Қазақстанда діни орындардың жаңа бағыты – мешіттерде халыққа тегін қаржылық сауаттылық пен ислам қаржысының негіздерін үйрететін семинарлардың басталғаны қоғамда үлкен қызығушылық тудырды.

Бастамашысы – Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы (ҚМДБ), ал қанат қақты жоба Астанадағы «Хазрет Сұлтан» мешітінен бастау алып, алдағы уақытта Алматы мен өзге де өңірлерге таратылмақ.

Бұл қадам жай ғана ағартушылық шара емес, еліміздегі қаржы нарығының ерекшеліктері мен Орталық Азиядағы жалпы үрдістер тұрғысынан терең сараптаманы қажет ететін маңызды үрдіс те болып табылады.

Әлемдік масштаб: Бүгінде жаһандық ислам қаржы нарығының көлемі 6,5 триллион долларды құрайды және 2030 жылға қарай 10,5 триллион долларға жетеді деп болжануда. Әлемдік акциялар капитализациясының шамамен 24%-ы (40 трлн долларға жуық) шариғат стандарттарына сәйкес келеді.

Өңірлік көшбасшылық: ЕАБР-дың 2025 жылғы бағалауы бойынша, Орталық Азиядағы ислам қаржы активтерінің жалпы көлемі 962 миллион доллар шамасында. Бұл тізімде Қазақстан 660 миллион долларлық активтері бар екі ислам банкімен (ADCB және Zaman Bank) аймақта көш бастап тұр.

Семинарларды ұйымдастыру кезінде ҚМДБ саналы түрде қаржы институттары мен коммерциялық компаниялардың мамандарын тартпаған. Мұның басты себебі – коммерциялық мүддені (мүдделер қақтығысын) болдырмау және халықтың сенімін сақтау.

Елімізде ислам қаржысын реттейтін жеке мемлекеттік органның әлі де толық қалыптаспағаны ҚМДБ-на үлкен жауапкершілік жүктейді. Мешіттер арқылы халыққа адал (халал) қаржы құралдарын түсіндіру – қаржылық сауаттылықты арттырып қана қоймай, азаматтарды алаяқтық пен харам қаржылық пирамидалардан қорғаудың тиімді құралына айналып отыр.

Ислам қаржысы мен банктік жүйесін дамытуда көршілес елдер мен түрік әлемінің тәжірибесі әртүрлі бағытта дамып келеді:

Өзбекстан соңғы жылдары ислам қаржы нарығын заңнамалық тұрғыдан реттеуге ерекше көңіл бөлуде. Олар бұл саланы діни басқарманың деңгейінде емес, тікелей мемлекеттік заңдар мен банктік жүйеге енгізу арқылы дамытуда (арнайы заңдар қабылданып, ислам терезелері ашылуда). Дегенмен, халықтың қарапайым қаржылық сауаттылығы мен шариғат стандарттарын түсінуі бойынша Қазақстандағыдай қоғамдық-діни түсіндіру жұмыстары әлі де жүйелену үстінде.

Қырғызстан Орталық Азияда ислам банкингі мен қаржысын заңнамалық тұрғыдан алғашқылардың бірі болып реттеген елдердің қатарына кіреді («ЭкоИсламикБанк» сияқты пионерлер жұмыс істейді). Алайда оларда бұл жүйе көбінесе банктік сектор мен халықаралық ұйымдардың деңгейінде қалып қойды, ал Қазақстандағыдай жаппай мешіт қабырғасында қаржылық сауаттылықты тегін үйрету тәжірибесі әзірге кең тарала қойған жоқ.

Түркияда «қатысу банктері» (Katılım Bankaları) жүйесі мемлекеттің тікелей қолдауымен қуатты дамыған. Зраат, Вакиф және басқа да мемлекеттік банктердің жанынан ислам банктері ашылып, экономиканың маңызды бөлігіне айналды. Түркия діни басқармасы (Диянет) қаржылық стандарттарды қадағалауға қатысқанымен, негізгі жұмыс кәсіби қаржы институттары мен университеттер арқылы жүзеге асырылады.

Сөз түйіні: Қазақстанның тәсілі басқа елдерден ерекшелігі – мұнда бастама төменнен жоғарыға (қоғамдық сұраныс пен діни басқарманың бастамасы) қарай бағытталған. Өзбекстан мен Түркия бұл саланы заңнамалық-институционалдық тұрғыдан жоғарыдан төмен қарай қатаң жүйелесе, Қазақстан қарапайым халықтың қаржылық сауаттылығын арттыру арқылы болашақ ислам қаржы нарығына саналы тұтынушыларды дайындауға бел шеше кірісті.

Abai.kz