Düysenbi, 14 Qazan 2019
Qazaqtıñ tili 1849 13 pikir 11 Qırküyek, 2019 sağat 11:28

Qazaq tiliniñ bağın baylap twrğan özimizdiñ Zañımız

Qazir ana tilimizdiñ auır jağdayına qabırğası qayısıp, onıñ bolşağı üşin alañdamaytın jandar tım sirek. Öytkeni, qanşa degenmen azattıq alğanımızğa tura otız jılğa tayap qalsa da «bayağı jartas, sol jartas» küyinde qalıp qoyğandığı eşkimge de qwpiya emes. Bwğan qarapayım qazaqtıñ enjarlığın alğa tarta bermey, mäseleniñ mänine tereñirek üñilgen jön şığar. Eger bwlay ister bolsaq, eñ aldımen közge wratındığı ana tilimizge memlekettik märtebe berdik dep börkimizdi aspanğa atqanımızben, ol äli künge deyin orıs tiliniñ köleñkesinde qalıp qoyğandığı aşı şındıq. Tipti bwğan da şükirşilik der edik, ol tipti sol bir resmi degen ataq alğan tildiñ janına twruğa da jaramaydı. Onıñ ayağın bwlayşa twsap otırğan özimizdiñ zañnamamız.

Mäselen, Konstituciyasımızda «orıs tili memlekettik tilmen teñ qoldanadı» degen qaharlı bapqa qaramastan, qazaq tili orıs tilimen qatar qoldanuğa sol ata zañımızdıñ özi kedergi keltirip otır. Senbeseñiz, aşıp qarañız. Onda «Memlekettik wyımdarda jäne özin-özi basqaru organdarında orıs tili resmi türde qazaq tilimen teñ qoldanıladı» dep tayğa tañba basqanday jazulı twrğandığın anıq bayqaysız. Alayda bwğan qattı quanıp, jüregiñiz jarılıp ketpesin. Öytkeni bwl «teñ» degen wğım tek älgi memlekettik wyımdar men özin-özi basqaru organdarına ğana tän dünie. Ol Qazaqstan baytaq ölkesiniñ qalğan jerlerine müldem jürmeydi. Mısal kerek pe? Onı memlekettik tilimizdi qorğauğa tiisti sot organdarınıñ özi-aq eş qinalmastan däläldep beredi. Bwğan Aqtöbe qalasında bıltırğı jıldan beri ülken dauğa aynalıp, aqırı jaqında ğana ayaqtalğan sot procesi ayqın kuä.

Onıñ bismilläsi mınaday. Sol Aqtöbe qalasında bıltır oblıstıq advokattar kollegiyası öz organınıñ jarğısın jañartuğa şeşim qabıldaydı. Bwl jaña jarğısınıñ jobasımen tanısqısı kelgen advokat Nwrbibi Esmağanbetova onıñ qazaqşa nwsqasın izdeydi. Onı eş jerden taba almaydı. Ol tipti osı kollegiyanıñ saytında da joq bolıp şığadı. Mine osınıñ saldarınan ol bwl nwsqa jaylı öziniñ pikirin bildiruge mümkindigi bolmaydı. YAğni memlkettik tilde aqparat alu qwqığı şekteldi degen söz bwl. Endi ol «öziniñ konstituciyalıq qwqığı bwzıldı» dep eseptep sotqa jüginedi. Al bwl iske jauapker--osı atalmış kollegiyanıñ törağası Raisa YAkubenko sotta talapkerdiñ eşbir qwqığı bwzılmağandığın, bäri de elimizdiñ zañnamasına säykes atqarılıp jatqandığın aytıp, boy bermeydi. Ärine, ärkim özinikin dwrıs sanaydı ğoy. Onıñ anıq-qanığına jetetin sot bar emes pe? Alayda sol sotımız eş oylanıp, basın qatırmastan «Nwrbibiniki qate, Raisa hanımdiki dwrıs»  degen qorıtındığa keledi. YAğni bwl jerde qazaq tiliniñ qılşığı da qıltimaptı.

Bwl jerde biz «Sot Konstituciyağa qayşı kelip, ana tilimizdi orıs tiliniñ aldınad jığıp berdi» dep jönsiz kinälaudan aulaqpız. Sottıki dwrıs. Öytkeni,  özimiz joğarıda aytqanday «ana tilimiz tek memleketik wyımdar men özin-özi basqaru organdarında ğana qoldanıladı». Sonımen bitti. Elimizdiñ özge jerlerinde oğan eşbir jol joq. Demek, qoğamdıq wyım esebinde älgindey kollegiyalar seniñ tiliñe mwrnını şüyirip, mensinbey qarap, onı öz jwmısında qoldanudıñ qajeti joq dep eseptese, oğan eşteñe de istey almaysız. Öytkeni  qasietti Konstituciyamız onıñ mañdayına şañ tigizbey qorğap twr. Demek, siz jeke menşik wyımdarğa bas swğa da almaysız. Eñ ayağı dükendegi satuşıdan da ana tilimizdi bilu qajettigin talap ete almaysız. Al endi elimizdegi barlıq dünie jekeniñ qolına ötkendigin eskersek, jağdaydıñ qanşalıqtı asqınıp ketkendigin tüsindirip jatudıñ özi artıq şığar. Qazaq tili kerek bolsa biz joğarıda aytqan eki wyımğa bar da, konstituciyalıq qwqıñdı talap et te, toyğan qozıday jüre ber.

Al endi bwğan da kümändansañız, bizdegi Konstituciyalıq keñes degen azuı altı qarıs organnnıñ tüsindermesine qwlaq türiñiz. Anığıraq aytqanda, osı keñestiñ 2007 jılğı 23 aqpandağı №3 qosımşa qaulısına nazar audarıñız. Onıñ 3-şi babında: « Konstituciya memlekettik tildiñ, resmi türde paydalanılatın tildiñ jäne özge de tilderdiñ twrmıstağı, adamdar arasındağı, wjım işindegi qarım-qatınasta, memlekettik emes wyımdarda, sonıñ işinde, memlekettik jäne qoğamdıq mañızı bar is-şaralar (qabıldaular, assambleyalar, s'ezder, konferenciyalar, döñgelek üstel otırıstarın) ötkizu kezinde qızmet etuin reglamenttemeydi. Respublika Konstituciyasınıñ  7-babınıñ  2-tarmağında paydalanılğan "teñ" wğımı twrmıstağı, adamdar arasındağı jäne wjım işindegi qarım-qatınasqa, sonday-aq qaralıp otırğan ötinişte körsetilgen is-şaralarğa qatıstı emes» dep soqırğa tayaq wstatqanday etip jazılğan. Däl osınday twjırım bizdiñ «Tilder turalı zañda» da bar. Endeşe orıs tilin jaqtap şeşim şığarğan sotqa qanday reniş pen ökpe bar?  Mäseleniñ bäri özimizde. Eger bizdiñ Konstituciyamızğa eñ bolmasa «Qazaq tili orıs tilimen teñ därejede el aumağınıñ barlıq öñirinde qoldanıladı» degendi de jazuğa jüregimiz daualamay, ärkimge bir jaltaqtap otırsaq, kimge ökpeleymiz?. Bwl da bolsa, azdap alğa ilgerileuşilik bolar ma edi, kim bilsin. Bizdiki äyteuir, esikten sığalauğa jaramay qalğan qasietti ana tilimizdi törge şığara almasaq ta, iığınan süyeuge degen älsiz ğana tirşilik qoy. Qayteyik, qolımızdan tek osılay ğana jazudan basqa eşeñe  kelmese.

Aytpaqşı, ana tilimizdiñ bolaşağın oylap botaday bozdap jürgende keybireuler «jığılanğana—jwdırıq» degendey, tilimizge ağılşın tilin mingestirgenimen qoymay, endi qıtay tilin jappay üyrenuge kirisu qajet degen oyda eken. Sözimiz jalañ bolmas üşin  «Alashainasy.kz» saytında jariyalanğan Qıtay tili ekinşi şet tili retinde 2 sınıptan bastap oqıtıladı» degen maqalağa köñil audaralıq.  Osındağı birer pikirdi sol qalpında keltirsek, qalğanın oqırmandar özinşe oy tüye jatar. Onda: «Nwr-Swltandağı Nazarbaev ziyatkerlik mektebiniñ direktorı Meyram Jakenov oqu ordasınıñ aşılğanına 10 jıl bolsa, ondağı bilim alatın balalar 9 jıldan beri qıtay tilin meñgerip jatqanın aytıp ötti.

«Men aldımen qıtay tilin qalay oqi bastağanımızğa toqtalğım keledi. Bizdiñ Nazarbaev ziyaitkerlik mektebi fizika-matematika pänine den qoyğan. Mekteptiñ aşılğanına biıl 10 jıl toldı. Al qıtay tilin biz 9 jıl qatarınan oqıp kelemiz», - dedi Jakenov.

Al mwnı az deseñiz, osındağı tağı bir pikrge nazar audara ketiñiz.Bwl maqalada Jakenov mırzağa tağı bir direktor qosılıptı. Oqıp köriñiz. Onda: «Nwr-Swltan qalasınıñ №81 "Astana English School" gimnaziyasınıñ direktorı Gülnar Sadıqovanıñ aytuınşa, özi basqarıp otırğan mektepte balalar qıtay tilin ekinşi til retinde 2-sınıptap bastap meñgeredi» delingen eken.

Bwğan endi bizdiñ qosıp-alarımız joq.

Jaybergen Bolatov

Abai.kz

13 pikir