Маңызды

РЕСЕЙДЕН 1916 ЖЫЛҒЫ КӨТЕРІЛІСТІҢ ҚҰНЫН ТАЛАП ЕТУІМІЗ ҚАЖЕТ

Әріптің көлемі: Қалыпты
  • Қалыпты
  • Үлкен
  • Көлемді

25 маусымда 1916 жылы Орта Азия мен Қазақ халықының ер азаматтарын  Ресей әскерінің тыл жұмысына мобилизациялау туралы Указ жарияланды. Бұл - әрекет көтерілістің себебі емес, сылтауы ғана болды[1]. Көтерілістің себебі: қазақтың жерлерін тартып алып оларды казактар мен қара шекпенділерге үлестіру болды. Қазақ жұртшылығы қу медиен дала мен шөлге қуыла берді.

Тарих институтының деректеріне сүйенсек, 1916 жылға қарай мөлшері қазақтан  45 млн. дес. жер түрлі жолмен алынып, Ресей жұртшылығына беріліпті. Бірінші Дүниежүзілік соғыс басталысымен бұрыннан күшейіп келе жатқан салық езгісі ауырлай түсті. Салық ауырпалығы орыстарға да қиын тиді. Өйткені, Ресейдің соғыстағы әскери жетістіктері тым шамалы болды. Кейін Ресей біраз жерін германдықтарға беріп алған еді. Орыс жұртшылығы мобилизация бойынша майданда жүргенде олардың отбасылары тарығып жүрді. Қымбатшылықтың да осы тұста күшейгені белгілі.

Орыс пен қазақтың наразылығы бірігіп кетпес үшін сол заманда белгілі саяси технологиялар пайдаланылған екен: ол - қазақ пен орысты бір-біріне айдап салу, орысты қазақ есебінен малдандыру, материалдық мүдде арқылы тонауға итермелеу. Есесіне қазақ пен орыстың арасындағы өшпенділік асқына түсті. Патша үкіметі орыс тұрғындарын қорғаған болып, оларды қарумен – винтовкалармен қамтамасыз етіп отырды. Мұрағат деректерін келтірейік: Крестьяне села Теплоключнинского пропустили через селение татар, а сартов и таранчинцев и дунган всех перебили, всего свыше 500 человек... у убитых только ташкентских торговцев было свыше миллиона рублей наличных денег, не считая имущества[2].

Көтеріліс басталысымен қазақтардың жағдайы тым қорғансыз болды. Көтерілісті басуға жіберілген карательдік жасақтар туралы  төмендегі деректер куә: ...беспорядки в Джизаке , туда подходит карательный отряд , с сотоящий из трех видов оружия. Пехота, артиллерия и вавалерияи начальник отряда отдает приказ сжигать все поселения, уничтожать все туземное население без различия пола и возраста.

IV Мемлекеттік думаның депутаты А.Ф. Керенский — трудовиктер партиясының талабымен бұл масқара заңсыздықтар мен қатыгездікті тоқтату және қылмысты әшкерелеу мақсатымен Мемлекттік думада бұл мәселені көтерген болатын. Сонда Керенский былай деген:  «...а селении Луговом, где отряд солдат вместе с русскими поселенцами, оцепив громадную толпу киргиз [қырғыздар емес – қазақтар-Ә.Ғ.] и стал гнать их безоружных выстрелами и нагайками к утесу, внизу которого была река и сбросила этих людей ...развалины туземного города Джизака, который насчитывал около 20 тысяч населения, сами говорят за себя. Город сравнен с землею»[3].

Жетісу облысының Верный уезінде қазақ бұқарасы қазақ баласын соғысқа тыл жұмысына шақыруына наразылық білдіріп түрлі әрекет жасады, солардың көшіп кету болды. Наразылардың бір бөлігі 1916 жылдың 18 тамызында Балқаш өңіріне жинала бастады[4]. 

С.Брайнин и Ш.Шафиро деректерінде 1916 жылдың 9 қыркүйегінде Лепсі уезінің Мақаншы –Садыр және Мәмбетбай – Қысқаш болыстықтарында қазақ көтерілісшілері шабуылдарын бастаған көрінеді. 10 қыркүйекте көтерілісшілердің үлкен бөлігі Саратов елді мекенінің жанында штаб ротмистр Масловтың жазалаушы жасағына шабуыл жасады. Лепсі уезінің басшысының айтуынша, көтеріліске қатысушылардың көп бөлігі орыс қожайындарының жалшы жұмысшылары. Бұл оқиғаға қатысы болған Мұхамеджан Тынышбаевтың жазуынша, сол шайқаста қазақ тарпынан 90 адам өлтірілген, 40 адам тұтқындалып, абақтыға жетпей өлтірілен. Абақтыда бұрынғы болыс Селеу Саурықов қайтыс болған[5].

1918 жылдың маусым айында қызылдар мен ақтардың арасы аса шиеленісті. Мұхамеджан Тынышбаев адмирал А.В.Колчактың атына жазған хатында былай дейді: «Это обстоятельство разозлило красных и они принялись за массовые убийства безоружных киргиз [қазақтар -Ә.Ғ.], за систематическое уничтожение киргизского хозяйства [қазақ шаруашылығы -Ә.Ғ.]. Так в пяти Садыровских волостях Лепсинского уезда убито свыше 5000 киргиз [қазақтар -Ә.Ғ.], исключительно взрослых работников. Одновременно с этими событиями разразился джут.  

1918 жылдың басында  «Алаш» өзінің әскерін жинай бастады. Халықтан жігіт пен мініс ат сұрады. Менің атамның айтуынша, олардың мал саны ортайып қалған кез болыпты. Соған қарамастан «Алашқа» әскер қоспаса да, бір-екі бас жылқы беріпті. «Біраз қазақ «Алашқа» жылқы да , әскерге жігіт те бермепті. Сәл кейін олардың малын ақ атаман Анненков түгел тартып алыпты» деп атам қынжыла күлетін. 1918 жылдың жазында Лепсі уезінің қазақтарынан 10 000 тәркіленіпті [6].

ХХ-ғасырда екі расаралық соғыс өтті. Ол Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар еді. Тарихқа белгілі ағылшын – бур соғысы заманымыздың ең қатыгез расаралық соғыс болды. Себебі сол соғыста жарылатын оқтар (дум-дум) пайдаланған болатын. Алғашқы расаралық – этникалық аршу (этническая чистка)соғыстардың бірі 1916 жылғы қазақ көтерілісшілеріне – «тактика выжженой» земли пайдаланды. Бейбіт жұртшылықты қыру тактикасын көп пайдаланған генерал Куропаткин болды. Бұл генерал Орыс-Жапон соғысында басшы болып орыс әскерін басқарған. Барлық шайқастарада (Ляоян, Шахэ, Сандепу және Мукден)  өз еліне жеңіліс әкелген. Есесіне нашар қаруланған қазақтарды қырғынға ұшыратқан. Қолбасшылықтан басқа Куропаткин өзін орыс идеологы ретінде көрсеткен. А.Н.Куропаткин. «Россия для русских. Задачи русской армии», «Желтая опасность» атты шығармаларында, "Главным образом усилиями славянских племен движение из Азии на Европу азиатских народностей — монголов, татар и турок — не только остановлено, но с наступлением славян, северная часть Азии переходит в руки русского племени. ...В общем, это будет союз народов белой расы против народов желтой расы и чернокожих. Деление на эти две группы будет близко отвечать и делению на две группы по религиозным верованиям" дейді.

Сонымен расист Куропаткин өзінің геноцид ойын қазақтарды қырып жүзеге асырған еді. Биыл 1916 жылғы көтерілістің 100 жылдық азалық "юбилейі" болмақ. Қырғыз ағайындар намысшылдығын тағы да көрсетіп отыр. Қырғыз халқының Ұлы Үркүні – трагедиялық оқиғаның – 100 жылдық азаны еске  алуы болмақ. Қырғыз халқы қазаққа үлгі көрсетіп тұр. Мен қазақ перзенті ретінде андалар көтерілісінде шаһид болған бабаларымның құнын талап етем. Алдымен,  1916 жылғы көтеріліске 100 жылдық толған тұста бұл оқиғаны қазақ геноцидінің басы деп мойындаймын. Геноцидтің бел ортасы ол 1930-1932; қолдан ұйымдастырылған ашаршылықпен коммунистер  2 миллион қазақты қырды. Екінші дүниежүзілік соғыс бітісімен ядролық қару пәрмені мен әсерін қазаққа сынады. Бұл геноцидтің жалғасы емей немене? Қазақты қалаға кіргізбеді. Өз басым қалалық прописканы  егемендік алғаннан кейін ғана алдым. Қорыта айтсақ: геноцидтің болғанын Ресейге мойындату, армяндар, еврейлер сияқты арнайы заң қабылдау, геноцид – азалық естелік мемориалын салдыру керек. Ал бүгін билік пен халықты қазақ қасіретіне қазақтың да, қазақ еместің де, басқа мемлекеттердің де назарын аудартуды, сол бір азалы күндерді «қазақ кешкен геноцид» деп күн тәртібіне еңгізуді талап етемін. 

 

Пайдаланылған әдебиеттер

1.Национально-освободительное восстание 1916 года в Казахстане. http://e-history.kz/ru/contents/view/287 Институт истории и этнологии им.Ч.Ч. Валиханова КН МОН РК, 2013

2. Из протокола допроса судебным следователем ротмистра Железнякова о причинах и ходе восстания. В кн.: Грозный 1916-й   год. Сб. документов и материалов. Том 1. Алматы. Казахстан. 1990,с.143

3. В кн.: Грозный 1916-й   год. Сб. документов и атериалов.Том1. Алматы. Казахстан. 1990, с.180-181,198-199 Ескерту: Луговое-Қазақстанның елді мекені, Джизак-Өзбекстанның облыс орталығы

4. Брайнин С., Шафиро Ш. Восстание казахов Семиречья в 1916 году.Казахское краевое издательство.Алма-Ата.1936.Москва.с.63

5. В кн.: Грозный 1916-й   год. Сб. документов и материалов.Том1. Алматы. Казахстан. 1990,c.287-289

6. Қараңыз: Тынышбаев М.Таңдамалы.Избранное.Алматы. «Арыс».2001, с.61

7. А.Н.Куропаткин. «Россия для русских. Задачи русской армии», СПб., 1910, т. 1- 3. «Желтая опасность»

Әзімбай Ғали 

Abai.kz

1812 рет оқылды Қосылған: 19.04.16
    • #1
    • Жемісбек
    • сс, 19/04/2016 - 9:27

    1916 жылғы ақ патшаның "июнь" жарлығына жаппай қарсы тұрған Түркістан округінде төтенше әскери жағдай жарияланған. Матай мен Садыр елі жаппай қарсы болған. 300 мыңнан астам халық Қытайға асқан. 4 мыңнан астам адам хабарсыз кеткен. Матай елінен Құдайберген Тұрысбекұлы, Қиял ақсақал, Нұрлан Толқынұлы, Телібай Мырзағұлұлы, Смағұл Терлікбаев, Айтжан, Жақия батырлар бастаған 170 игі-жақсылары түрмеге қамалған. Тірі қалғандары амнистиямен 1917 жылы босаған. Садыр елінен 137 игі жақсылар түрмеге қамалып, 260 бабпен айыпталған. Селеу Саурықовтың қатарында Оспан Дұтбаев, Абыз Қашқынбаев, Жүсіп Өтелбаев, Жүніс Еркінбаев, Дүйсенбі Жұмабаев Жұмабаев та мерт болған. Саратов ауылында ротмистр Маслов отрядына қарсы тұрғандардың саны мен мерт болдар қанша екені белгісіз. Екі ру елдің тамтығын қоймай, мал-мүлкінен айырған. 900 ауылдың ойранын шығарған. Бейсенбай Кедесов, Біләл Сүлеев әскери жұмыстарға зорлықпен алынған жігіттерге жол көрсетіп, заңмен қорғау үшін "мыңбасы" болып, олармен бірге барған. Мұхамеджан Тынышбаев Керенский құрған тексеру коммисиясың мүшесі болып, қамалғандарды ақтауға ықпал еткен. Әзімбай Ғали мәселені дұрыс көтерген. Бірақ, нәтижесі еліміздің сыртқы істер министрлігі мен басқарушы үкіметке байланысты екні даусыз. Ресей ақ патшаның есіне жауапты емеспіз деп міз бақпасы кәміл. Қайран қазақ мың өліп, мың ...

    • #2
    • Адайшал
    • сс, 19/04/2016 - 9:28

    Әзеке, сараптама мақалаңызға Алла разы болсын, сонау патша заманынан күні бүгінге дейін істеген иттіктері еуропалықтардың үндістерге ісегенімен барабар. Бірақ осыны талап етіп мойындату үшін азбары салақұлаш еркек керек қой, билігімізде, бишікешімізде ақта болса, орыстың құлақкесті құлы болса нешара.

    • #3
    • Бек
    • сс, 19/04/2016 - 9:57

    Құнды әлдеқашан сұрауымыз керек еді. Бірақ, әлі де кеш емес.

    • #4
    • Бек
    • сс, 19/04/2016 - 10:00

    1- Жемісбекке! "Единственной ПРАВОПРеЕМНИЦей СССР является Россия

    Россия выиграла у Украины

    Украина выставила претензии России по поводу права собственности на три тысячи квадратных метров земли и два здания, которые Советскому Союзу выделила Австрия для создания «Дунайского пароходства». После распада СССР Украина хотела присвоить себе заграничное имущество, для чего был подан судебный иск, затянувшийся на полтора десятка лет. В одностороннем порядке было создано «Украинское дунайское пароходство», однако все попытки изменить кадастровые документы неоднократно проваливались в международных судебных инстанциях. В 2013 году украинская сторона обратилась за помощью в Верховный суд Австрии для установления собственности над присвоенным объектом недвижимости.В удовлетворении иска было отказано на основании того, что РФ является единственной страной-правопреемницей Советского Союза.

    6 июня 2015 г. в 19:29 Автор: Дмитрий Музалевский

    Россия выиграла у Украины
    В Верховном суде Австрии Украине отказано в удовлетворении иска против РФ, касающегося имущества советского Дунайского пароходства1.

    • #5
    • ауылбай
    • сс, 19/04/2016 - 11:01

    Қолдарынан келмейді

    • #6
    • ШАЛА Казахпын
    • сс, 19/04/2016 - 11:07


    Все индонезийские банки перестали принимать денежные переводы в Россию и из России.

    • #7
    • Терең ұйқыда жатқан маубастарға
    • сс, 19/04/2016 - 11:30

    2013 жылдың тамыз айында Орыстар қазақ жерине үлкен көлемде гептил төгiп ластады.Алдымен соның өтеуин төлеттiрiп алындар.Қазақтар кишкентай сәби анасымен дүкенге барғанда мама ананы алып берш мынаны алып берш деп кынкылдап анасына маза бермейтин. Ал анасы келеси жолы деп мандайынан сипап алдай салады.

    • #8
    • Жумабай
    • сс, 19/04/2016 - 11:33

    Расында да кахарман батыр Аманкелдi бастаган котерiлic болмаканда ,Июнь жарлыхы на карсы 1916 ж.Казах жерiн жаулап алган болар едi.
    /Биыл ол котерiлiске 100 жыл./
    Осы шайкас тын барысында жерлерiмiз жаулап алудан аман калды патша аскерiнен...
    Аманкелдi бастакан котерiлiстiн маныздылыкы сoл,осы Казах жерiндегi котерiлic,сол кездегi Рессей аскерiнiн патшаха карсы шыхып,Октябрь Революция сын жасауларына себеп болды...
    Казip бул ендi манызды емес...Сол кeздерi Ленин озi атап айткан Революция нын тахдыры,шыхыста/яхни бiздер,Казахстан,Орта Азия/ шешiледi деп...
    Бiздер колдамаканда женiлic табар едi...
    Ленин нiн айтканы корегендiк болды...17-18 желтоксан 1986жыл./бул улт азаттык котерiлiciне де,30 жыл толады биыл желтоксанда./Жастардын бул режимге карсы кошеге шыкуымен 70 жыл дай жасакан СССР де курып кеттi.Осы улт азаттык козхалысы нын аркасында бурынкы бодан болкан,Республика лар бipiнен кейiн бipi тауелсiздiк алып жатты....
    Мне кездейсок па?.1916 ж.Аманкелдi котeрiлici.
    Желтоксан 1986 ж.Казах жастары бас котерулерi....
    Осы екi бас котерулерде де,режим деймiзбе?,тарих деймiзбе?oмip озгерicке ушырады...
    Бул туралы алiде жазука болар eдi уакыт тарлыкыннан калдыра турамыз.

    • #9
    • Таңмұхамбет
    • сс, 19/04/2016 - 11:42

    Бере ме, бермей ме, ол бөлек мәселе, ең бастысы ҚҰН сұралу керек. Сұрағанда да және бүкіл әлемге жария етіп сұрап, бүкіл Орыс патшалығынан зәбір көргендердің бәріне үлгі болып, оларға да сұрату керек.

    Анау қазақтың жерін тартып алу керек деп жүрген, Жиирновский, Лимонов т.б. да құн сұрау керек. "Судың да сұрауы бар" деген. Сұрамасаң, талап қоймасаң ештеіе өзгермейді.

    • #10
    • калбит
    • сс, 19/04/2016 - 13:38

    казах екендерин рас болса аласындар тенгемен бе рубльменбе алде доллармен аласындарма?осы казахтар артына карамаиды дамеси зор

    • #11
    • ереке
    • сс, 19/04/2016 - 14:18

    дурыс , бермесе де сурай беру керек !

    • #12
    • Аман-Тұрлы
    • сс, 19/04/2016 - 14:44

    Құрметті Әзеке! Адамның күлкісін келтірмеңдерші! Өзіде тозған жүйкені шұқи беретіндерің не? Өз билігімізге айтқандарымызды өткізе алмай отырғанда,мазақ қыласыңдар ма?

    • #13
    • 13
    • сс, 19/04/2016 - 14:53

    Ежелгі қазақ салтында әрбір зәбір көрген елдер, рулар, тайпалар, тіпті жеке адамдар құн сұрауға құқылы болған және сұраған. "Құн сұрау" қазақтың Ата салты. Келешек те мына бүгінгі болып жатқан аласапыранға да кінәлі лауазым иелерінен құн сұрауға тура келетін түрі бар.

    • #14
    • Әбеу Шаған-Тоғай
    • сс, 19/04/2016 - 16:43

    Сәл кейін олардың малын ақ атаман Анненков түгел тартып алыпты» деп атам қынжыла күлетін. 1918 жылдың жазында Лепсі уезінің қазақтарынан 10 000 тәркіленіпті [6].
    ******************
    Осы кездерде менің арғы атам Қанапия өз ат-қаруларымен "Красные горные орлы" деген партизан отрядпен шайқасып жүрген.Дәл сол кезеңде "ұлттшыл"орыс емес "ақ" пен "қызыл" таптық күресі жүрген.Үржар шекара аймағы Лепсі уезіне қараған,Анненков қолға түскен орыс "қызылдарды" аямаған деседі.Орыс крестяндары ,ірі кулактан басқасы,егінмен шұғылданған отырықшы көбі қызыл өкіметті жақтаған.
    Әзекеңнің атасы қынжыла еске алатын осы кез бірінші дүн-е жүз-к соғысқа алынғандықтан болған көтеріліске "1916"қатысы жоқ.
    Біздің аталарымыздың соғысының аяғы үркіншілікпен аяқталын Қытайға асып кетумен аяқталды.Ал ана "партизан" отряді атындағы қалқоз кеңеспен бірге келмеске кеткен,Бірақ аудандық музейде "қызыл партизан"туралы мақтанышпен айтатын мәліметтер әлі тұр.
    Мақаншыдағы талай заставалар сол кездегі шекарадан ары-бері өткен қазақтарды "банды" деп қырған Мезенцев секілді комиссар атымен аталып тұр.

    • #15
    • pikir
    • сс, 19/04/2016 - 18:25

    kun kosemderin qisaiganda korermiz mynalardy

    • #16
    • Байқаушы
    • сс, 19/04/2016 - 20:04

    Қайдағыны ансапсыздар қайдағы құн, ресейге қызмет жасап соның есігінде күні өткен жәнгір хан сымақ сияқтыларды ұлықтап жұрген орысқұл тарихшы зиялы ғалымсымақтарын бұндай мәселеге ыңқылдап қалады

    • #17
    • Манан
    • сс, 19/04/2016 - 20:15

    Сең қозғалды. Бұрын бұл мәселе көп ауызға алынбайтын. Осы құн жайлы мәселені былтыр оралмандарға қатысты бір мақаладан оқығаным бар. Құн сұралу керек. Халқаралық сотқа жүгіну қажет. Әйтпесе, бұлар тағы баяғы ескі әніне басады. Енді оған жол беруге болмайды.

    • #18
    • 18
    • сс, 19/04/2016 - 20:51

    Научный коммунизмнең басқаны білмейтің ғылымың тәуелсіз елдің тарихын қалай саралайды бұндай іс үшін тарихшыларыңызда мықты болу керек, анау жаман мынау оқыған сауатты дегенең аса алмайтындармен нені дәлелдеп ненің құның сұрамақсыңдар әуелі тарихты сүзгіден өткізсін бізде әлі орыстардың арқасыңда деген сарынмен келеміз ашық айтпасада сол сарың орыстан шен алғандарды әлі дәрежелі тұлғаға жатқызу,орыстың оқуын оқыған болса ол сауатты,ол ғалым деген сияқты,басқалай түк те жоқ ондай тарихпен нені сұрауға болады

    • #19
    • шәпи
    • сс, 19/04/2016 - 22:12

    оданда қазіргі биліктен кетуін талап етсең сол пайдалы болмайтын істі әңгіме қылғанша.

    • #20
    • Манан
    • сс, 19/04/2016 - 23:50

    Сіз "Қырқадан қырға қарай" алмай отырсыз. Бүкіл халық болып ҚҰН сұралған кезде солардың "ізбасарлары да" кетуге мәжбүр болады. Оған күмәніңіз болмасын. Ел іші алтын бесік. Жан алқымға тақалғанда ел ішінен бәрі де тарихшы да, заңгер де, дана да, данышпан да, батыр да шығады. Адасқандар райларынан қайтып, өз үйіріне қосылады. Райларынан қайта алмағандары шетелдерге қашатын болады.

    • #21
    • Әзімбай Ғали
    • сн, 20/04/2016 - 0:25

    Жемісбек аты-жөніңізді және деректеріңізді ашып беріңіз

    • #22
    • Жәңгірханның ұрпақтары
    • сн, 20/04/2016 - 3:26

    Ресеймен тіресуге шамамыз жетпейді. Одан да олардың айтқанына көніп бейбіт өмір сүрейік. Сонда аман қаламыз. Соқыр батырлық кімге керек? Путин бәрібір бізді тыңдамайды.

    • #23
    • Стапыралла
    • сн, 20/04/2016 - 9:42

    Қазақтар сол кезден ақ Қытайға қашып кете бергенбе, не сұмдық үш жүз елу-төрт жүзге жуық адамды дала өлкесі, орынбор, түркістан губернаторлығынан қара жүмысқа аламыз десе жетісу мен шығыстан үш жүз мың қазақ қытайға қашады. не сұмдық бұл. Қарсыласудың орнына қит етсе қытайға қаша берген екен, отызыншы жылдары да солай болған. Бұл не сонда қанға сіңіп кеткен әдетпе?

Вход