Сәрсенбі, 20 Қыркүйек 2017
Алашорда 1419 9 пікір 13 Қыркүйек, 2017 сағат 10:01

Қабанбай батырға Қубас атты кім мінгізді?

Ғаламтордан «Қабанбай батырдың қазанаты – Қубас» деген мақаланы оқып шығып, екі ұдай күйге түстім. Біріншісі, әркім-ақ Қабанбай батыр туралы естіген, білгенін ортаға салғысы келеді, сөйтіп, Ұлы батырды зерттеуге шама-шарқынша үлес қосады. Бұл, әрине, оң талпыныс. Екінші, Қаракерей Қабанбай батыр нақтылы тарихи тұлға. Ертөстік, Кендебай, Ертарғын жайлы аңыз-дастандарды құлаққа жеткен қалпында ұсына беруге болатын шығар. Себебі, аңыздың аты - аңыз. Бірақ Қаракерей Қабанбай батыр туралы жазғанда тарихи тұрғыдан қаншалықты дәлдігіне баса мән беріп отыру қажет. Осы жағынан алғанда мақала авторы біршама қиғаштықтарға жол беріп алыпты. Мұны атап айтпаса болмайды. Себебі, қазақ халқының Қабанбай батырдай екінші қаһарманы жоқ екенін Мәшһүр-Жүсіп Көпей әулие атамыз жүз жыл бұрын «Қазақта Қабанбайдай батыр болған емес, болмайды» деп жазып кеткен.

Қабанбай батырдың нағашы жұрты Керейдің Балта тайпасы. Анасы Қызылжар өңірінен башқұрттарды сыпырып айдап шығатын атақты Баубек батырдың қызы, аты Нәбилә екен. Жұрт Мәми атап кетіпті. Бәйбішесі-Ханбибі. Ол да осы тайпадан. Кіші шешеміз - Гауһардың  азанды  аты -Майсара екен, Бабамыз «Гауһар» атап кетіпті. Атақты Малайсары батырдың қарындасы, арғын - Бәсентин. Бұл жағдайттар неше рет газет-жорналдарда жазылды. Ұрпақтары да осыған қол қойғалы қашан. Әулеттік шежірелері де дөп осындай.

Ал, Мерей ініміз Қабанбайдың нағашысы деп жазаған би Боранбай найман-қаракерейдің мұрын табынан. Бұл жөнінде өткен жылы мақала Abai.kz ақпараттық порталына жазған едім. Ол кезде белгілі жазушы Қабдеш Жұмаділовтің қателігін көрсеткенмін. «Әнеу күні жазушы Қабдеш Жұмаділов Қубас ат туралы сөйлеп қалыпты. Бұл «Дарабоз» романында да суреттелетін, жазушының сөз, қияли шеберлігін аса дәріптейтін үлкен тарау. Қубас атты Қабанбай батырға Боранбай би Ұланбай-Бұланбайлардан алғызады деп жазады жазушы. Осы шын ба? Боранбай биден бес ұл, үлкені - Қойгелді. Қойгелдінің бес ұлының екіншісі - Жанан. Жанан да бес ұл, үлкені - Ұлан, онан кейінгісі - Бұлан. Кейін аса байып екеуін де бай атапты. Сонда Ұлан мен Бұлан Боранбай бидің шөберелері. Бидің өзі де Қабанбай батырға іні тектес, оншақты жас кішілігі бар. Сонда Ұланбай мен Бұланбай Қабанбай батырдан бері десек - 80, ары десек - 100 жас кіші. Екеуі де Қабанбай батыр бақилық болған соң туады. Онда қалай Ұлан мен Бұлан батырға ат сыйлайды?

Ұлан мен Бұлан әңгімесі еш меселеге сыймайды. Шындығы - Қубас мұрын ішінен алынған болуы керек. Кейін шыққан дастан сол тұста аты мәлім Ұланбай мен Бұланбайларды қосқан. Қабдеш Жұмаділов осы екі араны айырымға түсіре алмай қалған да романына қисынсыз аңызды қоса салған».

Мерей ініміз Қабдеш Жұмаділовтің кітабінде кеткен өрескел қателікті сол қалпы қайталапты. Біздің Қабанбай батыр туралы сөйлегенде аңыз, дастан, әдеби шығармалардан тыс жүруіміз керек дейтініміз осыдан. Мерейдің және бір қателігі бар. Қабанбай батыр Қубас атты мөлшері 1730 жылдары кезіктіреді. Тарбағатай осы кезеңдерде қалмақтан арылған жоқ еді. Қазақтың жетуіне әлі аттай 80 жылдай уақыт бар. Осы тарихи себепті Дарабоз Қубасты Мейір ініміз айтатындай Тарбағатайда алғаш көруі мүмкін емес. Бұлай деу басы бүтін қате. Ол тұста төрт Төлегетайдың, Қабанбай елінің Арқада отырғанына ең кемі 150- 200 жыл толған. Сырдан құлаған, ту баста Омбы мен Қызылжардың, онан соң Есіл мен Нұраның бойын мекендеген найман Төлегетайлар Шығысқа беттеген жоқ еді. Қабанбай жұртының аз бөлігі 1790 жылдары ғана Арқадан көтеріліп, біршама уақыт Қарқаралы, Қазылық, Шыңғыстауды мекен етеді. М. Тынышбаев айтатындай тек 1810 жылдары ғана Шығысқа қозғалады. Мерей ініміз тарихқа ішкерілесе тәуір болар еді. Қубас ат оқиғасы Арқада болған жағдайт. Ол тұста Қабанбай елі Есіл мен Нұра бойын мекен еткені тарихи шындық. Арқа төрі батырдың әкесі - Қожақұл, атасы - Мәмбет, түп атасы - Байжігіт туған, Қабанбайдың қасиетті от орны.

Нұртуған Айтсапин, профессор

Abai.kz

9 пікір
Сегіз сері 2017-09-17 20:48:38
Мен деген атпен шыққаннан сұрарым жазғаныңды ұқпай қалып тиісіп жаздым мысалы 5деп жазғанға айтарым мынау еді .Содан ары қарай айтарыңды жазсаң Ұғыныстықпен енен оқырман түсінетін дей .Арыстай бабамыз ескерусіз қалып жатқан да көзді тұман басады ғой ашудан айып болмасын мына бес деген х айуанға әйелің Екатерина 2 сияқты айғырменен ойнасы болғанан соң қубас атты жек көргенсің ғой түсінікті болды
Қайрат зарыпхан 2017-09-16 22:14:32
Қытайдың қазақ тарихына қатысты 3000 құжаты жария етілгенге жеткен соң кабдеш ақсақалдың көкжарлы барақ бабамыз туралы жазғандары да өтірік болып шықты. Сондықтан осы мақаланың авторы дұрыс айтқан. Қабдеш ақсақалдың айқандарына сілтеме жасап тарихты айту дұрыс емес. Менің нақты білетінім кеңес заманынан қалған қалдықтардың бірде біреуі шежірені білмейді. Арғықазақ мифологиясының не екенін де ұға алмайды. Қазақ хандығы ильяс есенберлин айтқандай құрылған жоқ. Барлығын жазушылар қ ұртады. Мекентас аға айтқандай олар өліп бітпей идеологиямыз оң алмайды. Мәселен мырзатай жолдасбек бұқар жыраудың қабанбайға айтқан асыл сөздерін абылай ханға айтты деп өткен де теледидардан көкіп отыр. Қубас қабанбайдан бұрын өзге қарай иесіз шауып келе жатыр жан тапсырған дейді. Қубас керейден құлагер қаратайдан алынған.
Сегіз сері 2017-09-16 20:57:24
Мен есектің көтіне ен сор маңдай хайуан мемлекеттік мәртебе жайында жазылуда есек долмасаң ойланбай миың сідікке толдыма мағана не туралы жазылған ежіктеп қарап жазу керек халықта мемлекетте бір ауыз дай қолдау керек Қабанбай бабамыз 10 жасында жетім қалғанда кім жеткізді қазірде сондай жағдайда К е ре йде батырда ақында данада сал сері де жетіп артылған соңы кешегі Сабит Мұқанов енді шатсаң артың қисаят сорлы
мен 2017-09-16 12:52:28
Бесіншіге, сен бейшара, тірі жүріп ешкімге керегің жоқ сорлысың, олген соң ертеңінде ұмытыласың.... Қабанбай халықтың рухы!.....Байқа, аузың қисайып қалмасын ....
сер ік Самарқанов 2017-09-14 22:23:18
)Қадірменді ағайындар Қабанбай -Ерасыл бабамызға қубас атты Абақ Керей дің ішінде Жантекей оның Сүйінбайдың екінші баласы Сәменбеттің уйірлі жылқы ішінен , қубас атпенен бірге Ер Жәнібек бабамызға керкөкті алғаны белгілі .Ал Қабдеш Жүмәділов кім әдебиетші ме әлде этногроф па .Соның тигізген кесірінен қарқадай бабамыз мәдени мұра бағдарламасына ілінген жоқ .Өйткені Қабанбай бабамыз қазігі қытайда жерленген деп мүйізін жерге тіреп болмай отыр .Оған мен мынаны айтпақпын біз Шығыста 2006 жылы Ақ Ертіс журналының 2 -кінші санында Ер Жәнібек атты мақала шығарттық 20-бетке жуық ,сонда айтылады кемеңгер ханымыз Абылай ханның бұйрығы жоңғардан азат етілген Шығысқа .Ер Жәнібек бабама елді қоныстандыру еді көштің алды Көкпектіге ШҚО қазіргі 1760 ,Арқадан хабар жеткен екен Қабанбай қайтыс болды деген суық хабар .Бармасқа нағашысы қымбат барайын десе Абылайханның берген бұйрығы қымбат жеткен жерінде отырып дұға бағыштап алға қарай көшті бастап жылжып кеткен көрінеді .Екінші айғақ 2012 жылдың сәуір айының ортасынан аса Павлодар дың Мойылды шипа жайында руы Арғын Назар есімді жігіт әңгіме арасында Қабанбай бабамыз жайында болғанда ,айтқаны Қабанбай бабамыз Есіл мен Нұра өзенінің жағасында жерленгені туралы етедегі Шағатай тілінде Қазіргі қытай архивінде бар екенділігі айтылды .Жасырын жерлеудің мақсаты ол кісінің қабірін ,Қырғыздар менен Қалмақтар дың жансыздары басын ұрлап кепек болған екен , Назардың айтуынша Арғын іште Найман сыртта болған дейді бұл әңгіме шындыққа жанасады .
Лескен 2017-09-13 19:31:57
Қабдеш аға мен камал ағаның дауынан соң өз бетіммен қаракерей-байжігіттердің Қабанбай батыр тұсындағы от орнын зерттеп көрдім. Өзім байжігіт ішінде Мәбет-Қожақұл-Едігемін. Қабанбай батырдың екінші ұлынанбыз. Тіл-әдебиет пәнінің ұстазы болғаным аса көп жәрдем жасады. Біздің қарттар аталарымыздың Тарбағатай, Алакөл, Зайсан маңына Арқадан, Есіл- Нұра арасынан көшкенін ұмытпапты. Қабанбай батыр дастандарын әлі күнге жатқа айтады. Үлкендеріміз де, біз де Қабдеш ағаның неге қаталасып жүргенін түсіне алмадық. мына мақала ой салды. Үлкендеріміз тірі тұрғанда бар білгендерін жазып алып қалуым керек екен.
Жарылқасын 2017-09-13 18:29:49
Риза болатыным- наймандар Қабанбай батырдың туғанынан бастап, бүкіл өмірін, мінген атына дейін сабақтастыра зерттеп келеді. Дауласса да, таласса да бабалары үшін қыруар жұмыс атқарды. қазақ батырларының арасынан Қабанбай атамыздай зерттелген ешкім жоқ. Басқалары аңыздан арыла алмай жатса Қабанбай батырдың нақтылы тарихи тұлғасын наймандар тарихи деректермен дәйектеп көрсетуде. Камал Абдрахманның жазуына қарасақ көркем екі роман, деректі сегіз кітап, екі пьесса, бірнеше поэма, оншақты ән жазылыпты, мултьфилм шығарылыпты. Оншақты ескерткіш Қазақстанда , Түркияда, Қытайда қойылыпты. Менің нағашыларым жарап тұр. Қабанбай нағашым қалай құрметтесе де лайық қазақтың Бас Батыры.
5 2017-09-13 17:50:54
сүйегі қурап қалған қу бас кімге керек.
керей 2017-09-13 16:50:33
Қабанбайдың керей қызынан туатындығы, жас кезінде де керей ішінде жүріп, ержеткенде найман ішіне келетіні - бұрыннан ауызекі әңгіме мен дастандар арқылы бекіп келген дүние ғой. Оны социализм заманындағы көбін ойдан құрап, иіп-қиған "тарихи шығармалармен" лайлауға болмас. Біздің керей рулары 1775-1890 жылдары Ертістің бойын игерген деп айтылады. Керейдің Арқадан Қалба, Тарбағатай,Сауырға ауғаны Тіленші бидің тұсында болған делінеді. Тіленші - Қаз дауысты Қазыбектің немересі. Найман рулары да керейлермен бірге қанат жайған жоқ па? 80 жыл емес, 50 десеңіз, сәйкесетін сияқты.

Үздік материалдар

Рухани жаңғыру

Қанат Әбілқайыр. Қарыз бен Парыз

Abai.kz 5712
Қауіп еткеннен айтамын

Қазақстанда жүрген қытайлар кімге сүйенеді? 

Н.Қошаманұлы 11940