پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جاساندى ينتەللەكتىنى قازاقستاننىڭ ۇزاق مەرزىمدى دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق باعىتى رەتىندە ايقىنداپ وتىر. مەملەكەت باسشىسى تەحنولوگيالىق پروگرەستى تەك تسيفرلاندىرۋ دەڭگەيىندە ەمەس، ەلدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى مەن ادامي كاپيتال ساپاسىن ارتتىراتىن نەگىزگى فاكتور رەتىندە قاراستىرادى. بۇل ۇستانىم عىلىم مەن جوعارى ءبىلىم جۇيەسىنە جاڭا تالاپتار مەن جاڭا جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى.

جاساندى ينتەللەكتتى دامىتۋ جاعدايىندا عىلىم ەندى سىرتقى تەحنولوگيالاردى تۇتىنۋشى ەمەس، ۇلتتىق ەرەكشەلىككە بەيىمدەلگەن، قاۋىپسىز ءارى قولدانبالى شەشىمدەر ۇسىناتىن نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشكە اينالۋى ءتيىس. ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن عىلىمي ورتالىقتار ىرگەلى زەرتتەۋلەردى ناقتى سالالىق سۇرانىسپەن ۇشتاستىرىپ، كادر دايارلاۋ، زەرتتەۋ جانە كوممەرتسيالاندىرۋ اراسىنداعى بايلانىستى كۇشەيتۋى قاجەت. بۇل – پرەزيدەنت اتاپ وتكەن تەحنولوگيالىق ەگەمەندىك پەن تۇراقتى دامۋدىڭ ماڭىزدى شارتى.

وسى كونتەكستە قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىم جانە ستراتەگيالىق دامۋ جونىندەگى ۆيتسە-رەكتورى، مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ايناش ەسىمبەكقىزى ويشيباەۆا قازاقستاندا جاساندى ينتەللەكت سالاسىن دامىتۋدىڭ عىلىمي باسىمدىقتارى، ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى جانە عىلىم–بيزنەس–وندىرىس كووپەراتسياسىنىڭ ماڭىزى جونىندە ءوز كوزقاراسىمەن بولىسەدى. ساراپشى پىكىرىنشە، پرەزيدەنت توقاەۆ بەلگىلەگەن ستراتەگيالىق باعىتتى ىسكە اسىرۋدا وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتتەر دە جاھاندىق تەحنولوگيالىق باسەكەنىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسىنا اينالا الادى.

سۋرەت: سپيكەردىڭ مۇراعاتىنان الىندى.

- پرەزيدەنت جاساندى ينتەللەكتىنى ەل دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق باعىتى رەتىندە اتاپ ءوتتى. سىزدىڭشە، عىلىم بۇل ۇدەرىستە قانداي نەگىزگى ءرول اتقارۋى ءتيىس؟

- قاسىم-جومارت كەمەلۇلى اتاپ وتكەن جاساندى ينتەللەكتىنى ۇلتتىق دامۋدىڭ ستراتەگيالىق باعىتى رەتىندە قاراستىرۋ - عىلىمعا جاڭا ءارى جاۋاپتى ميسسيا جۇكتەيدى. بۇل ۇدەرىستە عىلىمنىڭ ءرولى تەك تەحنولوگيانى تۇتىنۋشى دەڭگەيىندە قالماۋى كەرەك، كەرىسىنشە، يننوۆاتسيانىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى بولۋى ءتيىس.

بىرىنشىدەن، عىلىم جاساندى ينتەللەكت سالاسىندا ىرگەلى جانە قولدانبالى زەرتتەۋلەردى جۇيەلى تۇردە دامىتۋدى قامتاماسىز ەتۋى قاجەت. الگوريتمدەر، دەرەكتەردى تالداۋ، ماشينالىق وقىتۋ، ەتيكالىق جانە قۇقىقتىق اسپەكتىلەر - بارلىعى عىلىمي نەگىزدە قالىپتاسۋى ءتيىس. بۇل ۇلتتىق دەڭگەيدە سەنىمدى، قاۋىپسىز جانە وتاندىق ەرەكشەلىكتەرگە بەيىمدەلگەن AI شەشىمدەرىن جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

ەكىنشىدەن، عىلىم كادرلىق الەۋەتتى قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزگى الاڭى رەتىندە ارەكەت ەتۋى كەرەك. ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن عىلىمي ورتالىقتار جاساندى ينتەللەكت سالاسىندا ويلاي الاتىن، زەرتتەي الاتىن جانە ناقتى ناتيجەگە جۇمىس ىستەيتىن مامانداردى دايىنداۋى ءتيىس. بۇل - ەلدىڭ ۇزاق مەرزىمدى باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنىڭ باستى كەپىلى.

ۇشىنشىدەن، عىلىم مەملەكەت، ءبىلىم جانە ءوندىرىس اراسىنداعى ينتەللەكتۋالدىق كوپىر قىزمەتىن اتقارۋى قاجەت. عىلىمي زەرتتەۋلەر ناقتى سالالارداعى ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىتتالعاندا عانا جاساندى ينتەللەكت ەكونوميكالىق وسىمگە، باسقارۋ تيىمدىلىگىنە جانە قوعامدىق يگىلىككە ناقتى ۇلەس قوسا الادى.

وسىلايشا، عىلىمنىڭ نەگىزگى ءرولى - جاساندى ينتەللەكتىنى فورمالدى ترەند ەمەس، ۇلتتىق دامۋدىڭ ناقتى قۇرالىنa اينالدىرۋ. بۇل باعىتتا عىلىم باستاماشى، جۇيەلەۋشى جانە ستراتەگيالىق سەرىكتەس دەڭگەيىندە بولۋى ءتيىس.

- قازاقستاندا جاساندى ينتەللەكت سالاسىن دامىتۋ ءۇشىن جوعارى وقۋ ورىندارىندا ەڭ الدىمەن قانداي عىلىمي باعىتتار مەن زەرتحانالارعا باسىمدىق بەرىلۋى كەرەك؟

قازاقستاندا جاساندى ينتەللەكت سالاسىن جۇيەلى دامىتۋ ءۇشىن جوعارى وقۋ ورىندارى ناتيجەگە باعىتتالعان، قولدانبالى الەۋەتى جوعارى عىلىمي باعىتتارعا باسىمدىق بەرۋى قاجەت. بۇل زەرتحانالار تەك اكادەميالىق زەرتتەۋ ەمەس، ناقتى سالالىق ماسەلەلەردى شەشۋگە قابىلەتتى بولۋى ءتيىس.

ءبىرىنشى كەزەكتە دەرەكتەر عىلىمى جانە ماشينالىق وقىتۋ (Data Science & Machine Learning) باعىتىنداعى زەرتحانالار ماڭىزدى. بۇل - جاساندى ينتەللەكتتىڭ وزەگى. ۇلكەن دەرەكتەردى جيناۋ، وڭدەۋ، مودەلدەۋ جانە بولجاۋ داعدىلارى بارلىق سالادا ء(بىلىم، مەديتسينا، اۋىل شارۋاشىلىعى، مەملەكەتتىك باسقارۋ) سۇرانىسقا يە.

ەكىنشى ماڭىزدى باعىت - كومپيۋتەرلىك كورۋ (Computer Vision). بۇل زەرتحانالار بەينەاناليتيكا، قاۋىپسىزدىك جۇيەلەرى، مەديتسينالىق دياگنوستيكا، اگروتەحنولوگيا جانە سمارت-قالالار سياقتى سالالاردا تىكەلەي قولدانىلاتىن شەشىمدەر ازىرلەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

ۇشىنشىدەن، تابيعي تىلدەردى وڭدەۋ (NLP) جانە كوپتىلدى AI جۇيەلەرىن دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت. قازاق ءتىلىن قوسا العاندا، ۇلتتىق تىلدەرگە بەيىمدەلگەن ينتەللەكتۋالدىق جۇيەلەر - تسيفرلىق ەگەمەندىكتىڭ ماڭىزدى بولىگى.

ءتورتىنشى باعىت - روبوتوتەحنيكا جانە ينتەللەكتۋالدىق كيبەر-فيزيكالىق جۇيەلەر. بۇل وندىرىستىك اۆتوماتتاندىرۋ، لوگيستيكا جانە ينجەنەرلىك شەشىمدەرگە جول اشادى، سونداي-اق ستۋدەنتتەردىڭ ينجەنەرلىك ويلاۋىن كۇشەيتەدى.

سونىمەن قاتار، جاساندى ينتەللەكت ەتيكاسى، قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك اسەرىن زەرتتەيتىن زەرتحانالار دا ماڭىزدى. بۇل باعىت تەحنولوگيانى جاۋاپتى قولدانۋدى قامتاماسىز ەتىپ، قوعام سەنىمىن ارتتىرادى.

جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى AI-زەرتحانالار وقىتۋ + زەرتتەۋ + كوممەرتسيالاندىرۋ ۇشتىگىنە نەگىزدەلۋى ءتيىس. وسىنداي ەكوجۇيە قالىپتاسقاندا عانا قازاقستان جاساندى ينتەللەكت سالاسىندا تۇتىنۋشى ەمەس، شەشىم ۇسىنۋشى ەلگە اينالا الادى.

- جاساندى ينتەللەكتىنى عىلىم مەن بىلىمگە ەنگىزۋ ادام كاپيتالىنىڭ ساپاسىنا قالاي اسەر ەتەدى؟ بۇل تۇرعىدا ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى قانداي؟

- جاساندى ينتەللەكتىنى عىلىم مەن ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە ەنگىزۋ ادام كاپيتالىنىڭ ساپاسىن تۇبەگەيلى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەدى. بۇل ۇدەرىس ءبىلىم الۋشىنى ءپاسسيۆتى اقپارات تۇتىنۋشىدان اناليتيكالىق ويلايتىن، دەرەككە نەگىزدەلگەن شەشىم قابىلداي الاتىن مامانعا اينالدىرادى.

بىرىنشىدەن، AI قۇرالدارىن وقۋ جانە عىلىمي زەرتتەۋ پروتسەسىندە قولدانۋ جۇيەلى تالداۋ مەن تسيفرلىق ساۋاتتىلىقتى كۇشەيتەدى. ستۋدەنتتەر دايىن ءبىلىمدى قايتالاۋمەن شەكتەلمەي، دەرەكتەرمەن جۇمىس ىستەۋدى، مودەل قۇرۋدى جانە ناتيجەنى ينتەرپرەتاتسيالاۋدى ۇيرەنەدى. بۇل - قازىرگى ەڭبەك نارىعىندا نەگىزگى ارتىقشىلىق.

ەكىنشىدەن، جاساندى ينتەللەكت جەكە وقىتۋ تراەكتوريالارىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىلىم الۋشىنىڭ قابىلەتى مەن قىزىعۋشىلىعىنا قاراي بەيىمدەلگەن وقىتۋ تاسىلدەرى كادرلاردىڭ الەۋەتىن تولىق اشۋعا جاعداي جاسايدى، ال بۇل ادام كاپيتالىنىڭ جالپى ساپاسىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى.

وسى تۇرعىدا ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ەرەكشە. جوعارى وقۋ ورىندارى:

- جاساندى ينتەللەكتىنى تەك ءپان رەتىندە ەمەس، وقىتۋ مەن زەرتتەۋدىڭ كۇندەلىكتى قۇرالى رەتىندە ەنگىزۋى;

- اكادەميالىق ادالدىقتى، ەتيكالىق نورمالاردى جانە جاۋاپتى قولدانۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋى;

- بولاشاق مامانداردى وزگەرمەلى تەحنولوگيالىق ورتاعا بەيىمدەلە الاتىن، ءومىر بويى وقۋعا دايىن تۇلعا رەتىندە تاربيەلەۋى ءتيىس.

جاساندى ينتەللەكت - ادامدى الماستىراتىن ەمەس، ونىڭ ينتەللەكتۋالدىق مۇمكىندىگىن كۇشەيتەتىن قۇرال. ال ۋنيۆەرسيتەتتەر وسى مۇمكىندىكتى دۇرىس باعىتتاپ، ساپالى ادام كاپيتالىن قالىپتاستىرۋدا ستراتەگيالىق ءرول اتقارادى.

- عىلىم مەن ءوندىرىس، بيزنەس اراسىنداعى بايلانىستى كۇشەيتۋ جاساندى ينتەللەكتتى دامىتۋدا قانشالىقتى ماڭىزدى؟ ياساۋي ۋنيۆەرسيتەتىندە بۇل باعىتتا قانداي قادامدار بار؟

- جاساندى ينتەللەكتتى دامىتۋدا عىلىم مەن ءوندىرىس، بيزنەس اراسىنداعى بايلانىس شەشۋشى ماڭىزعا يە. عىلىمي زەرتتەۋلەر ناقتى ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك سۇرانىستارمەن ۇشتاسقان جاعدايدا عانا AI تەحنولوگيالارى تاجىريبەلىك قۇندىلىققا، ال ۋنيۆەرسيتەتتەر يننوۆاتسيالىق ورتالىققا اينالادى.

بىرىنشىدەن، بيزنەس پەن ءوندىرىس عىلىمعا ناقتى مىندەتتەر مەن دەرەكتەردى ۇسىنادى، ال عىلىم بۇل ماسەلەلەرگە ينتەللەكتۋالدىق، تەحنولوگيالىق شەشىمدەر بەرەدى. مۇنداي ءوزارا ارەكەتسىز جاساندى ينتەللەكت تەك تەوريالىق دەڭگەيدە قالىپ قويۋ قاۋپى بار.

ەكىنشىدەن، ۋنيۆەرسيتەت–بيزنەس سەرىكتەستىگى:

• عىلىمي ناتيجەلەردى كوممەرتسيالاندىرۋعا;
• ستارتاپتار مەن سپين-وفف جوبالاردى ىسكە قوسۋعا;
• ستۋدەنتتەر مەن جاس عالىمداردى ناقتى وندىرىستىك ورتادا تاربيەلەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

بۇل تۇرعىدا قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى بىرقاتار ناقتى قادامدار جاساپ كەلەدى. ۋنيۆەرسيتەت بازاسىندا:

• قولدانبالى AI جوبالارى ىسكە اسىرىلۋدا ء(بىلىم بەرۋ اناليتيكاسى، تسيفرلىق قىزمەتتەر، دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەن باسقارۋ);
• مەملەكەتتىك ورگاندارمەن جانە وڭىرلىك قۇرىلىمدارمەن تسيفرلاندىرۋ باعىتىندا پيلوتتىق جوبالار جۇزەگە اسۋدا (تۇركىستان وبلىسى ءبىلىم باسقارماسى، تۇركىستان وبلىسى بويىنشا ەكونوميكالىق تەرگەپ-تەكسەرۋ دەپارتامەنتى، تۇركىستان وبلىسىنىڭ پوليتسيا دەپارتامەنتى، قر باس پروكۋراتۋراسىنىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ تۇركىستان وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتى);
• ستارتاپ باستامالاردى قولدايتىن يننوۆاتسيالىق ورتا مەن عىلىمي كوماندالار قالىپتاسۋدا.

سونىمەن قاتار، ۋنيۆەرسيتەت بازاسىندا ىسكە اسىرىلىپ جاتقان «Yasawi Startup» ينكۋباتسيالىق باعدارلاماسى عىلىمي جانە IT شەشىمدەردى جوبالىق دەڭگەيگە شىعارۋ، ياعني يدەيادان – پروتوتيپكە، پروتوتيپتەن – پيلوتتىق ىسكە اسىرۋعا، ودان ءارى ناقتى ەنگىزۋگە دەيىنگى تولىق تىزبەكتى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان. بۇل - جاساندى ينتەللەكتتى تەك زەرتتەۋ نىسانى ەمەس، ناقتى ەكونوميكالىق قۇرال رەتىندە دامىتۋدىڭ دۇرىس مودەلى.

قورىتىندىلاي كەلە، عىلىم–بيزنەس–وندىرىس بايلانىسى نەعۇرلىم مىقتى بولسا، جاساندى ينتەللەكت سوعۇرلىم تەز دامىپ، ەلدىڭ تەحنولوگيالىق تاۋەلسىزدىگىنە ناقتى ۇلەس قوسادى. بۇل باعىتتا ۋنيۆەرسيتەتتەر تەك ءبىلىم بەرۋشى ەمەس، يننوۆاتسيانىڭ ينتەگراتورى بولۋى ءتيىس.

- پرەزيدەنت اتاپ وتكەن جاھاندىق تەحنولوگيالىق باسەكە جاعدايىندا قازاقستاندىق عىلىم، سونىڭ ىشىندە وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتتەر، قالاي باسەكەگە قابىلەتتى بولا الادى دەپ ەسەپتەيسىز؟

- جاھاندىق تەحنولوگيالىق باسەكە جاعدايىندا قازاقستاندىق عىلىمنىڭ، سونىڭ ىشىندە وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى اۋقىممەن ەمەس، فوكۋسپەن جانە جىلدامدىقپەن ايقىندالادى. بۇگىنگى تاڭدا جەڭىسكە جەتەتىندەر - ءبارىن قاتار جاساۋعا تىرىسقاندار ەمەس، ناقتى باعىتتا تەرەڭ ناتيجە كورسەتكەندەر.

بىرىنشىدەن، وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتتەر وڭىرلىك ەرەكشەلىككە نەگىزدەلگەن عىلىمي ماماندانۋىن ايقىنداۋى ءتيىس. اۋىل شارۋاشىلىعى، مەديتسينا، ەكولوگيا، ءبىلىم بەرۋ، مەملەكەتتىك باسقارۋ سياقتى سالالاردا جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانۋ - جاھاندىق نارىقتا دا سۇرانىسقا يە باعىتتار. وسى سالالاردا جيناقتالعان دەرەكتەر مەن تاجىريبە ناقتى باسەكەلىك ارتىقشىلىققا اينالا الادى.

ەكىنشىدەن، حالىقارالىق وقشاۋلانۋدان ەمەس، اشىق عىلىمي كووپەراتسيادان ۇتۋعا بولادى. بىرلەسكەن زەرتتەۋلەر، شەتەلدىك زەرتحانالارمەن ورتاق جوبالار، حالىقارالىق گرانتتار مەن اكادەميالىق موبيلدىلىك - وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتتەردى جاھاندىق عىلىمي اينالىمعا قوسۋدىڭ ءتيىمدى جولى.

ۇشىنشىدەن، باسقارۋ مەن ويلاۋ مودەلىن وزگەرتۋ ماڭىزدى. ۋنيۆەرسيتەتتەر:

• عىلىمي ناتيجەنى تەز پروتوتيپكە اينالدىرا الاتىن;
• شەشىم قابىلداۋدا دەرەككە سۇيەنەتىن;
• جاس عالىمدار مەن ستۋدەنتتەرگە ەركىندىك بەرەتىن يكەمدى يننوۆاتسيالىق ينستيتۋت رەتىندە جۇمىس ىستەۋى قاجەت.

تورتىنشىدەن، مەملەكەت پەن وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ سەرىكتەستىگى كۇشەيۋى ءتيىس. وڭىرلىك جوو-لار جەرگىلىكتى ماسەلەلەردى شەشەتىن تەحنولوگيالىق تىرەك ورتالىقتارعا اينالسا، بۇل ءارى عىلىمنىڭ، ءارى ءوڭىردىڭ دامۋىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى.

قورىتىندىلاي كەلە، قازاقستاندىق عىلىمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى - رەسۋرستىڭ كوپتىگىندە ەمەس، دۇرىس تاڭدالعان ستراتەگيادا، ناقتى ناتيجە مەن جاۋاپكەرشىلىكتە. ال وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتتەر وسى وزگەرىستىڭ الدىڭعى شەبىندە تۇرا الادى.

Abai.kz