясының билігіне қарсы қозғалыстар жүріп жатқан. Қашғардың саяси ахуалы тұрақсыз еді. Еуропадан келген саяхатшылар үшін де бұл өлке аса қауіпті болатын.

Шоқанның алдында тек географиялық кеңістік емес, зерттелмеген тұтас өркениет тұрды.

Ол Қашғардың жолдарын, қалаларын, халықтарын, саудасын, билік құрылымын зерттеуге тиіс еді.

Бірақ оның сапарында ғылыми мақсатпен бірге империялық барлау міндеттері де қатар жүрді. Сондықтан Шоқан экспедициясы — XIX ғасырдағы ғылым мен геосаясаттың түйіскен ерекше мысалы.

II. Қашғардағы Шоқан

Шоқан Қашғарға 1858 жылдың соңында жетіп, 1859 жылдың көктеміне дейін сонда болды.

Ол қала мен оның айналасындағы саяси және әлеуметтік өмірді бақылап, жергілікті халықтардың тарихы мен этнографиясына қатысты материал жинады.

Шоқанның басты ерекшелігі — ол көргенін жай жазып қоймай, оның себебін түсіндіруге тырысты.

Қашғардың базарлары оған тек сауда орны емес, бүкіл Орталық Азияның экономикалық байланыстарының көрсеткіші болды.

Қала тұрғындарының құрамы оған жай статистика емес, ғасырлар бойы қалыптасқан тарихи үдерістің көрінісі еді.

Билік үшін күрес оған жеке адамдар арасындағы тартыс емес, Қытай, Қоқан, Қашғар және жергілікті күштердің өзара қатынасы ретінде көрінді.

Осы сапардың нәтижесінде Шоқан өзінің әйгілі «Алтышардың немесе Қытайдың Нан-Лу провинциясындағы алты шығыс қаласының 1858–1859 жылдардағы жағдайы туралы» еңбегін жазды.

Оның құрамында география, тарих, халық, өнеркәсіп пен сауда туралы бөлімдер болды.

Бұл еңбек Шоқанның Қашғар сапарын жай саяхаттан ғылыми экспедиция деңгейіне көтерді.

Шоқан Қашғардан карталар мен жазбалар ғана емес, тұтас бір өлкенің ғылыми бейнесін алып қайтты.

1859 жылдың 11 наурызында ол кері жолға шықты.

Көп ұзамай Қашғардағы жағдайдың қауіптілігі күшейді. Керуенде орыс тыңшысы бар деген күдік тараған. Шоқан үшін әрі қарай қалу қауіпті еді. Ол Тянь-Шаньның көктемгі асуларын айналып, Оңтүстік Қырғызстан арқылы қайтты. 1859 жылғы 12 сәуірде Ресей иелігіне оралды. Оның Қашғар сапары аяқталды.

Бірақ Қашғармен байланысы аяқталған жоқ.

III. Алты жылдан кейін: Әулиеата,1864 жыл.

Шоқан енді жас зерттеуші ғана емес, штабс-ротмистр шеніндегі офицер еді.

Ресей империясының оңтүстікке қарай әскери жылжуы басталды. Полковник Михаил Черняев бастаған отряд Верныйдан шығып, Шу бойымен оңтүстікке бет алды. Шоқан бұл экспедицияға баруға келісті.

1864 жылғы 24 наурызда Карл Гутковскийге жазған хатында оның өзі «Ертең біз жолға шығамыз: мен — Әулиеатаға...» деп хабарлайды. Ол бұл сапардан шен алуды да күтетінін ашық жазады.

Бұл деталь өте маңызды.

Кейінгі тарихнамада Шоқанды бірден Черняевтің әскери саясатына қарсы тұрған тұлға ретінде көрсету кездеседі. Деседе оның 1864 жылғы жорыққа өз еркімен және белгілі бір қызметтік үмітпен барғанын өзінің хаты көрсетеді.

Демек, оқиғаның басында Шоқан мен Ресей әскери экспедициясының арасында қайшылық болған жоқ.

Қайшылық кейін пайда болды.

IV. Сыздықтың қылыш үстіндегі жолы

Шоқанның өміріндегі 1864 жыл осылай басталса, Сыздықтың өмір жолы әлдеқашан басқа арнаға түскен еді.

Кенесары хан 1847 жылы қаза тапқанда, Сыздық әлі бала болатын. Ахмет Кенесариннің дерегінде оның әкесі өлген кезде Сыздықтың жасы он шамасында болғаны айтылады. Кенесарының ұлдары кейін Сыр бойына және Қаратау өңіріне көшіп, Қоқан билігімен белгілі бір шарттар негізінде байланыс орнатады.

Сыздық ер жеткен соң қарулы күрес жолына түсті.

1864 жылы ол Қоқан ханының тапсырмасымен Түркістан-Созақ қоңыраттарының датқасы болып тағайындалады.

Сол кезде Ресей әскерлері Түркістанды қоршауға алған. Сыздық бұл хабарды естіп, Созақтан шығып, Қоқан әскеріне көмекке аттанады.

Міне, осы жерде Шоқан мен Сыздықтың тарихи жолдары бір кеңістікке келеді.

Бір жағында — Черняевтің әскери отряды.

Екінші жағында — Қоқан жағына шыққан Сыздық.

Бірақ бұл жерде тарихи дәлдікті сақтау қажет.

Шоқан мен Сыздықтың 1864 жылы бетпе-бет кездескені немесе бір шайқаста бір-біріне қарсы тұрғаны туралы сенімді құжат жоқ.

Оларды «бір майданның екі жағында кездесті» деп айту көркемдік жағынан әсерлі болғанымен, деректік тұрғыдан абайлап қолданылуы керек.

Олардың жолдары бір соғыс кеңістігінде тоғысты, бірақ жеке кездескені дәлелденбеген.

V. Әулиеата және Шоқанның ішкі дағдарысы

Әулиеата оқиғалары Шоқанның әскери қызметке деген көзқарасын өзгертті деген пікір кейінгі әдебиетте кең тарады.

Мұнда М.С. Знаменскийдің маңызы зор.

Знаменский Черняев экспедициясының құрамында Шоқанмен бірге болды және «Дневник Аулие-Атинского похода» атты күнделік қалдырды.

Мемуарлық деректерде Шоқанның әскери әрекеттердің қаталдығына көңілі толмағаны айтылады.

Алайда бұл деректерді бірден «Шоқан Әулиеатадағы бейбіт халықты қыруға қарсылық жасады» деген нақты фактке айналдыруға да болмайды. Ресми құжаттардағы жағдай басқашалау.

Әскери есептерде операциялар әскери міндеттер, бекіністерді алу және империялық шепті оңтүстікке жылжыту тұрғысынан сипатталды.

Ал кейінгі естеліктерде оқиғаның адамдық жағы көбірек көрінеді.

Осы екі дерек қабатын қатар қарастырғанда ғана Шоқанның ішкі дағдарысын түсінуге болады.

Ол бастапқыда жорыққа қызметтік мақсатпен барды. Бірақ соғыс шындығы ол күткен дипломатиялық және саяси нәтижелерден өзгеше болып шықты.

VI. Шоқан мен Сыздық

Осы жерде олардың тарихи айырмашылығы анық көрінеді.

Шоқан Ресей империясы отарлаушы әскерінің құрамында қызмет етті. Сыздық Ресей империясына қарсы күресті.

Бірақ бұл айырмашылықты тек «сатқын» және «батыр» немесе «империяшыл» және «ұлтшыл» деген қарапайым өлшемге салу тарихи шындықты жұтаңдатады.

Шоқан Ресейдің ғылыми және әкімшілік мүмкіндіктерін пайдалануға болады деп санады. Ол қазақ қоғамын білім, ғылым, құқықтық және әкімшілік реформалар арқылы өзгертуге болатындығына сенді.

Сыздық болса, Ресейдің әскери экспансиясын қазақтың дәстүрлі саяси кеңістігіне төнген қауіп деп қабылдады. Оның жауабы — қарулы қарсылық болды.

Екі жолдың да артында бір сұрақ тұрды:

Қазақ қоғамы өзгеріп жатқан әлемде өзін қалай сақтап қалады?

VII. Қашғарға қайта оралған Сыздық

Шоқан Қашғардан 1859 жылы кеткеннен кейін біраз жыл өткенде, сол өлкенің саяси жағдайы мүлдем өзгерді.

1870-жылдардың ортасында Шығыс Түркістанда Жақыпбек басқарған Жетішар мемлекеті өмір сүріп тұрды.

Ресейдің Орта Азияны жаулап алуы жалғасып жатқан еді.

Қоқан хандығы құлады. Хиуа мен Бұхара Ресей ықпалына түсті.

Сыздықтың бұрынғы күрес кеңістігі тарылды.

1875 жылы ол Герат арқылы Қашғарға аттанды. Қазақстан тарихына арналған зерттеулерде Сыздық төренің Жақыпбек әскеріне осы жылы қосылғаны көрсетіледі. Ахмет Кенесарин бұл сапарды нақтырақ сипаттайды.

Оның жазуынша, Сыздық Гератта үш ай болғаннан кейін Яқуб-сердармен қоштасып, Балх пен Бадахшан арқылы Қашғарға өткен. Қашғарға келген соң Жақыпбек оны құрметпен қарсы алған.

Бұл — Сыздық өміріндегі аса маңызды бұрылыс.

Өйткені енді ол Қоқан кеңістігінің емес, бүкіл түркі-мұсылман әлемінің саяси тағдыры шешіліп жатқан ортаға келді.

VIII. Шоқанның Қашғары мен Сыздықтың Қашғары

Осы екі сапарды салыстырғанда XIX ғасырдағы Орталық Азияның өзгерісін анық көруге болады.

1858 жыл.

Шоқан Тянь-Шань арқылы керуенмен келеді. Ол өзін көпес ретінде көрсетеді. Оның мақсаты — зерттеу. Ол Қашғардың географиясын, халқын, тарихын, экономикасын жазып алады.

1875 жыл.

Сыздық Балх пен Бадахшан арқылы келеді. Ол Жақыпбекке барады.

Оның мақсаты — әскери-саяси күрес. Ол Жетішар әскеріне қосылады.

Бір Қашғар. Бірақ екі түрлі тағдыр.

Шоқан Қашғарды дәптеріне түсірді.

Сыздық Қашғарды қылышымен қорғауға тырысты.

Бұл — жай ғана әдеби метафора емес.

Екі тұлғаның өмір жолдарының нақты айырмашылығын көрсететін тарихи параллель.

IX. Жақыпбек және Сыздық

Ахмет Кенесариннің мәліметіне қарағанда, Жақыпбек Сыздықты бұрыннан таныған және оған ерекше құрмет көрсеткен. Ол Сыздыққа жоғары лауазым беріп, өз отбасымен де жақындастырған (Қаза тапқан ұлының әйелін Сыздыққа қосқан).

Кейін Жақыпбек Қашғардан шығып, Ақсу бағытына әскермен аттанғанда, оның ұлы Бек-Құлибек Қашғарда қалды.

Сыздық осы әскери-саяси құрылымның ішінде қалды.

Ол Жетішардың әскерінде командалық қызмет атқарып, Ресейге қарсы күрес тәжірибесін одан әрі жалғастырды.

Бірақ Жетішардың да тағдыры ұзаққа бармады.

Цин империясы Шығыс Түркістанды қайта жаулап алу үшін үлкен әскери күш жіберді.

Жақыпбек мемлекетінің ішкі жағдайы күрделене түсті.

Сыздықтың Қашғардағы кезеңі де осылай аяқталуға бет алды.

X. Екі тағдырдың соңғы айырмасы

Шоқанның өмірі қысқа болды. Қашғардан оралғаннан кейін ол Ресейдің ғылыми ортасында танылды. Бірақ денсаулығы нашарлады. 1864 жылғы әскери жорықтан кейін оның мемлекеттік қызметке деген көзқарасы да өзгерді. 1865 жылы Шоқан Алтынемелде қайтыс болды. Ол небәрі отызға да толмаған еді.

Сыздықтың тағдыры әлдеқайда ұзаққа созылды.

Қашғардағы күрестен кейін ол Ресей аумағына қайтып оралды. Ахмет Кенесариннің мәліметіне қарағанда, Сыздық 1877 жылы Қашғардан шығып, Ош арқылы Ресей шекарасына өткен. Кейін Ташкентке шақырылып, Кауфманның кешіріміне ие болған.

Осыдан кейін оның өмірі қарулы күрестің ең ауыр кезеңінен бейбіт ғұмырға қарай ауысты.

XI. Бір әулеттің трагедиясы

Шоқан мен Сыздықтың өмірінде бір ерекше парадокс бар.

Олар бір әулеттен шықты. Бірақ сол әулеттің екі тармағы Ресей империясының келуіне екі түрлі жауап берді.

Шоқан империяның білім жүйесін пайдаланып, оның ғылыми мүмкіндіктерін игерді.

Сыздық империяның әскери күшіне қарумен жауап берді.

Бірі Петербургтің ғылыми ортасына барды.

Екіншісі Бұхара, Хиуа, Қашғар сияқты саяси орталықтарды аралады.

Бірі карта жасады. Екіншісі жорық жасады.

Бірі халықтың тарихын қағазға түсірді.

Екіншісі әкесінің саяси мұрасын қарумен қорғауға тырысты.

Бірақ олардың тағдырын тек қарама-қарсылық арқылы түсіндіру жеткіліксіз.

Екеуі де бір дәуірдің тумасы еді.

Екеуі де дәстүрлі қазақ саяси кеңістігінің ыдырап бара жатқанын көрді.

Екеуі де Орталық Азиядағы жаңа күштер арақатынасын бастан өткерді.

Және екеуінің де өмір жолында Қашғар ерекше із қалдырды.

Қорытынды. Екі Қашғардың арасы

Шоқан Қашғарға барған кезде оның алдында белгісіз әлем тұрды.

Ол сол әлемді зерттеп, картаға түсіріп, тарихын жазып қалдырды.

Сыздық Қашғарға келген кезде оның алдында енді белгісіз әлем емес, тарылып бара жатқан саяси кеңістік тұрды.

Ол сол кеңістікте күресті жалғастырды.

Сондықтан олардың Қашғар сапарлары — бір оқиғаның қайталануы емес, XIX ғасырдың екінші жартысындағы Орталық Азияның өзгеру тарихының екі кезеңі.

1858 жылғы Шоқанның Қашғары — зерттелуге тиіс әлем.

1875 жылғы Сыздықтың Қашғары — сақталуға тиіс әлем.

Ал олардың арасындағы он жеті жылға жуық уақыт ішінде Түркістанның саяси картасы түбегейлі өзгерді.

Осы тұрғыдан Шоқан мен Сыздықты бір-біріне қарсы қоюдан гөрі, оларды бір тарихи дағдарысқа берілген екі түрлі жауаптың өкілдері ретінде қарастырған жөн.

Шоқанның қаруы — білім мен ғылым.

Сыздықтың қаруы — әскери күрес.

Бірақ екеуінің тағдырын жалғайтын бір ғана сөз бар — Түркістан.

Ал сол Түркістанның шығыс шетіндегі Қашғар олардың өмір жолында екі рет көрінеді — алдымен Шоқанның ғылыми дәптерінен, кейін Сыздықтың әскери жорығынан.

Өмір Шыныбекұлы

Abai.kz