Солтүстік көршіде боп жатқан жағдайларды жіті қадағалап отыратын біздер оңтүстік көршілерде не боп жатқанын біле бермейміз.

Егемендіктің алғашқы жылдары бір бірімен бәсекеге түскен секілді көрінген Қазақстан мен Өзбекстан арасы Қ.Тоқаев пен Ш.Мирзиеёвтің арқасында соңғы жылдары тату көршіліктен ағайындық деңгейге жетті десек болатын шығар.

Себебі, екі елдің ортақ мүддесі мен мақсаттары бір біріне өте ұқсас.

Және оған жету үшін әрекет жасайтын алаң да ортақ.

Орталық Азиядағы ең маңызды екі елдің бұдан да тығыз қарым-қатынас жасауына мүмкіндік жетерлік.

Жеке мүддені естен шығармай ортақ мүддеге жету бағытында президенттеріміз жұмыс жүргізіп жатыр.

Сондықтан, Қазақстандықтар Өзбекстанның сыртқы саясатын ғана емес, ішкі саясатындағы жетістіктер мен өзге де жағдайларды біле жүргені артық емес.

Бүгін Өзбекстандық публицист Надира Хидоетова өзінің кезекті саяси шолуын жариялады.

Автормен келісу-келіспеу әркімнің өз шаруасы.

Қалай болғанда Өзбекстанның ішкі шаруасына ешкімнің қол сұғуға құқы жоқ.

Бірақ шолуды бір шолып шығу артық болмайды деген оймен сіздерге ықшамдап аударып ұсынуды жөн көрдім (сілтеме комментте).

Себебі, автор ескерткен президенттің жоғарыдан түсірген тапсырмаларын жергілікті жердегі кейбір шенеуніктер өңін айналдырып жіберуі секілді жағдайлар бізде де бар.

Надира Хидоетова:

Өзбекстанның он жылы — реформалар, үміт және жаңа өзгерістер қажеттілігі

2016 жылы Өзбекстан президентін таңдаған кезде азаматтардың басым көпшілігі Шавкат Мирзиёев бұрынғы басшының саясатын жалғастырады деп ойлады. Мен сол кезде-ақ басқаша пікірде болған санаулы адамдардың қатарында едім.

Мұндай күмәннің негізі бар болатын. Мирзиёев үкіметті он үш жыл басқарған, бұрынғы жүйенің маңызды өкілдерінің бірі еді. Қоғам оны қатаң тәртіпті жақтайтын басшы ретінде қабылдады. Сондықтан одан түбегейлі өзгерістер күтетіндер аз болды. Ел жабық шекараларға, валюталық шектеулерге және күштік құрылымдардың ықпалына үйреніп қалған еді.

Алайда күтпеген өзгерістер басталды.

2017 жылдың қыркүйегінде валютаны ырықтандыру туралы шешім қабылданып, ресми валюта бағамы нақты нарықтық бағамға жақындастырылды. Бұған дейін заңды валюта айырбастау шектеулі болса, жаңа тәртіп азаматтарға долларларын банктер арқылы еркін айырбастауға мүмкіндік берді. Экономикалық өзгерістер елдің көлеңкелі нарықтан шығуына жол ашты.

Көп ұзамай көрші мемлекеттермен қарым-қатынас жақсарды. Шекараларды ашу, өңірлік байланыстарды қалпына келтіру және сауда кедергілерін азайту Орталық Азиядағы ұзақ жылдық оқшаулануды әлсіретті.

Тағы бір маңызды қадам — Халық қабылдаулары мен Виртуалды қабылдау бөлмесінің құрылуы болды. Бұрын азаматтардың арыз-шағымдары көбіне жауапсыз қалса, енді олар мемлекет басшылығына тікелей өтініш жолдай алды. Алғашқы жылдары бұл жүйе шенеуніктерді халықтың мәселесіне назар аударуға мәжбүр етті.

Медиа кеңістікте де өзгерістер болды. Kun.uz, Gazeta.uz, Qalampir және қоғамдық-саяси Telegram арналары бұрын ашық айтылмайтын мәселелерді көтере бастады. Шенеуніктердің озбырлығы, мектептердің жағдайы мен қарапайым халықтың проблемалары қоғам талқысына шықты. Азаматтар өз дауысының естіле бастағанын сезінді.

Өзбекстандағы ең ауыр мәселелердің бірі — мақта жинау науқаны кезіндегі мәжбүрлі еңбек еді. Мұғалімдер, дәрігерлер, студенттер мен басқа да азаматтар бірнеше ай бойы мақта алқаптарына жіберілетін. Кейде адамдар қоғамдық көліктерден түсіріліп, жұмысқа мәжбүрлі түрде тартылатын.

Мирзиёев билігі мәжбүрлі еңбекті жоюға бағытталған шараларды қолға алды. Мәжбүрлеу үшін жауапкершілік күшейтіліп, мақтаны сатып алу бағасы көтеріліп, өндіріс жүйесін өзгерту басталды. Соның нәтижесінде мәжбүрлі еңбекке қарсы күресте елеулі ілгерілеу болды.

2019 жылы «Жаслық» колониясының жабылуы да маңызды оқиғаға айналды. Бұл мекеме ұзақ жылдар бойы саяси қудалау мен қатал жазалау жүйесінің символы ретінде қабылданған еді. Сонымен бірге сенімсіз азаматтар тізімінен мыңдаған адам шығарылып, олардың қоғамдағы мәртебесін қалпына келтіруге қадам жасалды.

Еңбек мигранттарына деген көзқарас та өзгерді. Бұрын шетелге жұмыс іздеп кеткен азаматтар кейде жағымсыз сипатта көрсетілетін. 2018 жылғы қаңтарда Ақтөбе маңында 52 өзбекстандықтың автобуста өртке ұшырап қаза табуы елді дүр сілкіндірді. Осы қайғылы оқиғадан кейін Мирзиёев азаматтарға өз елінде жеткілікті жағдай жасай алмаған биліктің жауапкершілігін мойындады. Еңбек мигранттары отбасылары мен ел экономикасын асырап отырған адамдар ретінде ашық бағалана бастады.

Ташкенттегі тіркеу жүйесінің шектеулерін жеңілдету де маңызды өзгерістердің бірі болды. Бұрын Өзбекстан азаматтарының өз елінің астанасында тұруы мен жұмыс істеуі арнайы рұқсаттармен шектелетін. Бұл әсіресе басқа өңірлерден келген жұмысшыларға қиындық туғызды. Шектеулерді жою Ташкенттің барлық өзбекстандыққа ортақ қала ретіндегі мәртебесін нығайтты.

Орталық Азия мемлекеттері арасындағы қатынастарды жақсарту жаңа саясаттың негізгі бағыттарының біріне айналды. Өзбекстан көрші елдермен келіссөздерді жандандырып, шекаралық мәселелерді шешуге, көлік қатынасын қалпына келтіруге және отбасылық байланыстарды қайта орнатуға күш салды.

Елдің сыртқы әлемге ашылуы туризмнің дамуына, халықаралық форумдардың өткізілуіне және жаңа серіктестіктердің қалыптасуына ықпал етті.

Дін саласында да бірқатар шектеулер жеңілдеді. Бұрын діни сеніміне байланысты кедергілерге тап болған адамдардың жағдайы өзгеріп, азанның қайта еркін естілуіне және исламдық рухани мұраның ұлттық мәдениеттегі орнын нығайтуға мүмкіндік туды.

Отбасындағы зорлық-зомбылық пен көшедегі жыныстық сипаттағы тиісу мәселелеріне де көбірек көңіл бөлінді. Бұл әрекеттерге қарсы құқықтық шаралар күшейтілді. Жоғары білім беру мүмкіндіктерін кеңейту үшін жаңа университеттер ашылып, мемлекеттік қызмет көрсету орталықтары арқылы құжат рәсімдеу тәртібі жеңілдетілді.

Осының бәрі елдің қоғамдық өмірінде елеулі өзгерістер болғанын көрсетеді.

Дегенмен алғашқы жылдардағы үміт біртіндеп көңіл қалумен алмасты. Шенеуніктер жаңа талаптарға бейімделіп, бұрынғы ықпалын басқа тәсілдермен қалпына келтіре бастады.

«Инвестиция тарту» мен «өңірлерді дамыту» ұрандарының аясында әкімдердің қолына қомақты қаржы мен үлкен өкілеттіктер шоғырланды. Бірақ кейбір жерлерде бұл мүмкіндіктер халықтың әл-ауқатын арттыруға емес, жеке мүдделерді қорғауға жұмсалды.

Заңсыз бұзу жұмыстары, жеке меншікті тартып алу, ескі ағаштарды кесу және фермерлердің жеке кластерлерге тәуелділігі қоғамда наразылық туғызды. Бюрократия сырттай заманауи сипат алғанымен, менмендік, дөрекілік және пайдакүнемдік сияқты ескі әдеттерден толық арылған жоқ.

Виртуалды қабылдау бөлмесінің де бастапқы тиімділігі төмендеді. Алғашында азаматтардың өтініштерін шешуге ықпал еткен жүйе бірте-бірте формалды жауаптар беретін механизмге айналды. Қоғамға өтініштердің басым бөлігі орындалғаны туралы есеп ұсынылғанымен, азаматтардың нақты мәселелері шешілмей қалатын жағдайлар бар.

Бұл жүйенің басты кемшілігі — тәуелсіз әрі тиімді мемлекеттік институттардың орнын жеке өтініштер арқылы мәселе шешу тәсілімен алмастыруға тырысу. Әділ сот, жауапты прокуратура және халық алдында есеп беретін жергілікті билік болмаса, цифрлық жүйенің өзі әділеттілікті қамтамасыз ете алмайды.

Бұған қоса, тәуелсіз журналистер мен блогерлерге қысым жасалғаны туралы сын күшейді. Алғашқы жылдары реформаларды қолдап, заңсыздықтарды әшкерелеген журналистік зерттеулер маңызды рөл атқарды. Кейін кейбір журналистер мен қоғамдық пікір көшбасшыларына қатысты қылмыстық істер, редакцияларға қойылған шектеулер және өзін-өзі цензуралау мәселелері қоғамдық талқылауға шықты.

Жүйелі реформалар жергілікті деңгейден басталуы керек. Дәстүрлі түрде көршілік ынтымақтастығының орталығы болған махалла кей жерлерде әкімшілік бақылаудың құралына айналды.

Егер махалла басшылары тұрғындардың еркін таңдауымен емес, жоғарыдан ықпал ету арқылы сайланса, олар халықтың мүддесін толық қорғай алмауы мүмкін. Әлеуметтік көмектің бөлінуі де кейде азаматтарға қысым жасау құралына айналуы ықтимал.

Сондықтан махалла басшыларын тұрғындардың өздері тікелей әрі жасырын дауыс беру арқылы сайлауы маңызды. Халық таңдаған басшы өз көршілерінің мүддесін қорғауға және олардың келісімінсіз қабылданатын шешімдерге қарсы тұруға көбірек мүдделі болады.

Өзбекстан бұрынғы оқшаулануды еңсеріп, экономикалық және қоғамдық өмірде маңызды жетістіктерге қол жеткізді. Бірақ реформалардың алғашқы кезеңінде қалыптасқан тетіктер енді жаңартуды қажет етеді.

Бірнеше бағытқа басымдық берген жөн:

1. Махалланы халыққа қайтару. Жергілікті басшыларды әділ, тікелей және жасырын сайлау арқылы таңдау мүмкіндігін қамтамасыз ету.
2. Мүдделер қақтығысын жою. Инспекциялар мен бақылаушы органдардың айыппұлдар мен сот өндіріп алуларынан пайда көруіне жол бермейтін тетіктер енгізу.
3. Сот тәуелсіздігін нығайту. Соттарды әкімшілік қысымнан қорғап, әділ шешім қабылдауына жағдай жасау.
4. Сөз бостандығын қорғау. Журналистер мен қоғамдық пікір көшбасшыларын қудалауды тоқтатып, сынды мемлекеттік басқарудың қажетті бақылау құралы ретінде қабылдау.

Елдің алғашқы серпілісі өзгерістердің мүмкін екенін дәлелдеді. Ендігі міндет — бюрократияның шектен тыс ықпалын тежеу және қарапайым азаматтың мүддесін мемлекеттік аппараттың мүддесінен жоғары қою.

Мен өз таңдауым үшін өкінемін бе?

2016 жылы жасаған таңдауым үшін өкінемін бе?

Жоқ.

Бұл — саналы әрі берік ұстанымым.

Бүгін «ештеңе өзгерген жоқ» деп айту оңай. Бірақ бұл бұрынғы кезеңдегі қорқыныш пен үмітсіздікті ұмыту болар еді. Өзбекстанның жабық шекаралар, қатаң шектеулер және қоғамның үнсіздігі үстемдік еткен кезеңнен шыққаны — маңызды тарихи өзгеріс.

Мен Мирзиёевтің алғашқы қадамдарының негізінде азаматтардың өмірін жақсартуға деген шынайы ниет болғанына сенемін. Ол тіркеу шектеулерін жеңілдетуге, көрші елдермен қарым-қатынасты жақсартуға, мәжбүрлі еңбекті жоюға және діндарлардың құқықтарын кеңейтуге бағытталған маңызды шешімдер қабылдады.

Алайда шынайы реформаларға бюрократияның қарсылығы кедергі келтірді. Мемлекеттік аппарат өзгерістердің сыртқы белгілерін қабылдағанымен, кей тұста олардың мәнін жоғалтып, жаңа мүмкіндіктерді жеке пайдасына пайдалануға тырысты.

Сондықтан менің бүгінгі сыным — бұрынғы үміттен бас тарту емес.

Бұл — сол үміттің ақталғанын қалайтын азаматтың талабы.

Күшті басшыға адалдық оны үнемі мақтаумен немесе кемшіліктерді жасырумен өлшенбейді. Нағыз адалдық — шындықты ашық айту және жүйедегі кемшіліктерді түзетуге ұмтылу.

Шавкат Мирзиёев Өзбекстанды ұзақ жылдар бойы оқшаулаған кедергілерді бұзуға ықпал етті. Енді ел алдында одан да күрделі міндет тұр: шенеуніктердің озбырлығын тежеу, тәуелсіз институттарды нығайту және адам құқығын мемлекеттік басқарудың басты өлшеміне айналдыру.

Егер азаматты қорғауға деген бастапқы ниет әлі де сақталса, шешуші жаңарудың уақыты келді.

Өзбекстанның келесі кезеңдегі табысы реформалардың санына емес, олардың қарапайым халықтың өміріне қаншалықты нақты әсер ететініне байланысты болады.

Өмір Шыныбекұлы

Abai.kz