Бейсенбі, 27 Сәуір 2017
14 Сәуір, 2017 сағат 14:16 Мәңгілік ел 1010 15 пікір

Мұхтар Кәрібай: Ұлттық жаңғыруға Үндеу

Президент Н.Ә.Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласы тәуелсіз Қазақстан мемлекетіндегі қазақ қоғамының бүгінгі келбеті мен келешекке сенімді енуінің күретамырлы жайттарын айқын анықтаған ауқымды да нақты, манифест деңгейіндегі бағдарламалық құжат деуге толық негіз бар.

Қас қағымда өзгеріп жатқан қазіргі әлемде бағыты бұлыңғыр тарихи кезеңдердің басталуы, әсіресе халықаралық саясатта кеше ғана шекарасы берік, іргесі бүтіндей көрінген дербес мемлекеттердің күтпеген жерден ішкі берекесі кетіп, шаңырағы шайқалып отырғаны әбден ойландырады. Мұндай қасіретті жайттардың түп-төркініне үңілгенде, елдің елдіктен айырылуының басты себептерінің бірі – ұлттық бірліктің, ұлыстық тұтастықтың қалыптаспағандығынан туындағаны аңғарылады. Яғни, бір елдің ішінде өмір сүргенімен, белгілі топтардың бөлек аймақтарда шоғырлана орналасуы, әртүрлі тілдерде сөйлеп, өзгеше әдет-ғұрып, салт-дәстүр, діни наным-сенім ұстануы. Ол аздай, мүдделі сыртқы күштер бұлардың арасында мемлекеттің ресми идеологиясынан басқа, әдетте, мүлде қарама-қарсы ұстаным мен идеологияны қолдан келген барлық тетіктерді пайдалану арқылы тарата бастайды. Ақырында, елдік тұтастықтан айыруға, ең өкініштісі ешбір жазығы жоқ қарапайым бейбіт тұрғындардың қисапсыз қырғыны мен орасан зардап шегуіне әкеліп соғатын ішкі жанжал, түбінде азаматтық соғыс оты тұтанады.

Міне, сондықтан Президент мақаласындағы  санамыз ісімізден озық тұруы тиіс деген қағиданың тереңдігі келіп шығады. Тіпті, ол саяси және экономикалық дамуды толықтырып қана қоймай, олардың өзегіне айналатыны тұжырымдалған. Расында, бүгінде іркіттей іріген Ирақ, Либия, сондай-ақ Сирияның тұрғындарының экономикалық, әлеуметтік  жағдайлары төмен болмағандығы аян. Сондықтан басқа салалардағы жаңғыру құр жаңғырыққа айналмауы үшін, ең алдымен ұлттық кодыңды сақтай білудің күн тәртібіндегі басты мәселеге айналғаны кәміл. Ал, ұлттық кодыңның өзегі, әсіресе қазақ халқы үшін, ана тілінде тұрғандығы аспандағы айдай ақиқат. Ұзақ мерзімдер көшпелі өмір салтын ұстанғандықтан, біздің замана сынынан сүрінбей өткен озық дәстүрлеріміздің алтын діңгегі өзгелердей пирамида, сарай, қорған тәрізді көзге көрінетін заттық белгіде емес, тіліміздің терең қатпарларында сақталған қастерлі ұғым-түсініктер, қасиетті қағидаларда тұр. Ендеше, мақаладағы  «жаңғыру ұлттық-рухани тамырдан нәр ала алмаса, адасуға бастайды» деген пікір бүгінгінің басты ұранына айналуы лазым.

Тәуелсіздігіміздің алғашқы ширек ғасырында белгілі себептерге байланысты негізгі күш-жігер экономикалық, сяаси салаларға ойысып, әдеби, мәдени, рухани құндылықтар екінші қатарда қалып отырды. Ішкі саясатта ұлттық жаңғырудан бұрын ұлтаралық келісім жоғары тұрды. Олай болуының да өміршеңдік талаптары болды. Бабалардан мирас болған, қанына сіңген ізгі қасиеттері жоғары халық бүтіндей бір кезең өз үкіметінің өз тілінде сөйлемеуіне де толеранттылық тантып, үнсіз түсіністікпен тосып келді. Дей тұрғанмен, қазақ қоғамының, соның ішінде қазақ тілді қалың қауымның өзекжарды, тіпті жанайқайының тиісті орындарда қажетті деңгейде естілмей қала беруі ұлттық жаңғыруға емес, әсіресе жас буын арасында «қаңғыруға», яки алдымен торығушылық көңіл-күйге ұшырап, одан адасушылыққа, теріс әлеуметтік әрекеттерге, соның ішінде шет елдерден келген жат діни ағымдар мен идеологияға бой ұруы тәрізді барынша қатерлі бағытқа бет бұруына әкеліп соқтырды. Сондықтан Елбасы тұтас қоғамның ғана емес, әрбір қазақстандықтың, жүрек түкпіріндегіні ақтарғандай, ғасырлар қойнауынан жеткен бабалар үні (жыраулар поэзиясы деп түсіндік), Абайдың даналығы мен Әуезовтың ғұламалығына, Құрманғазының күйлеріне сүйене отырып санасын жаңғыртудың асыл арналарын белгілеп берді.

Нақтырақ келгенде:  бәсекеге қабілеттілік, прагматизм, ұлттық бірегейлікті сақтау, білімнің салтанат құруы, сананың ашықтығы және өзге де нақты мақсаттарға қол жеткізудің жолдары мен мәні түсіндірілген.

Бүгінгі Қазақстан дүниежүзілік қоғамдастықтың ажырамас толыққанды мүшесі болғандықтан, жаһандық әлеммен қабыспайтын кейбір дағдылар мен әдеттерден арыла отырып, ұлттың дамуына кедергі болатын өткеннің кертартпа тұстарын мансұқтау арқылы жаңғыру ұсынылады. Мемлекет басшысының тұжырымдағанындай, расында, «керегемізді кері тарттырып» тұрған жайттар да жетерлік, олар: жең ұшынан жалғасқан жершілдік, тамыр-таныстық, ысырапшылдық пен астамшылық, даңғойлық пен кердеңдік, орынсыз салтанат, қанағатсыздық пен үнемсіздік. Өркениетілікке емес өсекке, зиялылыққа емес зияндыққа, парасаттылық емес пасықтыққа, ізгілікке емес ібілістікке лақтыратын мұндай «ғұрыптардан» дереу құтылып, нақты мақсатқа жетуге, білім алуға, салуатты өмір салтын ұстану, кәсібилікке жеткізетін ұлттық прагматизмге шақырады Нұрсұлтан Әбішұлы. Қазақстанның өзге өнер, білім бар жұрттармен терезесі тең болып дамуына опа бермей отырған жең ұшынан жалғасқан жершілдік пен тамыр-таныстықтың тамырын қиып, әркімнің жеке үлесін, кәсіби біліктілігін бағалайтын меритократиялық қоғамды толық құрмайынша, келешек жоқ.

Иә, Абай айтқан «туғанда дүние есігін ашады өлең»-нен де айырылып, қазіргі кезеңде қазақ қоғамында шілдеханадан бастап жалғасып беретін тым-тым аста-төк тойлар, мәні мен мағынасы мүлде ескірген ырым-жырымдарды тұтас реформалайтын, бұлардың концепцияларын қазіргі заман талаптарына сай түбегейлі өзгертетін уақыт баяғыда жетті. Бұл жөнінде жоғарыда айтылғандай жанайқайы жете бермейтін зиялық қауым айтып та жазып та келеді. Бірқатар елдер арнайы заң да қабылдады. Америка, Еуропаның дамыған алпауыт мемлекеттерінің Тәуелсіздік күніне орай өткізетін ресми дипломатиялық қабылдауларының өзі қазақ тойына кететін шығынның жүзден бір бөлігіне өткізілетіндігін көзіміз көріп жүр. Соларды сөккен адамды кездестірмедік.

Ұлттық жаңғыруда орасан зор мәні бар отандық бұқаралық ақпарат құралдарында, бірінші кезекте, қазіргі шоу-шылар мен «жұлдызшалардың» ермегіне айналған қазақ телевидениесіндегі арзан даңғойлық пен даңғазылықты дереу тоқтату қажет. Ақпарат құралдары Елбасы ұсынған «Туған жер» бағдарламасын, «Жаныңда жүр жақсы адам» тәрізді жобаларды жүзеге асырып, адал да ерен еңбектерімен елді алға тартып келе жатқан, тасада қалып кеткен арда азаматтардың ұлағатты өмір жолдарын насихаттауға бет бұрсын.

«Цифрлы Қазақстан», «Үш тілде білім беру» (бұған қатысты халықпен ақылдасатын жайттар бар) тәрізді бағдарламаларға кіріскен Қазақстанның жаһандық әлеммен қабыспайтын бір жайты – кириллицадан кетіп, латын әліпбиіне ауысу екендігі басы ашық мәселе. Латын әліпбиіне өту – өркениетті әлемнің қақпасынан сығаламай, оны айқара ашып кіру деген сөз.

Әлеуметтік және гуманитарлық біліміміздің ұзақ жылдар бойы бір ғана ілімнің аясында шектеліп, дүниеге тар көзқараспен қарауға мәжбүрлігімізден шеккен зардабымыздың орнын жедел толтыруымыз үшін  әлемнің үздік 100 оқулығын қазақ тілінде шығарудың ұлағатты нәтижесін асыға күтеміз. Бұл орайда еліміздің шет мемлекеттерде жеткілікті мерзім қызмет етіп келе жатқан, ана тілімен қатар бірнеше тілдерді жетік меңгерген дипломатиялық қызметкерлердің әлеуетін пайдалануға әбден болар еді.

Президент Н.Назарбаевтың, шын мәнінде, барша қоғам Ұлттық жаңғыруға Үндеу ретінде қабылдаған мақаласында баяндалған тұжырымдардың іске асуы - жеті атаға дейін қыз алыспайтын тегі, гені таза, жеті тілде мүдірмей сөйлеуге, жетпіс өнерді игеруге қабілетті қазақ халқының бауырлас, тамыр диаспораларды бауырына тарта отырып, жиырма бірінші ғасырдың жаһандық картасында ешкімге ұқсамайтын, дербес орны бар, дарһан да дара, мәртебелі мемлекет болатыны кәміл!

Мұхтар Кәрібай

Abai.kz

15 пікір
Орал Жақиянов! 2017-04-17 12:00:30
Футболда наймандардың "Алтай"деген жалғыз командасы бар еді. Оған да премьер- лигада ойнауға рұқсат бермеді! Қалған тайпалардың бір- бір командасы бар. Общем, қайда жүрседе наймандар қудалаудан көз ашпады ғой!
Тәнеке батыр ұрпағы 2017-04-17 08:09:54
Рухани жаңғыру үшін ұлы жүз бен кіші жүз билікті орта жүздің наймандарына беру керек! Найманның ақылы ғана Қазақстанды жаңа сатыға көтереді!!!
Ауыт Мукибек 2017-04-16 23:21:27
Бир деммен окып шыктым. Мухтар ага ел корип, жер шолып журген азамат кой, оз елине берери мол! Осы ойларымен толык келисем. Амал бар, Абай. кз осы агамызбен осы маселе жайлы осы орайда бир сухбат курып жиберсе, будан да терен ойлар айтылар еди ау деп ойлаймын. Муха, Сизге амандык, табыс тилеймин!
ШӘКІРТІ қайталап ұсынады. 2017-04-16 21:03:54
проф. Совет-Хан Ғаббасұлы. Жұма, 14.04.2017 Уа-а, аса аяаулы Қазақ жұрты... Президентіміз НҰРЕКЕҢ - көптен күткен ұлттық Идеологияның тұжырымын айтып - Біздер оны неше күннен бері... өзімізше Толғаныс пен Ұсыныстарымызды айтып та... жазып та... жатырмыз-ау ?! Бірақ, шындығында - Ұлтты да... Ұрпақты да - бұрынғы тәрбие-тәсілдерімен - жетілдіре өзгерту мүмкін емес екені анық. Бізге - РУХЫ мен САНАСЫ - жаңаша жетілген ҚАУЫМ мен ҚОҒАМ керек. Міне, осыны қалай... қайтып жасауға болатыны жайында... - ешбір ҰСЫНЫС та... ПІКІР де... - айтылып жатқан жоқ !.. Тек мақтау мен мадақтау ?!.. Бұл жайында Конфусси айтыпты ; - " Адамды аздырам десең - МАҚТА... Мемлекетті тоздырам десең - МАҚТА !" - деген екен. Ал, Президент бұл тұжырымды ақылдасу мен жаңа әдіс-тәсілдермен кеңесу үшін жариялады ғой. Ендеше, мақалада айтылған - РУХАНИ ЖАҢҒЫРУДЫ - қайтіп... қалай жасаймыз ?.. Ең басты мәселе осы емес пе ?.. Әуелі, РУХ - дегніміз не ?.. Адамда - РУХ - қалай пайда болып... оны қайтіп жетілдіруге болады ?.. РУХ пен САНА -ның байланысы мен тәрбиесінің тәсілін білеміз бе ?.. Осы сауалдарды шеше алсақ қана - Рухани жаңғыруды - орындауға болады. Бұрынғыша - Үгіт - Насихат - Уағызбен - таңғажайып өзгерістер жасау мүмкін емес ?!.. Ендеше, ғылымға жүгінейік... ойланайық... Менің көптен ұсынып жүрген - "АДАМ ТӘРБИЕСІНІҢ ЖАҢА ІЛІМІ " - ғана жоғарыдағы сұрақтардың жауабын шеше алады... және тек мемлекет деңгейінде қабылдап... жоспарлы түрде іске асыратын болса ғана жемісті болмақ...
Tuite Londonға 2017-04-16 19:39:48
Түйте лондонба, гондонба, қойсайшы оттағаныңды аспаннан түскендей, ұнамайма, айт неге ұнамайтынын.
Tuyte London 2017-04-16 12:47:24
Алыстағы ағайындарамау жаңғырған шаралардың бірін жазып жіберіңіздерші.....
Күдік Секемұлы 2017-04-16 09:50:23
Қазақтың мүддесін сатудың алдында халықты алдау үшін мұндай мақала жазылуы заңдылық. Енді көресіңдер Ресейдің алдына еңбектеп барып Қазақстанды үлкен көкелеріміз жығып береді. Кіріптарлық пен тәуелсіздіктен айырылуға соққан Еуразиялық Одаққа кірер алдында Балықбасы "Қазақия" деп елдің атын өзгерту идеясын тастады. Жұртшылық осыны талдап жатқанда Үлкен Көке қазақтарды Путиннің "қорасына" кіргізіп жіберді. Бұл мақала неге аяқ астынан жазылды? НӘН қазақтарды тағы сатуға алдын ала дайындалып жатыр ма? Мақала ненің белгісі? Күшігінде таланған бұрыңғы партноменкулатураның өкілдеріне сенуге бола ма? Ұлтшыл күштер ақылдасу керек. Бұл ненің даярлығы? Кремльден қатты қорқатын Ақорданың бұл әрекеті нені білдіреді? Қазақтар сақ болайық! Бізді Мәскеудің қуыршақ өкілдері лақтырып кетпесін! Ұлтшыл- патриоттар мәселені терең қазып көру керек. Неге Нұркөкем жай қазаққа жаны ашып қалды екен, а?! Жаппай маңырап кететін нөкерлер мен асыранды "зиянды зиялыларға", сарай ақындары мен ғалымдарына сенуге болмайды. Объективті талдау қажет. Қазір сегіз жыл тұрмақ (2025 жыл) сегіз күннен кейін не болатынын болжау қиын. Ресейшіл, орысшыл Астаналық билік қазақтарға қандай сюрприз дайындап жатыр екен, а? Нағыз патриот жігіттер ақ- қарасын ашып беріңдер! Орысшыл биліктің не ойлағаны бар?!...
Қазақ баласы 2017-04-16 07:56:41
БИЛИКТЕ КРЕМЛДИН 86- ШЫ СЕКСОТЫ ОТЫРГАНДА УЛТТЫК ТАКЫРЫПТАГЫ МАСЕЛЕЛЕР КОЛГА АЛЫНАДЫ ДЕГЕНГЕ СЕНГЕН АДАМ ДА БИР ШАЙНАМ МИ ЖОК. ОЛАЙ АЙТАТЫН АДАМ НЕ К.. Т ЖАЛАГЫШ КОРКАК, НЕ МАНСАПКОР МАКТАНШАК!
Төре 2017-04-15 20:39:46
Бәріңе айтарым! Жылайсыңда-шыдайсың Қазағым! Бұл сорлы Қазақтың ТАҒДЫРЫ! Аузы қисық болсада, байдың баласы сөйлесін!
Амантай 2017-04-15 20:11:13
Ұлттық жаңғырудың негізі, ірге тасы, арқауы мемлекеттің, мелекет құрушы ұлттың тілі. Қазақ тілінің бүгінгі ахуалы адам нанғысыз ауыр жағдайда, өз елінде тағдыры күн сайын саудаға түсіп, қадірі бек кетті. Елбасының ұлттық жаңғыруы ең әуелі мемлекеттік тілден басталу қажет. Өйткені тілін білмейтін ұлт ешқашан жаңғыра алмайды.Үкімет мемлекеттік тілде сөйлесін, мемлекеттік қызметке мемлекеттік тілді білмейтіндерді алуды дереу тоқтатылсын. Мемлекеттік қызметтегілерге мемлекеттік тілді үйренуге 2 жыл уақыт берілсін,, үйренбегендер, үйренгісі келмегендер жұмыстан кетсін.Аралас мектеп деген атымен болмасын. Балалар бастауыш сыныптарда қазақ тілінде білім алсын, орта сыныптардан бастап шет тілі үйретілсін.БАҚ- қазақ тілде басым сөйлесін, ақпарат таратсын. Шет елдегі елшіліктер тек мемлекеттік тілде жұмыс жасасын, ҚР-дағы шет ел елшіліктері мемлекеттің тілде қарам-қатынас жасасын. (АҚШ, Ресейде, Қытайда осы елдердің тілін білмейтін шет ел елшілері бар ма, жоқ әрине) , ҚР-ның азаматтары мемлекеттік тілді білуге міндеттелсін, әркім өз қалаған тілінде сөйлесін, ешкімге қазақ тілінде сөйле деп қысым жасалмасын, бірақ мемлекеттің тілінен өзге тілді өзгелер халыққа тықпаламасын, намысы, ұяты бар мемлекеттің, анасының тілін білетін қазақ біткен барлық жерде тек мемлекеттік тілде сөйлесін. тіпті орысша сұрағандарға мемлекеттік тілде жауап берсін. Заң, іс-қағаздарының түп-нұсқасы мемлекеттің тілінде жазылсын. Барлық сатылы депутатқа тек мемлекеттік тілді білетіндер сайлансын. Мінеки, осы сияқты мемлекетің тіліне қатысты толып жатқан маңызды шаралар атқарылсын, Олай болмағанда ешқандай ұлттық жаңғыру болмайды
Бейнеткерден зейнеткерге 2017-04-15 16:52:09
Орыстар көтеріліп жатыр дейсіз ба? Жақсы болған! Орыс түгілі қытай келіп басып алса да елді қорғауға шығып қанымды төкпеймін! Кім үшін қанымды төгемін? Ата-бабамнан қалған жерімнің бай байлығын иеленіп отырған Машкевич, Ким, Митталдар мен солардың сатқын сыбайластары үшін мен неге қанымды төгуім керек?! Бұдан орыстың отары болған кездегі жағдайым жақсы еді. Бастық пен қатардағы адамның жағдайы тең болатын. Ал қазір бір тойымсыз, ашқарақ, мақтаншақтың кесірінен барымыздан айрылып қалдық.
Зейнеткер 2017-04-15 00:22:46
Қырт сөзді қойып іске көшуге ақыл қоспайсыңдарма? орыстар өре түргеліп бұларды райынаң қайтару керек деп жатыр екен, сіздер отырсыздар баяғы қырту сөздерінмен
Бәкен 2017-04-14 23:57:40
Ол сөздер мен "ғұлама ойлар" басқа біреудің аузынан шықса , сол бойы "желге ұшады" , оны ешкім де іліп әкетпейді ғой?!... Прекеңнің аузынан не шықса да "жәкеңдер" (жағымпаздар) , сол мезетінде-ақ , жерге түсірмей қағып алып , жалғанға жариялаудан "жарыс" ұйымдастырады! Қайткен күнде де , әйтеуір , көкелеріне бір көрініп қалуға тырысады! Сондықтан да , ол сөздердің құны аспандап , "ғұлама ойларға" айналады! Біздегі, қазіргі билік жүйесінің айнымас заңы -міне осы...
Қазақ 2017-04-14 22:02:41
Президенттің әрбір аузынан шыққан сөздерінен кейін алақай-лап шыға келетін жарапазаншыларға қарап мен де таң қаламын. Шынында президенттің жаңадан айтып отыратын "ғұлама ойлары мен сөздері, идеялары" осы кезде дейін неге біреуміздің ойымызға кіріп шықпайды екен? Не деген керемет ғұлама!
Бұл кім? 2017-04-14 15:05:10
Бұл Мұхтар Кәрібай деген насихатшы кім еді? Неге кім екенін жазбайды? Өзін жұрт біледі дей ме екен?

Үздік материалдар

Анық

Олар қалай байыды?

Руслан Ахмағанбетов 2391
«Соқыр» Фемида

Сағадиевтің сөзі  құрғақ уәде болып қалғаны ма?

Дәлел Жанатұлы 3198