Preziydent Qasym-Jomart Toqaev jasandy intellektini Qazaqstannyng úzaq merzimdi damuynyng strategiyalyq baghyty retinde aiqyndap otyr. Memleket basshysy tehnologiyalyq progresti tek sifrlandyru dengeyinde emes, elding bәsekege qabilettiligi men adamy kapital sapasyn arttyratyn negizgi faktor retinde qarastyrady. Búl ústanym ghylym men joghary bilim jýiesine jana talaptar men jana jauapkershilik jýkteydi.

Jasandy intellektti damytu jaghdayynda ghylym endi syrtqy tehnologiyalardy tútynushy emes, últtyq erekshelikke beyimdelgen, qauipsiz әri qoldanbaly sheshimder úsynatyn negizgi qozghaushy kýshke ainaluy tiyis. Uniyversiytetter men ghylymy ortalyqtar irgeli zertteulerdi naqty salalyq súranyspen úshtastyryp, kadr dayarlau, zertteu jәne kommersiyalandyru arasyndaghy baylanysty kýsheytui qajet. Búl – Preziydent atap ótken tehnologiyalyq egemendik pen túraqty damudyng manyzdy sharty.

Osy kontekste Qoja Ahmet Yasauy atyndaghy Halyqaralyq qazaq-týrik uniyversiytetining Ghylym jәne strategiyalyq damu jónindegi viyse-rektory, medisina ghylymdarynyng kandidaty Aynash Esimbekqyzy Oishibaeva Qazaqstanda jasandy intellekt salasyn damytudyng ghylymy basymdyqtary, uniyversiytetterding jauapkershiligi jәne ghylym–biznes–óndiris kooperasiyasynyng manyzy jóninde óz kózqarasymen bólisedi. Sarapshy pikirinshe, Preziydent Toqaev belgilegen strategiyalyq baghytty iske asyruda ónirlik uniyversiytetter de jahandyq tehnologiyalyq bәsekening belsendi qatysushysyna ainala alady.

Suret: Spiykerding múraghatynan alyndy.

- Preziydent jasandy intellektini el damuynyng strategiyalyq baghyty retinde atap ótti. Sizdinshe, ghylym búl ýderiste qanday negizgi ról atqaruy tiyis?

- Qasym-Jomart Kemelúly atap ótken jasandy intellektini últtyq damudyng strategiyalyq baghyty retinde qarastyru - ghylymgha jana әri jauapty missiya jýkteydi. Búl ýderiste ghylymnyng róli tek tehnologiyany tútynushy dengeyinde qalmauy kerek, kerisinshe, innovasiyanyng negizgi qozghaushy kýshi boluy tiyis.

Birinshiden, ghylym jasandy intellekt salasynda irgeli jәne qoldanbaly zertteulerdi jýieli týrde damytudy qamtamasyz etui qajet. Algoritmder, derekterdi taldau, mashinalyq oqytu, etikalyq jәne qúqyqtyq aspektiler - barlyghy ghylymy negizde qalyptasuy tiyis. Búl últtyq dengeyde senimdi, qauipsiz jәne otandyq erekshelikterge beyimdelgen AI sheshimderin jasaugha mýmkindik beredi.

Ekinshiden, ghylym kadrlyq әleuetti qalyptastyrudyng negizgi alany retinde әreket etui kerek. Uniyversiytetter men ghylymy ortalyqtar jasandy intellekt salasynda oilay alatyn, zerttey alatyn jәne naqty nәtiyjege júmys isteytin mamandardy dayyndauy tiyis. Búl - elding úzaq merzimdi bәsekege qabilettiligining basty kepili.

Ýshinshiden, ghylym memleket, bilim jәne óndiris arasyndaghy intellektualdyq kópir qyzmetin atqaruy qajet. Ghylymy zertteuler naqty salalardaghy mәselelerdi sheshuge baghyttalghanda ghana jasandy intellekt ekonomikalyq ósimge, basqaru tiyimdiligine jәne qoghamdyq iygilikke naqty ýles qosa alady.

Osylaysha, ghylymnyng negizgi róli - jasandy intellektini formaldy trend emes, últtyq damudyng naqty qúralyna ainaldyru. Búl baghytta ghylym bastamashy, jýieleushi jәne strategiyalyq seriktes dengeyinde boluy tiyis.

- Qazaqstanda jasandy intellekt salasyn damytu ýshin joghary oqu oryndarynda eng aldymen qanday ghylymy baghyttar men zerthanalargha basymdyq berilui kerek?

Qazaqstanda jasandy intellekt salasyn jýieli damytu ýshin joghary oqu oryndary nәtiyjege baghyttalghan, qoldanbaly әleueti joghary ghylymy baghyttargha basymdyq berui qajet. Búl zerthanalar tek akademiyalyq zertteu emes, naqty salalyq mәselelerdi sheshuge qabiletti boluy tiyis.

Birinshi kezekte derekter ghylymy jәne mashinalyq oqytu (Data Science & Machine Learning) baghytyndaghy zerthanalar manyzdy. Búl - jasandy intellektting ózegi. Ýlken derekterdi jinau, óndeu, modelideu jәne boljau daghdylary barlyq salada (bilim, medisina, auyl sharuashylyghy, memlekettik basqaru) súranysqa iye.

Ekinshi manyzdy baghyt - kompiuterlik kóru (Computer Vision). Búl zerthanalar beyneanalitika, qauipsizdik jýieleri, medisinalyq diagnostika, agrotehnologiya jәne smart-qalalar siyaqty salalarda tikeley qoldanylatyn sheshimder әzirleuge mýmkindik beredi.

Ýshinshiden, tabighy tilderdi óndeu (NLP) jәne kóptildi AI jýielerin damytugha erekshe nazar audaru qajet. Qazaq tilin qosa alghanda, últtyq tilderge beyimdelgen intellektualdyq jýieler - sifrlyq egemendikting manyzdy bóligi.

Tórtinshi baghyt - robototehnika jәne intellektualdyq kiyber-fizikalyq jýieler. Búl óndiristik avtomattandyru, logistika jәne injenerlik sheshimderge jol ashady, sonday-aq studentterding injenerlik oilauyn kýsheytedi.

Sonymen qatar, jasandy intellekt etikasy, qúqyqtyq jәne әleumettik әserin zertteytin zerthanalar da manyzdy. Búl baghyt tehnologiyany jauapty qoldanudy qamtamasyz etip, qogham senimin arttyrady.

Joghary oqu oryndaryndaghy AI-zerthanalar oqytu + zertteu + kommersiyalandyru ýshtigine negizdelui tiyis. Osynday ekojýie qalyptasqanda ghana Qazaqstan jasandy intellekt salasynda tútynushy emes, sheshim úsynushy elge ainala alady.

- Jasandy intellektini ghylym men bilimge engizu adam kapitalynyng sapasyna qalay әser etedi? Búl túrghyda uniyversiytetterding jauapkershiligi qanday?

- Jasandy intellektini ghylym men bilim beru jýiesine engizu adam kapitalynyng sapasyn týbegeyli jana dengeyge kóteredi. Búl ýderis bilim alushyny passivti aqparat tútynushydan analitikalyq oilaytyn, derekke negizdelgen sheshim qabylday alatyn mamangha ainaldyrady.

Birinshiden, AI qúraldaryn oqu jәne ghylymy zertteu prosesinde qoldanu jýieli taldau men sifrlyq sauattylyqty kýsheytedi. Studentter dayyn bilimdi qaytalaumen shektelmey, derektermen júmys isteudi, modeli qúrudy jәne nәtiyjeni interpretasiyalaudy ýirenedi. Búl - qazirgi enbek naryghynda negizgi artyqshylyq.

Ekinshiden, jasandy intellekt jeke oqytu traektoriyalaryn qalyptastyrugha mýmkindik beredi. Bilim alushynyng qabileti men qyzyghushylyghyna qaray beyimdelgen oqytu tәsilderi kadrlardyng әleuetin tolyq ashugha jaghday jasaydy, al búl adam kapitalynyng jalpy sapasyna tikeley әser etedi.

Osy túrghyda uniyversiytetterding jauapkershiligi erekshe. Joghary oqu oryndary:

- jasandy intellektini tek pәn retinde emes, oqytu men zertteuding kýndelikti qúraly retinde engizui;

- akademiyalyq adaldyqty, etikalyq normalardy jәne jauapty qoldanu mәdeniyetin qalyptastyruy;

- bolashaq mamandardy ózgermeli tehnologiyalyq ortagha beyimdele alatyn, ómir boyy oqugha dayyn túlgha retinde tәrbiyeleui tiyis.

Jasandy intellekt - adamdy almastyratyn emes, onyng intellektualdyq mýmkindigin kýsheytetin qúral. Al uniyversiytetter osy mýmkindikti dúrys baghyttap, sapaly adam kapitalyn qalyptastyruda strategiyalyq ról atqarady.

- Ghylym men óndiris, biznes arasyndaghy baylanysty kýsheytu jasandy intellektti damytuda qanshalyqty manyzdy? Yasauy uniyversiytetinde búl baghytta qanday qadamdar bar?

- Jasandy intellektti damytuda ghylym men óndiris, biznes arasyndaghy baylanys sheshushi manyzgha iye. Ghylymy zertteuler naqty ekonomikalyq jәne әleumettik súranystarmen úshtasqan jaghdayda ghana AI tehnologiyalary tәjiriybelik qúndylyqqa, al uniyversiytetter innovasiyalyq ortalyqqa ainalady.

Birinshiden, biznes pen óndiris ghylymgha naqty mindetter men derekterdi úsynady, al ghylym búl mәselelerge intellektualdyq, tehnologiyalyq sheshimder beredi. Múnday ózara әreketsiz jasandy intellekt tek teoriyalyq dengeyde qalyp qoy qaupi bar.

Ekinshiden, uniyversiytet–biznes seriktestigi:

• ghylymy nәtiyjelerdi kommersiyalandyrugha;
• startaptar men spiyn-off jobalardy iske qosugha;
• studentter men jas ghalymdardy naqty óndiristik ortada tәrbiyeleuge mýmkindik beredi.

Búl túrghyda Qoja Ahmet Yasauy atyndaghy Halyqaralyq qazaq-týrik uniyversiyteti birqatar naqty qadamdar jasap keledi. Uniyversiytet bazasynda:

• qoldanbaly AI jobalary iske asyryluda (bilim beru analitikasy, sifrlyq qyzmetter, derekterge negizdelgen basqaru);
• memlekettik organdarmen jәne ónirlik qúrylymdarmen sifrlandyru baghytynda pilottyq jobalar jýzege asuda (Týrkistan oblysy Bilim basqarmasy, Týrkistan oblysy boyynsha Ekonomikalyq tergep-tekseru departamenti, Týrkistan oblysynyng Polisiya departamenti, QR Bas prokuraturasynyng Qúqyqtyq statistika jәne arnayy esepke alu jónindegi komiytetining Týrkistan oblysy boyynsha departamenti);
• startap bastamalardy qoldaytyn innovasiyalyq orta men ghylymy komandalar qalyptasuda.

Sonymen qatar, uniyversiytet bazasynda iske asyrylyp jatqan «Yasawi Startup» inkubasiyalyq baghdarlamasy ghylymy jәne IT sheshimderdi jobalyq dengeyge shygharu, yaghny iydeyadan – prototipke, prototipten – pilottyq iske asyrugha, odan әri naqty engizuge deyingi tolyq tizbekti qalyptastyrugha baghyttalghan. Búl - jasandy intellektti tek zertteu nysany emes, naqty ekonomikalyq qúral retinde damytudyng dúrys modeli.

Qorytyndylay kele, ghylym–biznes–óndiris baylanysy neghúrlym myqty bolsa, jasandy intellekt soghúrlym tez damyp, elding tehnologiyalyq tәuelsizdigine naqty ýles qosady. Búl baghytta uniyversiytetter tek bilim berushi emes, innovasiyanyng integratory boluy tiyis.

- Preziydent atap ótken jahandyq tehnologiyalyq bәseke jaghdayynda Qazaqstandyq ghylym, sonyng ishinde ónirlik uniyversiytetter, qalay bәsekege qabiletti bola alady dep esepteysiz?

- Jahandyq tehnologiyalyq bәseke jaghdayynda Qazaqstandyq ghylymnyn, sonyng ishinde ónirlik uniyversiytetterding bәsekege qabilettiligi auqymmen emes, fokuspen jәne jyldamdyqpen aiqyndalady. Býgingi tanda jeniske jetetinder - bәrin qatar jasaugha tyrysqandar emes, naqty baghytta tereng nәtiyje kórsetkender.

Birinshiden, ónirlik uniyversiytetter ónirlik erekshelikke negizdelgen ghylymy mamandanuyn aiqyndauy tiyis. Auyl sharuashylyghy, medisina, ekologiya, bilim beru, memlekettik basqaru siyaqty salalarda jasandy intellektini qoldanu - jahandyq naryqta da súranysqa ie baghyttar. Osy salalarda jinaqtalghan derekter men tәjiriybe naqty bәsekelik artyqshylyqqa ainala alady.

Ekinshiden, halyqaralyq oqshaulanudan emes, ashyq ghylymy kooperasiyadan útugha bolady. Birlesken zertteuler, sheteldik zerthanalarmen ortaq jobalar, halyqaralyq granttar men akademiyalyq mobilidilik - ónirlik uniyversiytetterdi jahandyq ghylymy ainalymgha qosudyng tiyimdi joly.

Ýshinshiden, basqaru men oilau modelin ózgertu manyzdy. Uniyversiytetter:

• ghylymy nәtiyjeni tez prototipke ainaldyra alatyn;
• sheshim qabyldauda derekke sýienetin;
• jas ghalymdar men studentterge erkindik beretin iykemdi innovasiyalyq institut retinde júmys isteui qajet.

Tórtinshiden, memleket pen ónirlik uniyversiytetterding seriktestigi kýshengi tiyis. Ónirlik JOO-lar jergilikti mәselelerdi sheshetin tehnologiyalyq tirek ortalyqtargha ainalsa, búl әri ghylymnyn, әri ónirding damuyna tikeley әser etedi.

Qorytyndylay kele, Qazaqstandyq ghylymnyng bәsekege qabilettiligi - resurstyng kóptiginde emes, dúrys tandalghan strategiyada, naqty nәtiyje men jauapkershilikte. Al ónirlik uniyversiytetter osy ózgeristing aldynghy shebinde túra alady.

Abai.kz